Jurgów, 34-532 Jurgów 10.00 - 18.00 7 dni w tygodniu
Obserwuj nas

E-mail

kontakt@tatryguide.pl

Zadzwoń

+48533566312

Historia Zakopanego – od polany pasterskiej do zimowej stolicy Polski

Historia miasta · od XVI w. do dziś

Historia Zakopanego

Zakopane zaczęło się od kilku chałup na polanie pod Gubałówką. W ciągu trzystu lat stało się uzdrowiskiem, „letnią stolicą” Polaków z trzech zaborów, kolebką stylu zakopiańskiego i zimową stolicą Polski.

Przewodnik zaczyna opowieść o Tatrach już w Zakopanem – na Pęksowym Brzyzku, przy Starym Kościółku i na Krupówkach. Oto najważniejsze daty i postacie, które warto znać.

1605 – pierwsza wzmianka1889 – Zamoyski1899 – kolej1933 – prawa miejskie
Fot. Awit Szubert, domena publiczna – Wikimedia Commons
W skrócie
  • Pierwsza pewna wzmianka o Zakopanem pochodzi z 1605 r. Przywilej Stefana Batorego z 1578 r. znamy tylko z tradycji [1].
  • W 1770 r. Austria pod pretekstem kordonu sanitarnego zajęła starostwo nowotarskie – dla Podhala zabory zaczęły się wcześniej niż dla reszty kraju [1].
  • W 1873 r. przyjechał dr Tytus Chałubiński, powstało Towarzystwo Tatrzańskie, a Zakopane zaczęło stawać się uzdrowiskiem (oficjalnie od 1886 r.) [1][2].
  • W 1889 r. dobra zakopiańskie kupił Władysław Zamoyski, a w 1899 r. dotarła kolej – to dwa zwroty, które ukształtowały dzisiejsze miasto [1].
  • Prawa miejskie Zakopane dostało dopiero w 1933 r. [1].

Wieś na polanach (XVI–XVIII w.)

Zakopane powstało w miejscu sezonowych osad pasterskich. Osadnicy przychodzili w górę dolin rzecznych z Niżnego Podhala – tradycja łączy pierwsze rody z Maruszyną (stąd nazwa Gubałówki od rodu Gubałów). Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z księgi parafii w Czarnym Dunajcu z 1605 r., a z 1616 r. pochodzi nowotarski dokument potwierdzający własność „polany Zakopane”.

Przywilej osadniczy Stefana Batorego z 1578 r. znamy tylko z przekazów i odpisów – większość historyków traktuje go z dużą ostrożnością, choć w 1978 r. uroczyście obchodzono „400-lecie Zakopanego”. Pewniejszy jest przywilej króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z 1670 r., który opisuje granice wsi „przez Tatry aż do państwa spiskiego” (również znany z odpisów) [1].

Przez dwa stulecia Zakopane miało właściwie dwa centra: wiejskie – pod Gubałówką, przy najstarszych polanach – i przemysłowe w Kuźnicach, gdzie od XVIII w. działała huta żelaza zasilana rudą z Tatr.

Zabory i Homolaczowie (1770–1873)

W 1770 r. Austria pod pozorem kordonu sanitarnego (epidemia na Węgrzech) zajęła starostwo nowotarskie – rok przed I rozbiorem. Dobra królewskie przeszły na skarb cesarski, a potem zostały sprzedane: w 1824 r. dobra zakopiańskie kupili Homolaczowie, właściciele kopalń i huty w Kuźnicach [1]. Z licytacji sąsiednich dóbr witowskich wywodzi się Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi.

W 1793 r. Tatry odwiedził szkocki przyrodnik Robert Townson – pierwszy znany z nazwiska zdobywca Łomnicy. Jego relację „Travels in Hungary” wydano w Londynie w 1797 r. [6]. W 1847 r. z inicjatywy Homolaczów powstała parafia, a pierwszym proboszczem został ks. Józef Stolarczyk – budowniczy, wychowawca, pionier turystyki i współzałożyciel Towarzystwa Tatrzańskiego. Drewniany Stary Kościółek przy Kościeliskiej stoi do dziś.

Zakopane w 1876 r. – fotografia Awita Szuberta
Zakopane w 1876 r. (fot. Awit Szubert). Fot. Awit Szubert, domena publiczna – Wikimedia Commons
Stary Kościół św. Klemensa na Pęksowym Brzyzku
Stary Kościółek przy ul. Kościeliskiej. Fot. Michalpkp, CC BY-SA 3.0 pl – Wikimedia Commons
Kuźnice widziane z Nosala
Kuźnice – dawne centrum przemysłowe. Fot. Cybularny, CC0 – Wikimedia Commons

Chałubiński i narodziny uzdrowiska (1873–1889)

Latem 1873 r. na wakacje przyjechał warszawski lekarz Tytus Chałubiński – i trafił na epidemię cholery. Nie wyjechał, tylko leczył chorych, co górale zapamiętali na zawsze [2]. W tym samym roku powstało Towarzystwo Tatrzańskie (współzałożyciele m.in. Chałubiński, ks. Stolarczyk, Walery Eljasz), które znakowało ścieżki, budowało schroniska, w 1875 r. zorganizowało przewodnictwo, a w 1876 r. otworzyło szkołę snycerską – późniejszą Szkołę Przemysłu Drzewnego [1].

Zakopane zaczęło żyć z letników. W 1882 r. otwarto Dworzec Tatrzański przy Krupówkach – pierwszy zakopiański dom kultury, nigdy niebędący dworcem kolejowym. Występowali tu m.in. Helena Modrzejewska, Ignacy Paderewski i Mieczysław Karłowicz [3]. W 1886 r. Zakopane uznano za uzdrowisko, a w 1889 r. powstało Muzeum Tatrzańskie [1][4]. Pierwszym zakopiańskim góralem z dyplomem uczelni był lekarz Andrzej Chramiec – twórca zakładu wodoleczniczego (1887) i wójt z lat 1902–1906 [5].

Chałubiński zmarł w Zakopanem 4 listopada 1889 r. [2] i został pochowany na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku – wśród górali, którzy żegnali go jak swojego.

Zamoyski, Witkiewicz i kolej (1889–1914)

Dobra zakopiańskie zbankrutowanego właściciela trafiły na licytację. 9 maja 1889 r. wylicytował je hrabia Władysław Zamoyski – za 460 002 zł i 3 centy, przebijając m.in. przedsiębiorcę, który chciał wyciąć lasy [1]. Zamoyski unowocześnił wieś, a jego Fundacja Kórnicka stała się później podstawą Tatrzańskiego Parku Narodowego. Szczegóły: historia własności Tatr i spór o Morskie Oko.

Do Zakopanego przyjechał leczyć gruźlicę malarz i krytyk Stanisław Witkiewicz. Zafascynowany góralskim budownictwem stworzył styl zakopiański: willa „Koliba” (1892–1893), „Pod Jedlami” (1896–1897) i kaplica w Jaszczurówce. Ojcem chrzestnym jego syna – Witkacego, ochrzczonego dopiero jako kilkulatek – był legendarny gawędziarz Sabała.

Przełomem była kolej z Chabówki, otwarta w 1899 r. Podróż z Krakowa, wcześniej trwająca dwa dni wozem, skróciła się do kilku godzin, a liczba gości gwałtownie wzrosła. W spisie z 1900 r. Zakopane miało już 5768 mieszkańców [1]. W 1901 r. na Giewoncie stanął krzyż, a w 1909 r. powstało TOPR.

Willa Koliba w Zakopanem – pierwszy dom w stylu zakopiańskim
Willa „Koliba” – pierwszy dom w stylu zakopiańskim. Fot. Aneta Pawska, CC BY 3.0 – Wikimedia Commons
Dworzec Tatrzański przy Krupówkach – dawne kasyno Towarzystwa Tatrzańskiego
Dworzec Tatrzański przy Krupówkach (odbudowany 1903). Fot. Deszcze, CC BY-SA 4.0 – Wikimedia Commons
Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce zimą – drewniana perła stylu zakopiańskiego
Kaplica w Jaszczurówce. Fot. Jakub T. Jankiewicz, CC BY-SA 4.0 – Wikimedia Commons

Miasto i zimowa stolica (1918–1939)

Zakopane z Młodej Polski – Kasprowicz, Żeromski, Tetmajer, Szymanowski, Witkacy – przeszło płynnie w sportowe międzywojnie. W 1929 r. odbyły się tu pierwsze mistrzostwa świata FIS (kolejne w 1939 i 1962 r.) [7]. W 1933 r. Zakopane otrzymało prawa miejskie [1], w 1936 r. ruszyła kolej linowa na Kasprowy Wierch, a w 1938 r. kolej na Gubałówkę.

Wojna, PRL i współczesność

W czasie II wojny Zakopane było punktem przerzutowym kurierów na Węgry, a w piwnicach hotelu „Palace” gestapo urządziło „katownię Podhala” [1]. Zobacz: kurierzy tatrzańscy. Po wojnie miasto stało się masowym ośrodkiem wczasów i sportu, a w 1997 r. odwiedził je Jan Paweł II.

🏛️ Więcej o budynkach: Architektura Zakopanego – styl szwajcarski, styl zakopiański Witkiewicza, historyzm, art déco Stryjeńskiego, modernizm i współczesność.

Ciekawostka: wodociągi i kanalizacja Zakopanego

Wodociągami miejskimi i kanalizacją (rozdzielczą, to znaczy osobną fekalną, osobną opadową) kierował Tytus Hałasowski. Jeszcze jako praktykant pracował przy budowie zakopiańskich wodociągów (m.in. wykonywanych przez firmę Rodakowski). Znał doskonałe całą sieć na pamięc: średnice rurociągów, posadowienie, armaturę. Wodociągi zakopiańskie zbudowano w latach 1906 – 1908. Główne ujęcie sztolniowe wody było w Dolinie Jaworzynki. Wykorzystywano także ujęcie „Capki”, znajdujące się koło dużej skoczni narciarskiej na Krokwi. Sieć kanalizacyjna rozdzielcza, wraz z oczyszczalnią ścieków mechaniczno-biologiczną systemu Karla Imhoffa, została wybudowana w Zakopanem przed wybuchem II wojny światowej, częściowo z funduszów, czy raczej kredytów, tzw. „Funduszu Pracy”, instytucji powołanej w 1933 r. z zdaniem zatrudnienia bezrobotnych, przez finansowanie robót publicznych. Na początku okupacji do miejskiej sieci kanalizacji sanitarnej, podłączonych było zaledwie kilkanaście domów. Zarówno sieć kanalizacyjna jak i oczyszczalnia ścieków były mocno niedociążone, można więc mówić o bardzo niskim stopniu wykorzystania. W czasie okupacji do sieci przyłączono kilkanaście nieruchomości. Oczyszczalnią ścieków opiekował się Józef Szaliński, który mieszkał na miejsc, to jest na jej terenie na tzw. Bachledach.

Oś czasu

RokWydarzenie
1578tradycyjna data przywileju Stefana Batorego (znany tylko z przekazów)
1605pierwsza pewna wzmianka o Zakopanem
1670przywilej Michała Korybuta Wiśniowieckiego
1770Austria zajmuje starostwo nowotarskie
1793w Tatrach Robert Townson
1824dobra zakopiańskie kupują Homolaczowie
1846powstanie chochołowskie
1847parafia zakopiańska; ks. Józef Stolarczyk
1873dr Chałubiński w Zakopanem; Towarzystwo Tatrzańskie
1875pierwsi przewodnicy z „książeczkami”
1876szkoła snycerska (Szkoła Przemysłu Drzewnego)
1882otwarcie Dworca Tatrzańskiego
1886uznanie za uzdrowisko
1889Muzeum Tatrzańskie; Zamoyski kupuje dobra; śmierć Chałubińskiego
1892–1893willa „Koliba” – początek stylu zakopiańskiego
1899kolej Chabówka – Zakopane
1901krzyż na Giewoncie
1902wyrok w sprawie Morskiego Oka
1909powstaje TOPR
1929mistrzostwa świata FIS
1933prawa miejskie
1936kolej na Kasprowy Wierch
Dla przewodnika: gdzie opowiadać historię Zakopanego
  • Pęksowy Brzyzek i Stary Kościółek – początki wsi, ks. Stolarczyk, Chałubiński, Sabała, groby twórców.
  • Krupówki i Dworzec Tatrzański – Towarzystwo Tatrzańskie, letnicy, kultura „letniej stolicy”.
  • Koliba i Pod Jedlami – Witkiewicz i styl zakopiański.
  • Kuźnice – huta, Homolaczowie, Zamoyski, start na szlaki.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

1. Z którego roku pochodzi pierwsza pisemna wzmianka o Zakopanem?

Zakopane wymienia księga parafii w Czarnym Dunajcu z 1605 r. Przywilej Batorego z 1578 r. znamy tylko z przekazów – nikt nie widział oryginału.

2. Kto w 1889 r. kupił na licytacji dobra zakopiańskie wraz z dużą częścią Tatr?

Hrabia Władysław Zamoyski wylicytował dobra 9 maja 1889 r. Jego fundacja stała się podstawą późniejszego TPN.

3. Co zmieniło Zakopane najbardziej pod koniec XIX w.?

Kolej skróciła podróż z Krakowa z dwóch dni na kilka godzin – ruch letników gwałtownie wzrósł.

4. Kto zapoczątkował styl zakopiański?

Pierwszą realizacją była willa „Koliba”, najsłynniejszą – „Pod Jedlami” i kaplica w Jaszczurówce.

5. W którym roku Zakopane uzyskało prawa miejskie?

Prawa miejskie przyszły dopiero w 1933 r., choć Zakopane od dawna żyło jak miasto.

Wynik: 0 / 5

🏔️ Na deszczowy dzień albo przed pierwszą wycieczką: Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN przy rondzie Jana Pawła II – bezpłatna wystawa z makietą Tatr, sztuczną jaskinią i dioramami łąki i lasu. Opisujemy ją sala po sali.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstało Zakopane?

Dokładnej daty nie znamy. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1605 r. (księga parafii w Czarnym Dunajcu), a już w 1616 r. wspomina się właściciela polany Zakopane. Tradycyjny przywilej Stefana Batorego z 1578 r. jest znany tylko z przekazów i wielu historyków w niego wątpi.

Dlaczego Zakopane nazywano letnią stolicą Polski?

W czasie zaborów przyjeżdżali tu Polacy ze wszystkich trzech zaborów. W pensjonatach i na szlakach spotykali się pisarze, malarze, muzycy i politycy – Zakopane było miejscem, gdzie „nie znać kordonów dzielących Polskę”.

Kim był doktor Chałubiński dla Zakopanego?

Warszawski lekarz, który w 1873 r. trafił do Zakopanego w czasie epidemii cholery i pomagał chorym. Spopularyzował klimat Zakopanego jako leczniczy, współtworzył Towarzystwo Tatrzańskie i spoczął na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku, wśród górali.

Jaka jest najważniejsza data w historii Zakopanego?

Wielu historyków wskazuje rok 1899 – otwarcie kolei z Chabówki. To ona zmieniła wieś letniskową w masowy ośrodek turystyczny.

Czytaj dalej: Kuźnice, Szlakiem Zamoyskiego, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Słowniczek gwary.

Źródła (8 – kliknij, aby rozwinąć)
  1. Wikipedia (pl): „Zakopane” – rozdział Historia (przywileje, 1770, Homolaczowie, Zamoyski, kolej, prawa miejskie, spis 1900). link
  2. Wikipedia (pl): „Tytus Chałubiński” – przyjazd w 1873 r., śmierć 4 listopada 1889 r. link
  3. Wikipedia (pl): „Dworzec Tatrzański” – otwarcie 1882, pożar 1900, odbudowa 1903 wg projektu W. Beringera. link
  4. Wikipedia (pl): „Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego”. link
  5. Wikipedia (pl): „Andrzej Chramiec (lekarz)” – pierwszy zakopiański góral z wyższym wykształceniem, wójt 1902–1906. link
  6. Gajewski J.W.: „Robert Townson – The Great Explorer of the Tatra”, Alpine Journal 1990/91. link
  7. Wikipedia (pl): „Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym 1929” i „Kolej linowa na Kasprowy Wierch”. link
  8. Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H.: „Wielka encyklopedia tatrzańska”, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004 – m.in. hasła „przewodnictwo”, „taternictwo”, „Zakopane”. link

Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wykładów kursu przewodnickiego (zjazdy 2025) i wymienionych źródeł. Daty sprawdziliśmy w źródłach; gdzie historycy się różnią, piszemy o tym wprost.

Przewodnik Tatrzański
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.