Podhale od podszewki · zabytki
Szlak gotycki: drewniane kościoły nad Dunajcem
Harklowa, Łopuszna i Dębno to trzy drewniane kościoły z końca XV w., stojące kilka kilometrów od siebie. Mają ten sam plan, tę samą konstrukcję i podobne malowidła patronowe. Do tego dwór Tetmajerów, Leonia Krobicka z Harklowej, ks. Tischner – i książka, która zamieniła te kościoły w szlak.
- Szlak Gotycki (Nowy Targ – Kieżmark) to tytuł przewodnika Stanisława Apostoła (Arete, 2005) – pętli po zabytkach gotyku po polskiej i słowackiej stronie.[1] Przy kościele w Harklowej wisi tabliczka „Szlak Gotycki Nowy Targ – Kieżmark – Nowy Targ”, z Harklową jako punktem nr 4.[2]
- Harklowa: kościół Narodzenia NMP z końca XV w., polichromia patronowa z ok. 1500 r., XVII-wieczna wieża.[3][2]
- Łopuszna: kościół Świętej Trójcy i św. Antoniego Opata, konsekrowany w 1504 r.; gotycki tryptyk sprzed 1460 r.; obok dwór Tetmajerów.[4][5]
- Dębno: kościół św. Michała Archanioła z XV w. – na liście UNESCO. Plan kościoła w Łopusznej jest analogiczny do dębniańskiego.[6][5]
Czym jest „szlak gotycki”?
Na Podhalu zachowała się wyjątkowa grupa późnogotyckich kościołów drewnianych: jednonawowych, orientowanych, z prostokątnie zamkniętym prezbiterium, zakrystią od północy, dachem jednokalenicowym krytym gontem i później dostawioną wieżą o konstrukcji słupowo-ramowej (izbicowej). Opisał je Marian Kornecki w książce „Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu” (1987).[7]
Stanisław Apostoł w przewodniku „Szlak Gotycki (Nowy Targ – Kieżmark)” połączył te zabytki w pętlę biegnącą przez Nowy Targ, Dębno, Czorsztyn i Krościenko, przez Spiską Starą Wieś na Kieżmark, Poprad i Zdziar, a z powrotem przez Niedzicę i Trybsz do Ludźmierza.[1] Nie mylmy go ze słowacką Gotycką Drogą (Gotická cesta) – znakowanym szlakiem o długości 276 km przez 9 miast i 24 wsie Spisza i Gemeru, z brązowo-białymi tablicami z piktogramem gotyckiego sklepienia.[8]
Stanisław Apostoł, „Szlak Gotycki (Nowy Targ – Kieżmark)”, Arete 2005, 182 s. Dobry towarzysz na dzień w aucie: opisuje kolejne obiekty pętli i kontekst historyczny pogranicza. Do tego klasyka: Marian Kornecki, „Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu” (Wydawnictwo Literackie, 1987).[1][7]
Harklowa – kościół Narodzenia NMP
Późnogotycki kościół zbudowano pod koniec XV w. na miejscu wcześniejszej świątyni. Ma trójdzielną bryłę: prostokątnie zamknięte prezbiterium z zakrystią od północy, nawę i XVII-wieczną wieżę izbicową z ostrosłupowym hełmem. Całość otaczają soboty, czyli otwarte podcienia.[3]
W XIX w. kościół przebudowano: dostawiono od strony nawy czworoboczną kaplicę z kopułą i latarnią, a na kalenicy – neogotycką wieżyczkę na sygnaturkę (1877).[3] Datę kaplicy różne źródła podają różnie: Wikipedia – 1866, tablica w kościele – 1886.[3][9] Według tablicy parafialnej wieża ma ok. 30 m, a kościół otaczają kilkusetletnie lipy.[9]
Co zobaczyć w środku
- Polichromia patronowa z ok. 1500 r. (malowana za pomocą szablonów-patronów). Była przemalowywana czterokrotnie, oryginał zachował się we fragmentach, głównie w przedsionku pod wieżą. Motywy: orszak myśliwski, jeleń, para gołębi.[3]
- Gotyckie portale ostrołukowe z ornamentem sznurowym (do zakrystii i w kruchcie południowej). Okna – zgodnie z dawną tradycją – tylko w ścianie południowej.[3]
- Ołtarz główny późnobarokowy, z obrazami z XVI-wiecznego gotyckiego tryptyku: Święta Rodzina w polu środkowym, w zwieńczeniu Zwiastowanie.[3] Tablica parafialna podaje, że obraz Zaślubin św. Katarzyny, używany jako zasuwa, sprowadzono z Rzymu w 1930 r.[9]
- Ołtarze w kaplicy pochodzą z kościoła w Maciejowcach (Maćkowcach) na Słowacji. Do tego XVIII-wieczna ambona i kamienna chrzcielnica z 1731 r.[3][9]
Krobiccy z Harklowej i Tetmajerowie
Harklowa łączy się z jedną z najsłynniejszych rodzin Podhala. Leonia Krobicka z Harklowej była pierwszą żoną Adolfa Tetmajera (ślub w 1858 r.). Zmarła 10 stycznia 1862 r. Ich syn Włodzimierz Tetmajer – malarz – to Gospodarz z „Wesela” Wyspiańskiego. Młodszy, przyrodni brat Kazimierz Przerwa-Tetmajer, poeta, pochodził z drugiego małżeństwa Adolfa z Julią Grabowską.[10]
W Harklowej pytam grupę: „Kto zna «Wesele»?”. Ręce w górę. „A kto wie, że matka Gospodarza pochodziła stąd?”. Cisza. Adolf Tetmajer – powstaniec listopadowy, przyjaciel Wincentego Pola i Seweryna Goszczyńskiego – ożenił się z Leonią Krobicką z Harklowej. Ich syn Włodzimierz poślubił potem chłopkę z Bronowic, a jego wesele stało się kanwą dramatu Wyspiańskiego.[10] Tak mała wieś nad Dunajcem trafia do kanonu lektur.
Łopuszna – kościół Świętej Trójcy i św. Antoniego Opata
Tradycja wiąże początki kościoła z 1240 r., ale pierwszą świątynię należy łączyć z lokacją wsi w 1364 r.; w 1400 r. wzmiankowany jest już jej rektor. Obecny kościół, zapewne drugi z kolei, zbudowano w ostatniej dekadzie XV w. i konsekrowano w 1504 r. W XVII w. dostawiono wieżę.[4] Tablica przy kościele dodaje, że stanął na niewielkim wzniesieniu – kępie odciętej potokiem – i że jego plan jest analogiczny do dębniańskiego.[5]
Protokół wizytacji z 1608 r. opisuje kościół drewniany, kryty gontem, z wieżyczką na sygnaturkę i dzwonnicą z dwoma dzwonami. Ściany wewnątrz były bielone, a stropy, chór i ambona – polichromowane. W baroku wnętrze przebudowano i niemal zatarto jego gotycki charakter.[5]
- Tryptyk w ołtarzu głównym – koronacja NMP przez Trójcę Świętą, powstał przed 1460 r. To przykład malarstwa szkoły krakowsko-sądeckiej i jedno z najcenniejszych dzieł sztuki gotyckiej w regionie.[5][4]
- Dzwony: najstarszy z 1540 r. („Ave Maria Gracia Plena…”), drugi z 1732 r. z herbem Wieniawa, trzeci z 2006 r. poświęcony Janowi Pawłowi II.[4]
- Zasłona wielkopostna z 1753 r. z pochodem na Kalwarię, a na strychu plebanii odnaleziono w 2016 r. drugą, z biczowaniem Chrystusa, z połowy XVIII w.[4]
W tym kościele ks. Józef Tischner odprawił mszę prymicyjną 10 lipca 1955 r., a 2 lipca 2000 r. odbyła się tu jego msza pogrzebowa pod przewodnictwem kard. Franciszka Macharskiego. Pisał o kościele: „My musimy zadbać o to, żeby to miejsce ciszy przetrwało…”. W centrum wsi stoi „Tischnerówka” z izbą pamięci, a na cmentarzu – grób filozofa.[4][11]
Dwór Tetmajerów
Obok kościoła stoi dwór z ok. 1790 r., w latach 1821–1884 należący do Leona Przerwy-Tetmajera, dziś oddział Muzeum Tatrzańskiego. W latach 30. XIX w. gościł tu Seweryn Goszczyński, który zwiedzał Gorce i jako pierwszy opisał je w polskiej literaturze. W 1848 r. bywał tu Jan Kanty Andrusikiewicz, przywódca powstania chochołowskiego, a później – bracia Kazimierz i Włodzimierz Tetmajerowie.[11]
Dębno – kościół św. Michała Archanioła
Najsłynniejszy z tej grupy jest kościół w Dębnie – XV-wieczny, gotycki, drewniany, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Wieś leży nad Dunajcem, w Kotlinie Nowotarskiej; historycznie należała do Spisza (tenuta czorsztyńska), ale kulturowo bliżej jej do Podhala.[6] Plan łopuszańskiego kościoła jest analogiczny do dębniańskiego – warto więc zwiedzać je jeden po drugim i porównywać.[5]
| Kościół | Datowanie | Najcenniejsze | Ciekawostka |
|---|---|---|---|
| Harklowa (Narodzenia NMP) | koniec XV w. | polichromia patronowa ok. 1500 r., obrazy z tryptyku XVI w. | kaplica z kopułą z XIX w., ołtarze z Maciejowiec |
| Łopuszna (Św. Trójcy) | ostatnia dekada XV w., konsekracja 1504 | tryptyk sprzed 1460 r., dzwon z 1540 r. | prymicje i pogrzeb ks. Tischnera |
| Dębno (św. Michała Archanioła) | XV w. | wnętrze z polichromią patronową | lista UNESCO |
Gotyckie kościoły nad Dunajcem i pętla Nowy Targ – Kieżmark. Pinezki pokazują położenie orientacyjnie.
- wszystkie trzy kościoły są na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej
- to czynne świątynie – zwiedzamy poza nabożeństwami, w stroju i zachowaniu godnym miejsca
- pętla Harklowa – Łopuszna – Dębno to ok. 15 km samochodem; łatwo połączyć ją z Pieninami lub Jurgowem
- zobacz też Jurgów – drewniany kościół z 1675 r. i wycieczki regionalne
Sprawdź się
1. Kim była Leonia Krobicka z Harklowej?
Pierwszą żoną Adolfa Tetmajera i matką Włodzimierza – Gospodarza z „Wesela”.
2. Kiedy konsekrowano kościół w Łopusznej?
W 1504 r.
3. Co to jest polichromia patronowa?
Dekoracja wykonywana szablonami – patronami.
4. Który z tych kościołów jest na liście UNESCO?
Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie.
5. Kto odprawił prymicje w Łopusznej w 1955 r.?
Ks. Józef Tischner, 10 lipca 1955 r.
Wynik: 0 / 5
Ten temat pokazuję na wycieczkach z przewodnikiem: dla grup szkolnych (lekcje terenowe), kursantów na przewodnika i wszystkich, którzy lubią wiedzieć, na co patrzą. Ułożę trasę pod Waszą grupę, porę roku i czas.
Najczęstsze pytania
Co to jest Szlak Gotycki Nowy Targ – Kieżmark?
To pętla po zabytkach gotyku na Podhalu i Spiszu opisana przez Stanisława Apostoła w przewodniku „Szlak Gotycki (Nowy Targ – Kieżmark)” (Arete, 2005). Obejmuje m.in. Dębno, Harklową, Łopuszną, Czorsztyn, Niedzicę, Kieżmark i Ludźmierz.
Co warto zobaczyć w kościele w Harklowej?
Fragmenty polichromii patronowej z ok. 1500 r., gotyckie portale z ornamentem sznurowym, ołtarz główny z obrazami z XVI-wiecznego tryptyku, chrzcielnicę z 1731 r. i XVII-wieczną wieżę izbicową.
Co jest najcenniejsze w kościele w Łopusznej?
Gotycki tryptyk w ołtarzu głównym, powstały przed 1460 r., ze sceną koronacji NMP przez Trójcę Świętą. Kościół jest też związany z ks. Józefem Tischnerem.
Jaki związek ma Harklowa z „Weselem”?
Leonia Krobicka z Harklowej była pierwszą żoną Adolfa Tetmajera i matką malarza Włodzimierza Tetmajera, pierwowzoru Gospodarza w „Weselu” Wyspiańskiego.
Źródła
- Apostoł S. (2005). Szlak Gotycki (Nowy Targ – Kieżmark). Arete, 182 s.
- Tabliczka „Szlak Gotycki Nowy Targ – Kieżmark – Nowy Targ” przy kościele w Harklowej (obserwacja terenowa 17.10.2026).
- „Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Harklowej” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Kościół Świętej Trójcy i św. Antoniego Opata w Łopusznej” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- Tablica informacyjna „Kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy i św. Antoniego Opata” w Łopusznej (obserwacja terenowa 17.10.2026).
- „Dębno (powiat nowotarski)” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- Kornecki M. (1987). Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
- „Szlak Gotycki” (Gotická cesta) – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- Tablica „Historia kościoła parafialnego w Harklowej” we wnętrzu kościoła (obserwacja terenowa 17.10.2026).
- „Adolf Tetmajer” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Łopuszna” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link