Historia miasta · od XVI w. do dziś
Historia Zakopanego
Zakopane zaczęło się od kilku chałup na polanie pod Gubałówką. W ciągu trzystu lat stało się uzdrowiskiem, „letnią stolicą” Polaków z trzech zaborów, kolebką stylu zakopiańskiego i zimową stolicą Polski.
Przewodnik zaczyna opowieść o Tatrach już w Zakopanem – na Pęksowym Brzyzku, przy Starym Kościółku i na Krupówkach. Oto najważniejsze daty i postacie, które warto znać.
- Pierwsza pewna wzmianka o Zakopanem pochodzi z 1605 r. Przywilej Stefana Batorego z 1578 r. znamy tylko z tradycji [1].
- W 1770 r. Austria pod pretekstem kordonu sanitarnego zajęła starostwo nowotarskie – dla Podhala zabory zaczęły się wcześniej niż dla reszty kraju [1].
- W 1873 r. przyjechał dr Tytus Chałubiński, powstało Towarzystwo Tatrzańskie, a Zakopane zaczęło stawać się uzdrowiskiem (oficjalnie od 1886 r.) [1][2].
- W 1889 r. dobra zakopiańskie kupił Władysław Zamoyski, a w 1899 r. dotarła kolej – to dwa zwroty, które ukształtowały dzisiejsze miasto [1].
- Prawa miejskie Zakopane dostało dopiero w 1933 r. [1].
Wieś na polanach (XVI–XVIII w.)
Zakopane powstało w miejscu sezonowych osad pasterskich. Osadnicy przychodzili w górę dolin rzecznych z Niżnego Podhala – tradycja łączy pierwsze rody z Maruszyną (stąd nazwa Gubałówki od rodu Gubałów). Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z księgi parafii w Czarnym Dunajcu z 1605 r., a z 1616 r. pochodzi nowotarski dokument potwierdzający własność „polany Zakopane”.
Przywilej osadniczy Stefana Batorego z 1578 r. znamy tylko z przekazów i odpisów – większość historyków traktuje go z dużą ostrożnością, choć w 1978 r. uroczyście obchodzono „400-lecie Zakopanego”. Pewniejszy jest przywilej króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z 1670 r., który opisuje granice wsi „przez Tatry aż do państwa spiskiego” (również znany z odpisów) [1].
Przez dwa stulecia Zakopane miało właściwie dwa centra: wiejskie – pod Gubałówką, przy najstarszych polanach – i przemysłowe w Kuźnicach, gdzie od XVIII w. działała huta żelaza zasilana rudą z Tatr.
Zabory i Homolaczowie (1770–1873)
W 1770 r. Austria pod pozorem kordonu sanitarnego (epidemia na Węgrzech) zajęła starostwo nowotarskie – rok przed I rozbiorem. Dobra królewskie przeszły na skarb cesarski, a potem zostały sprzedane: w 1824 r. dobra zakopiańskie kupili Homolaczowie, właściciele kopalń i huty w Kuźnicach [1]. Z licytacji sąsiednich dóbr witowskich wywodzi się Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi.
W 1793 r. Tatry odwiedził szkocki przyrodnik Robert Townson – pierwszy znany z nazwiska zdobywca Łomnicy. Jego relację „Travels in Hungary” wydano w Londynie w 1797 r. [6]. W 1847 r. z inicjatywy Homolaczów powstała parafia, a pierwszym proboszczem został ks. Józef Stolarczyk – budowniczy, wychowawca, pionier turystyki i współzałożyciel Towarzystwa Tatrzańskiego. Drewniany Stary Kościółek przy Kościeliskiej stoi do dziś.



Chałubiński i narodziny uzdrowiska (1873–1889)
Latem 1873 r. na wakacje przyjechał warszawski lekarz Tytus Chałubiński – i trafił na epidemię cholery. Nie wyjechał, tylko leczył chorych, co górale zapamiętali na zawsze [2]. W tym samym roku powstało Towarzystwo Tatrzańskie (współzałożyciele m.in. Chałubiński, ks. Stolarczyk, Walery Eljasz), które znakowało ścieżki, budowało schroniska, w 1875 r. zorganizowało przewodnictwo, a w 1876 r. otworzyło szkołę snycerską – późniejszą Szkołę Przemysłu Drzewnego [1].
Zakopane zaczęło żyć z letników. W 1882 r. otwarto Dworzec Tatrzański przy Krupówkach – pierwszy zakopiański dom kultury, nigdy niebędący dworcem kolejowym. Występowali tu m.in. Helena Modrzejewska, Ignacy Paderewski i Mieczysław Karłowicz [3]. W 1886 r. Zakopane uznano za uzdrowisko, a w 1889 r. powstało Muzeum Tatrzańskie [1][4]. Pierwszym zakopiańskim góralem z dyplomem uczelni był lekarz Andrzej Chramiec – twórca zakładu wodoleczniczego (1887) i wójt z lat 1902–1906 [5].
Chałubiński zmarł w Zakopanem 4 listopada 1889 r. [2] i został pochowany na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku – wśród górali, którzy żegnali go jak swojego.
Zamoyski, Witkiewicz i kolej (1889–1914)
Dobra zakopiańskie zbankrutowanego właściciela trafiły na licytację. 9 maja 1889 r. wylicytował je hrabia Władysław Zamoyski – za 460 002 zł i 3 centy, przebijając m.in. przedsiębiorcę, który chciał wyciąć lasy [1]. Zamoyski unowocześnił wieś, a jego Fundacja Kórnicka stała się później podstawą Tatrzańskiego Parku Narodowego. Szczegóły: historia własności Tatr i spór o Morskie Oko.
Do Zakopanego przyjechał leczyć gruźlicę malarz i krytyk Stanisław Witkiewicz. Zafascynowany góralskim budownictwem stworzył styl zakopiański: willa „Koliba” (1892–1893), „Pod Jedlami” (1896–1897) i kaplica w Jaszczurówce. Ojcem chrzestnym jego syna – Witkacego, ochrzczonego dopiero jako kilkulatek – był legendarny gawędziarz Sabała.
Przełomem była kolej z Chabówki, otwarta w 1899 r. Podróż z Krakowa, wcześniej trwająca dwa dni wozem, skróciła się do kilku godzin, a liczba gości gwałtownie wzrosła. W spisie z 1900 r. Zakopane miało już 5768 mieszkańców [1]. W 1901 r. na Giewoncie stanął krzyż, a w 1909 r. powstało TOPR.



Miasto i zimowa stolica (1918–1939)
Zakopane z Młodej Polski – Kasprowicz, Żeromski, Tetmajer, Szymanowski, Witkacy – przeszło płynnie w sportowe międzywojnie. W 1929 r. odbyły się tu pierwsze mistrzostwa świata FIS (kolejne w 1939 i 1962 r.) [7]. W 1933 r. Zakopane otrzymało prawa miejskie [1], w 1936 r. ruszyła kolej linowa na Kasprowy Wierch, a w 1938 r. kolej na Gubałówkę.
Wojna, PRL i współczesność
W czasie II wojny Zakopane było punktem przerzutowym kurierów na Węgry, a w piwnicach hotelu „Palace” gestapo urządziło „katownię Podhala” [1]. Zobacz: kurierzy tatrzańscy. Po wojnie miasto stało się masowym ośrodkiem wczasów i sportu, a w 1997 r. odwiedził je Jan Paweł II.
🏛️ Więcej o budynkach: Architektura Zakopanego – styl szwajcarski, styl zakopiański Witkiewicza, historyzm, art déco Stryjeńskiego, modernizm i współczesność.
Ciekawostka: wodociągi i kanalizacja Zakopanego
Wodociągami miejskimi i kanalizacją (rozdzielczą, to znaczy osobną fekalną, osobną opadową) kierował Tytus Hałasowski. Jeszcze jako praktykant pracował przy budowie zakopiańskich wodociągów (m.in. wykonywanych przez firmę Rodakowski). Znał doskonałe całą sieć na pamięc: średnice rurociągów, posadowienie, armaturę. Wodociągi zakopiańskie zbudowano w latach 1906 – 1908. Główne ujęcie sztolniowe wody było w Dolinie Jaworzynki. Wykorzystywano także ujęcie „Capki”, znajdujące się koło dużej skoczni narciarskiej na Krokwi. Sieć kanalizacyjna rozdzielcza, wraz z oczyszczalnią ścieków mechaniczno-biologiczną systemu Karla Imhoffa, została wybudowana w Zakopanem przed wybuchem II wojny światowej, częściowo z funduszów, czy raczej kredytów, tzw. „Funduszu Pracy”, instytucji powołanej w 1933 r. z zdaniem zatrudnienia bezrobotnych, przez finansowanie robót publicznych. Na początku okupacji do miejskiej sieci kanalizacji sanitarnej, podłączonych było zaledwie kilkanaście domów. Zarówno sieć kanalizacyjna jak i oczyszczalnia ścieków były mocno niedociążone, można więc mówić o bardzo niskim stopniu wykorzystania. W czasie okupacji do sieci przyłączono kilkanaście nieruchomości. Oczyszczalnią ścieków opiekował się Józef Szaliński, który mieszkał na miejsc, to jest na jej terenie na tzw. Bachledach.
Oś czasu
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1578 | tradycyjna data przywileju Stefana Batorego (znany tylko z przekazów) |
| 1605 | pierwsza pewna wzmianka o Zakopanem |
| 1670 | przywilej Michała Korybuta Wiśniowieckiego |
| 1770 | Austria zajmuje starostwo nowotarskie |
| 1793 | w Tatrach Robert Townson |
| 1824 | dobra zakopiańskie kupują Homolaczowie |
| 1846 | powstanie chochołowskie |
| 1847 | parafia zakopiańska; ks. Józef Stolarczyk |
| 1873 | dr Chałubiński w Zakopanem; Towarzystwo Tatrzańskie |
| 1875 | pierwsi przewodnicy z „książeczkami” |
| 1876 | szkoła snycerska (Szkoła Przemysłu Drzewnego) |
| 1882 | otwarcie Dworca Tatrzańskiego |
| 1886 | uznanie za uzdrowisko |
| 1889 | Muzeum Tatrzańskie; Zamoyski kupuje dobra; śmierć Chałubińskiego |
| 1892–1893 | willa „Koliba” – początek stylu zakopiańskiego |
| 1899 | kolej Chabówka – Zakopane |
| 1901 | krzyż na Giewoncie |
| 1902 | wyrok w sprawie Morskiego Oka |
| 1909 | powstaje TOPR |
| 1929 | mistrzostwa świata FIS |
| 1933 | prawa miejskie |
| 1936 | kolej na Kasprowy Wierch |
- Pęksowy Brzyzek i Stary Kościółek – początki wsi, ks. Stolarczyk, Chałubiński, Sabała, groby twórców.
- Krupówki i Dworzec Tatrzański – Towarzystwo Tatrzańskie, letnicy, kultura „letniej stolicy”.
- Koliba i Pod Jedlami – Witkiewicz i styl zakopiański.
- Kuźnice – huta, Homolaczowie, Zamoyski, start na szlaki.
Sprawdź się
Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.
1. Z którego roku pochodzi pierwsza pisemna wzmianka o Zakopanem?
Zakopane wymienia księga parafii w Czarnym Dunajcu z 1605 r. Przywilej Batorego z 1578 r. znamy tylko z przekazów – nikt nie widział oryginału.
2. Kto w 1889 r. kupił na licytacji dobra zakopiańskie wraz z dużą częścią Tatr?
Hrabia Władysław Zamoyski wylicytował dobra 9 maja 1889 r. Jego fundacja stała się podstawą późniejszego TPN.
3. Co zmieniło Zakopane najbardziej pod koniec XIX w.?
Kolej skróciła podróż z Krakowa z dwóch dni na kilka godzin – ruch letników gwałtownie wzrósł.
4. Kto zapoczątkował styl zakopiański?
Pierwszą realizacją była willa „Koliba”, najsłynniejszą – „Pod Jedlami” i kaplica w Jaszczurówce.
5. W którym roku Zakopane uzyskało prawa miejskie?
Prawa miejskie przyszły dopiero w 1933 r., choć Zakopane od dawna żyło jak miasto.
Wynik: 0 / 5
🏔️ Na deszczowy dzień albo przed pierwszą wycieczką: Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN przy rondzie Jana Pawła II – bezpłatna wystawa z makietą Tatr, sztuczną jaskinią i dioramami łąki i lasu. Opisujemy ją sala po sali.
Najczęstsze pytania
Kiedy powstało Zakopane?
Dokładnej daty nie znamy. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1605 r. (księga parafii w Czarnym Dunajcu), a już w 1616 r. wspomina się właściciela polany Zakopane. Tradycyjny przywilej Stefana Batorego z 1578 r. jest znany tylko z przekazów i wielu historyków w niego wątpi.
Dlaczego Zakopane nazywano letnią stolicą Polski?
W czasie zaborów przyjeżdżali tu Polacy ze wszystkich trzech zaborów. W pensjonatach i na szlakach spotykali się pisarze, malarze, muzycy i politycy – Zakopane było miejscem, gdzie „nie znać kordonów dzielących Polskę”.
Kim był doktor Chałubiński dla Zakopanego?
Warszawski lekarz, który w 1873 r. trafił do Zakopanego w czasie epidemii cholery i pomagał chorym. Spopularyzował klimat Zakopanego jako leczniczy, współtworzył Towarzystwo Tatrzańskie i spoczął na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku, wśród górali.
Jaka jest najważniejsza data w historii Zakopanego?
Wielu historyków wskazuje rok 1899 – otwarcie kolei z Chabówki. To ona zmieniła wieś letniskową w masowy ośrodek turystyczny.
Czytaj dalej: Kuźnice, Szlakiem Zamoyskiego, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Słowniczek gwary.
Źródła (8 – kliknij, aby rozwinąć)
- Wikipedia (pl): „Zakopane” – rozdział Historia (przywileje, 1770, Homolaczowie, Zamoyski, kolej, prawa miejskie, spis 1900). link
- Wikipedia (pl): „Tytus Chałubiński” – przyjazd w 1873 r., śmierć 4 listopada 1889 r. link
- Wikipedia (pl): „Dworzec Tatrzański” – otwarcie 1882, pożar 1900, odbudowa 1903 wg projektu W. Beringera. link
- Wikipedia (pl): „Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego”. link
- Wikipedia (pl): „Andrzej Chramiec (lekarz)” – pierwszy zakopiański góral z wyższym wykształceniem, wójt 1902–1906. link
- Gajewski J.W.: „Robert Townson – The Great Explorer of the Tatra”, Alpine Journal 1990/91. link
- Wikipedia (pl): „Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym 1929” i „Kolej linowa na Kasprowy Wierch”. link
- Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H.: „Wielka encyklopedia tatrzańska”, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004 – m.in. hasła „przewodnictwo”, „taternictwo”, „Zakopane”. link
Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wykładów kursu przewodnickiego (zjazdy 2025) i wymienionych źródeł. Daty sprawdziliśmy w źródłach; gdzie historycy się różnią, piszemy o tym wprost.
