Na budowę Tatr złożyły się bardzo różnorodne czynniki, a więc prastare skały, i magma wdzierająca się z głębszych regionów skorupy ziemskiej, i osady dawnych lądów i mórz, i ruchy górotwórcze, a wreszcie działania lodowców i wód płynących, które ostatecznie uformowały oblicze Tatr. Tatry zawdzięczają zatem swe powstanie, jak i swój dzisiejszy wygląd z jednej strony działaniu potęg wypiętrzających, które mają swą siedzibę w głębi Ziemi, i działaniu czynników takich jak woda płynąca, deszcz i wiatr, a więc siłom zewnętrznym, które porusza słońce. Krajobraz tatrzański jest wyrazem walki tych dwu sił wewnętrznych i zewnętrznych i ich obraz dzisiejszy stanowi tylko chwilowy etap równowagi obu tych sił. Obraz ten ulega ustawicznym zmianom.

Tatry to nie tylko muzeum przyrodnicze, to nie tylko nieoceniona i jedyna skarbnica prawd naukowych, to także źródło natchnienia wielu mocarzy słowa i tonów, to radość dla oczu zachwyconych pięknem przyrody tatrzańskiej, to wytchnienie dla licznych rzesz ludzkich po trudach życia, pędzonego w trudnych warunkach wielkich miast.

Co pociąga te liczne rzesze wędrujących w Tatry, jaki czar tkwi w krajobrazie tatrzańskim, że wielu ludzi, których los zetknął z Tatrami, tu u ich stóp na całe życie zostało? Idąc w Tatry podziwiamy ich ogrom, ich pierwotny dziki charakter, pociągają nas nieujarzmione potoki, stromo skrzesane ziejące grozą ściany skalne, jednym słowem to, co wyszło nietknięte spod dłuta mistrza – przyrody.

Mieszkańcy miast zamknięci w ciasnych budynkach, gdzie wszystko jest uregulowane, gdzie proste ulice ciągną się kilometrami, gdzie woda i światło jest w każdym mieszkaniu, zmęczeni szukają miejsc, gdzie tego wszystkiego nie ma, gdzie nie ma ani uregulowanych potoków, ani prostych ulic, ani wygodnych szos. I tu jest źródło górskiej turystyki. Jeśli prawdą jest, że urok Tatr, ich wartość polega na pierwotności i dzikości ich krajobrazu, to chyba prosty stąd wniosek, że te właśnie wartości winny być jak najbardziej strzeżone i chronione.

Stąd zrodziła się idea ochrony przyrody, stąd zrodził się Tatrzański Park Narodowy. Obejmuje on olbrzymi obszar Tatr po stronie polskiej (211.6 km²) i słowackiej (742,84 km²), dając przykład harmonijnej współpracy między obu narodami. Pewne regiony o szczególnym znaczeniu zostały wydzielone jako ścisłe rezerwaty.

Na obszarze Parku wszelka działalność użytkowa człowieka została ujęta w pewne ramy, tak aby zachować w stanie nienaruszonym pierwotny krajobraz tatrzański. Dla turystyki wyznaczone zostały pewne szlaki, po których jedynie wolno się poruszać. Ochroną został objęty las tatrzański i szereg gatunków roślin. Zabroniona jest eksploatacja i niszczenie skał, a prowadzenie badań i wydobywanie skamieniałości, czy pobieranie próbek skał wymaga zezwolenia dyrekcji Parku.

Geologiczna historia Tatr

Masyw tatrzański należy do zachodniej części karpackiego łańcucha górskiego, ukształtowanego w czasie orogenezy alpejskiej. W obrębie Karpat można wyróżnić Karpaty zewnętrzne i wewnętrzne, które w zachodniej części rozdzielone są pienińskim paseł skałkowym.

Kolebką Karpat i Alp był Ocean Tetydy, powstały z rozpadu Pangei na bloki kontynentalne: Laurazję (półkula północna) i Gondwanę (półkula południowa).

Tatry zawdzięczają swoją obecną wysokogórską rzeźbę procesom tektonicznym: fałdowaniom, nasunięciom, metamorfizmowi, magnetyzmowi i wynoszeniu, oraz działalności lodowców górskich i polodowcowej erozji zachodzącej również współcześnie.

Na ukształtowanie dzisiejszej postaci powierzchni Ziemi miały wpływ wielkie procesy zachodzące w jej wnętrzu. Ich mechanizmy tłumaczy teoria tektoniki płyt litosfery, zgodnie z którą litosfera jest zbudowana z płyt oceanicznych i kontynentalnych, będących względem siebie w ciągłym ruchu. W strefie kontaktu (zderzeń) jedna płīta zanurza się pod drugą. Obszar ten to strefa subdukcji. Zachodzą tam różnorodne procesy w dużym stopniu odpowiedzialne za powstanie łańcuchów górskich.

Dzieje najdawniejsze

Tatry zbudowane są ze skał metamorficznych – przeobrażonych (gnejsy, łupki krystaliczne, amfibolity), magmowych (granity) i osadowych (zlepieńce, piaskowce, wapienie, dolomity, radiolaryty, margle, łupki ilaste). Najstarsze, to skały metamorficzne, przeobrażone z innych skał wskutek działania wysokiej temperatury i ciśnienia. Procesom takim skały tatrzańskie podlegały w erze paleozoicznej w okresie drewonu i karbonu (420 – 330 mln lat). Działo się to w czasie orogenezy waryscyjskiej, zwanej też hercyńską. W Europie powstały wówczas liczne masywy górskie. Procesom metamorficznym towarzyszyło przedzieranie się (intruzja) magmy z głębszych partii skorupy ziemskiej ku górze i zastyganie jej w przypowierzchniowych warstwach. Po zakrzepnięciu magmy granitoidowej, cały masyw krystaliczny został wydźwignięty.

Dotarłszy w chłodniejsze, przypowierzchniowe części skorupy magma krzepnie tworząc batolit. Wnika też w osłabione strefy w otaczającej skale, takie jak granice litologiczne lub uskoki, tworząc odchodzące od batolitu żyły – dajki i sille. W bezpośrednim sąsiedztwie intrudującej, gorącej magmy skały osłony ulegają procesom metamorficznym wywołanym przez wysoką temperaturę i ciśnienie.

W Permie panował tu gorący klimat, sprzyjający procesom niszczącym. Masyw zaczął ulegać erozji i denudacji. Powstawały doliny i grzbiety górskie. Wody opadowe wypłukiwały materiał zwietrzelinowy do obniżeń, skąd rzeki przenosiły go dalej. W dolinach i na przedpolach gór osadzały się potężne masy skał okruchowych (zlepieńce, piaskowce)

W wyniku trwającej wiele milionów lat erozji pod koniec permu powierzchnia masywu krystalicznego była już wyrównana. Z tego okresu zachowały się w Tatrach tylko niewielkie fragmenty permskich skał okruchowych zwanych „zlepieńcem koperszadzkim” (w grani Jagnięcego Szczytu na Słowacji). Od tego momentu zaczyna się nowy etap (cykl) sedymentacyjny zakończony orogenezą alpejską.

Na początku mezozoiku na wyrównany obszar wkracza morze rozrastające się później w Ocean Tetydy. Wyróżnia się w nim trzy zasadnicze baseny (od północy ku południowi): tatrzański (wierchowy), kriżniański i choczański. Później, w czasie orogenezy alpejskiej, ze skał osadzonych w tych basenach powstały tzw. płaszczowiny. Były to wielkie zespoły skalne, które zostały oderwane od podłoża i przesunięte z południa ku północy, przykrywając osady autochtoniczne, leżące na miejscu swego powstania, czyli spoczywające wprost na skałach krystalicznych.

W Triasie w basenach początkowo osadzał się materiał skalny okruchowy, przynoszony przez rzeki z lądu. Później utworzyły się z niego zlepieńce, piaskowce, mułowce i łupki ilaste. W płytszych częściach morza, zaczęły osadzać się iły i muły wapienne, przekształcone następnie w procesach diagenezy w łupki ilaste, wapienie i dolomity. W osadach tych zachowały się nieliczne skamieniałości, np. szczątki roślin – skrzypów i paproci, (fragmenty pni, liści itp.), skamieniałe fragmenty glonów, ślady żerowania, musze małżów i ramienionogów, najczęściej pokruszone, człony łodyg liliowców, korali, a także nieliczne amonity oraz tropy dwunożnego gada. Triasowe wapienie i dolomity widoczne są m. in. w Kominach Tylkowych, w zboczach nad Doliną Kościeliską, w ścianach Wielkiej Turni i Wielkiej Świstówki, w „kominach” w Dolinia Strążyskiej. Osiągają miąższość około 800 m.

W Jurze nastąpiło wyraź zróżnicowanie głębokości morza w poszczególnych basenach Oceanu Tetydy. Część obszaru została wynurzona. Powstały wyspy, z których dostarczany był skalny materiał okruchowy. Tworzyły się wówczas piaskowce, a później wapienie, zawierające szczątki małżów, ramienionogów, krynoidów, rzadziej belemnitów. W głębszych częściach basenu osadzały się łupki wapniste, piaskowce kwarcowe, spongiolity (skały utworzone z igieł gąbek), plamiste margle krzemionkowe, wapienie plamiste, muszlowcowe, krynoidowe i bulaste, wapienie z aptychami (wieczka zamykające zwoje muszli amonitów) i z amonitami oraz zielonkawe radiolaryty, powstałe z krzemionkowych skorupek otwornic – radiolarii, świadczące o środowisku głebokomorskim.

Baseny miały własną historię i w poszczególnych okresach panowały w nich odmienne warunki sedymentacji. Wynikały one ze zmiennej głębokości morza i różnej odległości od lądu dostarczającego materiał skalny. W ekefcie osadziły się w nich różnorodne skały, z których zbudowane są Tatry.

W Kredzie warunki powstawania osadów początkowo były podobne jak w jurze. Tworzyły się wówczas wapienie oolitowe, onkolitowe, czarne wapienie z okruchami kalcytu pochodzącego z kolców jeżowców, wapienie rafowe, z których zbudowane są m. in. turnie nad Halą Pisaną oraz północna ściana Giewontu. Są to organodetrytyczne, jasnokremowe wapienie, skłądające się z pokruszonych szkieletów różnych organizmów, jak koralowce, mszywioły, otwornice. Zdarzają się także skorupy małżów i ślimaków. W tym czasie morze było płytkie, a pewne obszary znalazły się ponad powierzhcnią morza. Ponowny zalew morza (transgresja) rozpoczął się sedymentacją węglanową. Utworzyły się wapienie glaukonitowe z konkrecjami fosforytowymi z bogatą fauną amonitów, a następnie powstawały osady margliste o dość dużej miąższości, zawierające nieliczne amonity, a następnie powstawały osady margliste o dość dużej miąższości, zawierające nieliczne amonity. Obszary zbudowane z tych skał są mało odporne na wietrzenie i tworzą łagodne obniżenia terenu. W niższej kredzie górnej rozpoczęły się procesy tektogenezy alpejskiej.

Tektogeneza alpejska

Na początku kredy górnej, w wyniku kolizji (zderzenia) płyty afrykańskiej z płytą europejską, rozpoczął się proces nasuwania płaszczowin. Na obszarze wierchowym masy skalne oderwały się od podłoża i zaczęły przesuwać ku północy. Płaszczowina Czerwonych Wierchów podczas przesuwania (transportu) podzieliła się na dwie mniejsze jednostki – łuski: łuskę Organów i łuskę Ździarów. Następnie na nią nasunęła się płaszczowina Giewontu, z której zbudowany jest Giewont oraz m. in., Goryczkowe Czuby, Kasprowy Wierch i Beskid. Ta płaszczowina oderwana została po powierzchni uskoku wraz z fragmentem skał krystalicznych, po czym cały ten zespół skalny przesunął się ku północy i spoczął na płaszczowinie Czerwonych Wierchów i częściowo bezpośrednio na skałach osadowych autochtonu. Płaszczowiny wierchowe: Czerwonych Wierchów i Giewontu zajmują obecnie mały obszar (od Przeł Liliowe do Stołów pod Kominami Tylkowymi, z tym, że ich niewielkie fragmenty pojawiają się także na wschód i na zachód od tego obszaru).

Płaszczowiny były wielkimi zespołami skalnymi, które zostały oderwane od podłoża i przesunięte z południa ku północy, przykrywając osady autochtoniczne, leżące na miejscu swego powstania, czyli spoczywające wprost na skałach krystalicznych.

Na płaszczowiny wierchowe nasunęły się znacznych rozmiarów płaszczowiny reglowe: kriżniańska i choczańska. Płaszczowina kriżniańska ciągnie się wzdłuż Tatr, budując m. in. lesiste wzgórza (regle) poniżej wierchów. Znaczne obszary na Słowacji też są zbudowane z osadów tej płaszczowiny. Jej nazwa pochodzi od wioski Kriżna (Słowacja). Płaszczowina kriżniańska (reglowa dolna) sięga aż do pienińskiego pasa skałkowego i przykryta jest osadami trzeciorzędowego fliszu podhalańskiego. Płaszczowina choczańska po stronie polskiej występuje na małym obszarze. Jej osady pojawiają się między Dol. Małej Łąki i granicą państwa (rejon Furkaski)ciągnąc się ku zachodowi na Słowacji. W procesie nasuwania płaszczowiny te ulegały dalszemu dzieleniu na mniejsze łuski.

Słowniczek trudnych terminów
Autochton – masy skalne w górach fałdowych, które w czasie procesów przemieszczania pozostały na miejscu.
Diageneza – zmiany zachodzące w osadzie, polegające na stwardnieniu, przekrystalizowaniu lub/i zmianie składu mineralnego.
Erozja – mechaniczne niszczenie skał i usuwanie materiału skalnego
Transgresja – wkraczanie mora na ląd
Granice litologiczne – granice między zespołami skał o różnych własnościach fizycznych, odmiennym wyglądzie (barwa, oddzielność, warstwowanie) i składzie mineralnym.
Intruzje – wdarcie się płynnego stopu (magmy) z większych głębokości, w starsze skały płytszych części skorupy ziemskiej.
Metamorfizm (przeobrażanie) – procesy zmieniające skały w warunkach podwyższonego ciśnienia i/lub temperatury.
Sedymentacja (osadzenie) – procesy osadzania przenoszonych okruchów skalnych, szczątków organicznych oraz związków chemicznych.

Historia posttektoniczna

Na przełomie kredy (mezozoik) i paleocenu (kenozoik), po etapie tektogenezy, czyli po nasunięciach płaszczowin, nastąpiło wynurzenie obszaru Tatr i rozpoczęły się procesy niszczące (wietrzenie, erozja). Kilkanaście mln lat później, w eocenie, na obszar Tatr znowu wkroczyło morze. Wzdłuż północnego brzegu Tatr, na mezozoicznych skałach płaszczowin reglowych zaczęły gromadzić się osady tzw. eocenu numulitowego. Nazwa „numulitowy” pochodzi od łacińskiej nazwy nummulites jaką określa się rodzaj otwornic masowo występujących w eocenie i osiągających znaczne rozmiary (do 4 cm). Najwcześniej powstawały zlepieńce złożone z otoczaków skał występujących w ich sąsiedztwie, a więc podchodzących z niszczenia płaszczowin. Po nich tworzyły się piaskowce, wapienie oragonodetrytyczne z bogatą fauną numulitów i piaskowce dolomitowe. W skałach tych znajdowane są szczątki m. in. małżów, ramienionogów, otwornic, jeżowców, mszywiołów. W wyniku pogłębiania się morza i zmiany warunków sedymentacji zaczęły powstawać osady piaskowcowo-łupkowe tzw. flisz podhalański. Wypełniają one cały obszar między Tatrami i Pieninami.

Przez cały ten czas masyw tatrzański podlegał posttektonicznemu (po nasunięciu płaszczowin) wynoszeniu. Proces ten trwa do dziś. W miocenie powstał na południu Tatr uskok, po powierzchni którego, górotwór tatrzański został podniesiony (północne skrzydło uskoku), a skrzydło południowe – obniżone, tworząc zapadlisko spisko-liptowskie.

Następnie wietrzenie i erozja powodowały wyrównywanie powierzchni całego masywu, a potoki i rzeki wcinały się w głąb. Powstały wówczas wąskie V-kształtne doliny o stromych zboczach. W obszarach zbudowanych ze skał wapiennych tworzyły się systemy podziemnych korytarzy krasowych.

Takie warunki erozji i denudacji panowały w Tatrach aż do epoki lodowcowej, a plejstoceńskie zlodowacenia i holoceńskie procesy erozyjno-denudacyjne i akumulacyjne ukształtowały obecną rzeźbę masywu tatrzańskiego.

Epoka lodowcowa (plejstocen)

Epoka lodowcowa rozpoczęła się około 900 000 lat temu, wskutek znacznego oziębienia klimatu. Na obszary nizinne od północy nasuwał się lądolód skandynawski. Dotarł on do brzegu Karpat, a miejscami wkroczył na ich obszar. W tym czasie w Tatrach tworzyły si® lodowce górskie. Na zboczach i w górnych częściach dolin gromadziło się coraz więcej śniegu. Pod wpływem promieni słonecznych, przy niskiej temperaturze śnieg ten zamieniał się w firn o strukturze ziarnistej, a następnie w lód, tworząc pola firnowe. Na ich dnie lód powodował intensywną erozję skał, doprowadzając do powstania kotłów lodowcowych, zwanych też cyrkami lodowcowymi. Były one otoczone z trzech stron ścianami skalnymi, a z jednej strony, skierowanej zgodnie ze spadkiem terenu, oddzielone progami skalnymi od dolin położonych poniżej. Pod naciskiem zwiększającej się masy lodu z kotłów lodowcowych następowało przemieszczanie lodu przez progi skalne w dół. Pełznąca masa lodu wraz z wtopionymi weń blokami skalnymi, powodowała systematyczne niszczenie skalnego podłoża i pogłębianie koryta. Z czasem lód zaczynał wypełniać całe doliny tworząc płynące jęzory lodowcowe. W strefie progów skalnych, pełznący lód pękał najczęściej prostopadle do kierunku przesuwania tworząc szczeliny lodowcowe.

Jęzor lodowcowy przesuwając się po podłożu skalnym wyrywał z niego i zatapiał w sobie drobne okruchy i większe bloki, które razem z lodem przesuwały się, wygładzając i żłobiąc skały podłoża. W ten sposób powstawały wygłady i rysy lodowcowe, które można zaobserwować w wielu dolinach tatrzańskich (Dol. Rybiego Potoku, Dol. Pięciu Stawów, Dol. Stawów Gąsienicowych, Dol. Małej Łąki). Doliny tatrzańskie powstałe przed zlodowaceniem formowane były przez wody płynące i miały kształt litery V – tzw. doliny V-kształtne – wciosowe. Lodowiec przez swą niszczącą działalność: wyrywanie bloków, zarysowywanie i ścieranie powierzchni skalnych, zmienił przekrój dolin na U-kształtne ze stromymi bocznymi ścianami. Takimi dolinami w Tatrach są m. in. Dol. Kościeliska, Dol. Małej Łąki, Dol. Mietusia, itp.

Lód pod naciskiem zachowuje się plastycznie dlatego można mówić o płynięciu lodowców. Największa szybkość płynięcia lodu jest w środkowej części jęzora lodowcowego (biorąc pod uwagę przekrój poprzeczny do kierunku płynięcia).

Epoko polodowcowa (Holocen)

Po ustąpieniu lodowców nastąpił okres intensywnej erozji. Współczesną rzeźbę Tatr ukształtowały ostatecznie wody powierzchniowe. W miejscach kotłów lodowcowych powstały jeziora, zwane w Tatrach stawami, a potoki w U-kształtnych, polodowcowych dolinach, rozcinały ich dna. Materiał skalny odrywany od ścian tworzył u ich podstawy usypiska (zwane piargami) i stożki usypiskowe oraz stożki usypiskowo-napływowe w przypadku znacznego udziału wód powierzchniowych w transporcie okruchów. Na spłaszczeniach terenu, u wylotu dolin powstawały stożki napływowe. W skałach wapiennych działały procesy krasowe, zapoczątkowane w trzeciorzędzie, rozszerzając i pogłębiając systemy jaskiń, a na powierzchni tworząc rozmaite skałki. Ruchy wynoszące masyw tatrzański (ok. 1-2 mm w ciągu roku) trwają nadal.

Państwowy Instytut Geologiczny

  • Tatry Wysokie: dominują skały krystaliczne (granity, gnejsy) – twarde, odporne, tworzące strome szczyty.
  • Tatry Zachodnie: zbudowane głównie z wapieni i dolomitów – skał osadowych, podatniejszych na erozję.

🪨 Budowa zróżnicowana – trzon krystaliczny i skały osadowe

⛰️ Powstanie w czasie alpejskich ruchów górotwórczych

  • Tatry uformowały się w czasie orogenezy alpejskiej (ok. 50–20 mln lat temu).
  • Procesy wypiętrzania, fałdowania i nasuwania warstw doprowadziły do powstania złożonej struktury geologicznej.

❄️ Rzeźba polodowcowa

  • W plejstocenie Tatry były wielokrotnie zlodowacone.
  • Pozostałości: doliny U-kształtne, kotły lodowcowe, stawy tatrzańskie, moreny.

💧 Zjawiska krasowe

  • W Tatrach Zachodnich (wapienie) występują jaskinie, ponory, wywierzyska – efekt działania wód podziemnych.

🧭 Układ tektoniczny – budowa płaszczowinowa

  • Tatry tworzą skomplikowany system płaszczowin (czyli nasuniętych na siebie bloków skalnych).
  • Widoczna jest także asymetria – łagodne stoki od południa, strome od północy.

🔷 1. Położenie i ogólny charakter

Tatry to najwyższe pasmo Karpat i jedyne o charakterze alpejskim. Geologicznie należą do zewnętrznych Karpat fliszowych, ale ich struktura i skład znacząco się wyróżniają. Tatry dzielą się geologicznie i morfologicznie na dwie główne części:

  • Tatry Wysokie – zbudowane głównie ze skał krystalicznych (granitów i gnejsów),
  • Tatry Zachodnie – przeważają w nich skały osadowe (wapienie, dolomity, margle, łupki).

🔷 2. Trzon krystaliczny Tatr

  • To najstarsza część Tatr, utworzona z metamorfików i intruzji granitowych.
  • Występuje głównie w Tatrach Wysokich i częściowo w Zachodnich.
  • Skały te powstały w paleozoiku (około 300–500 mln lat temu) i były kilkukrotnie fałdowane oraz wypiętrzane.
  • Przykłady skał: gnejsy, łupki krystaliczne, granity tatrzańskie.

🔷 3. Skały osadowe i płaszczowiny

  • Pokrywają większość Tatr Zachodnich i obrzeża Tatr Wysokich.
  • Są to wapienie, dolomity, piaskowce, margle, osadzone w mezozoiku (głównie w jurze i kredzie).
  • W wyniku orogenezy alpejskiej powstały tzw. płaszczowiny – czyli warstwy nasunięte na siebie, m.in. płaszczowina wierchowa i reglowe.

🔷 4. Ruchy górotwórcze i wypiętrzanie

  • Tatry zostały ostatecznie wypiętrzone podczas orogenezy alpejskiej (ok. 50–20 mln lat temu).
  • Płaszczowiny zostały nasunięte z południa na północ, tworząc złożoną i asymetryczną budowę.
  • W wyniku erozji odsłonił się trzon krystaliczny i utworzyły się charakterystyczne formy rzeźby.

🔷 5. Rzeźba polodowcowa i krasowa

❄️ Rzeźba polodowcowa (zwłaszcza w Tatrach Wysokich)

  • Zlodowacenia plejstoceńskie (około 1,5 mln – 10 tys. lat temu) wyżłobiły:
    • doliny U-kształtne (np. Dolina Rybiego Potoku),
    • kotły lodowcowe (np. Czarny Staw, Zmarzły Staw),
    • moreny, żłoby, rynny polodowcowe.

🌊 Zjawiska krasowe (głównie w Tatrach Zachodnich)

  • W wapieniach i dolomitach rozwinęły się procesy krasowe:
    • jaskinie (np. Jaskinia Mroźna, Miętusia, Wielka Śnieżna),
    • ponory, wywierzyska, formy powierzchniowe i podziemne.

🔷 6. Układ tektoniczny i asymetria Tatr

  • Tatry mają strukturę zrębową – zostały wypiętrzone jako wyniosłość tektoniczna między uskokami (głównie uskok podhalański).
  • Występuje asymetria budowy: łagodne stoki południowe (od strony Słowacji) i strome północne.
  • Widoczny jest też kontakt z Karpatami fliszowymi w rejonie Regli.

🔷 7. Znaczenie naukowe i krajobrazowe

  • Tatry to unikatowy obszar geologiczny w Polsce, bardzo dobrze zbadany.
  • Ich różnorodna budowa odpowiada za spektakularny krajobraz – ostre granie w Tatrach Wysokich i kopulaste szczyty w Zachodnich.
  • Występują tu liczne geologiczne stanowiska dydaktyczne, ścieżki edukacyjne i rezerwaty.