Sabała (Jan Krzeptowski) – „Homer Tatr”, gawędziarz i muzykant z Kościeliska

Sabała to pierwsza „gwiazda” Zakopanego. Nie był przewodnikiem z licencją jak Klimek Bachleda ani bogatym gazdą. Był starym kłusownikiem, podobno zbójnikiem, muzykantem i gawędziarzem, który zabawiał warszawskich gości opowieściami przy ognisku. Dla górali był dziwakiem, a dla Chałubińskiego, Witkiewicza i Sienkiewicza – żywym symbolem Podhala. Witkiewicz nazwał go „Homerem Tatr”. Dziś każdy turysta zna go z pomnika przy ul. Chałubińskiego, choć mało kto wie, że to Sabała stoi tam na drugim planie.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
26 I 1809	Urodzony w Kościelisku jako Jan Gąsienica, później Krzeptowski.
młodość	Kłusownik, podobno zbójnik. Ukrywał się m.in. w kryjówkach Tomasza Tatara.
1846	Udział w powstaniu chochołowskim, po jego upadku krótko w austriackim więzieniu.
lata 70.–80. XIX w.	Towarzyszy Tytusowi Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi w wyprawach w Tatry. Śpiewa, gra i opowiada.
1889	Henryk Sienkiewicz drukuje „Sabałową bajkę” w krakowskim „Czasie” (część źródeł podaje 1884 r.).
I 1891	Ojciec chrzestny Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego).
1891	Witkiewicz wydaje „Na przełęczy” – Sabała staje się postacią literacką.
1875	Towarzystwo Tatrzańskie nie wpisuje go na listę przewodników – ma już 66 lat. Dostaje za to honorową „blachę” przewodnicką.
8 XII 1894	Umiera w domu Wandy Lilpopowej na Bystrem. Pochowany na Pęksowym Brzyzku.
1903	Odsłonięcie pomnika Chałubińskiego i Sabały.

Gąsienica, Krzeptowski, Sabała – skąd tyle nazwisk?

Sabała urodził się 26 stycznia 1809 r. w Kościelisku. Nazwisko Krzeptowski jest przybrane – wcześniej on i jego bracia nazywali się Gąsienica. Przydomki „Sabała”, „Sablik”, „Czakor”, „Faktor”, „Kozica”, „Koziar” pozwalały odróżnić gałęzie wielkich góralskich rodów o tych samych nazwiskach – ten zwyczaj żyje na Podhalu do dziś ^[1]. To dobry moment, by wyjaśnić grupie, dlaczego na zakopiańskich nagrobkach tak często czytamy podwójne nazwiska: Gąsienica-Daniel, Gąsienica-Makowski, Krzeptowski-Sabała.

Kłusownik, zbójnik i powstaniec

W młodości Sabała był kłusownikiem, a według przekazów także zbójnikiem – Wielka encyklopedia tatrzańska zaznacza, że „tylko przygodnie i niedługo” ^[8]. Polował na niedźwiedzie, kozice, świstaki i głuszce, legalnie na polowaniach Homolacsów, a najczęściej jako kłusownik, głównie po liptowskiej stronie Tatr. Korzystał z kryjówek Tomasza Tatara. W 1846 r. wziął udział w powstaniu chochołowskim – nieudanym zrywie górali przeciw Austrii – i po jego upadku krótko siedział w austriackim więzieniu ^[1]. Myślistwo porzucił, ale na gospodarstwie nie osiadł. Wybrał życie muzykanta i opowiadacza. Bogatsi gazdowie uważali go za dziwaka albo „dziada”. Paradoks polega na tym, że to właśnie on, a nie zamożni gospodarze, stał się wzorem „prawdziwego górala” dla całej Polski.

Przewodnik honorowy z „blachą”

Czy Sabała był przewodnikiem? Formalnie – nie. Gdy w 1875 r. przewodnictwem zaopiekowało się Towarzystwo Tatrzańskie, nie wpisano go na listę, bo miał już 66 lat. Od 1873 r. chodził na wycieczki z Chałubińskim, ale doktor zabierał go nie jako przewodnika, tylko jako ulubionego gawędziarza i muzykanta – na wysokie szczyty Sabała już nie wchodził. Mimo to dostał honorowo „blachę”, czyli odznakę przewodnicką, i nosił ją do śmierci ^[8]. To świetna anegdota dla grup: pierwszy w historii „honorowy przewodnik tatrzański” był niepiśmiennym – ledwie umiał się podpisać – opowiadaczem.

Przy ognisku doktora Chałubińskiego

Sabała towarzyszył Tytusowi Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi w ich wyprawach w Tatry. Chałubiński chodził „bez programu”, z całym taborem przewodników, tragarzy i muzykantów. Wieczorami Sabała grał, śpiewał i opowiadał. Dla gości doktora urządził nawet udawany napad zbójnicki, w którym zagrał harnasia – dla przyjemności Heleny Modrzejewskiej ^[1].

Muzyka: Sabałowe nuty i złóbcoki

Sabała grał na złóbcokach – małych, wąskich skrzypkach żłobionych z jednego kawałka drewna, odmianie gęśli. Melodie, które grał, nazywa się „Sabałowymi nutami” i do dziś wykonują je kapele góralskie. Sam rzadko grał w kapeli czy do tańca. Jego muzyka była osobista, zależna od nastroju. Interesowali się nią Ignacy Jan Paderewski, Karol Szymanowski, Stanisław Mierczyński, Adolf Chybiński i Jan Kleczyński ^[1]. Przy ognisku czy w karczmie na Krupówkach można pokazać grupie, czym złóbcoki różnią się od skrzypiec – i dlaczego góralska muzyka brzmi „ostro”.

Ojciec chrzestny Witkacego

W styczniu 1891 r. (21 lub 27 – źródła się różnią) w Zakopanem ochrzczono syna Stanisława Witkiewicza – Stanisława Ignacego, późniejszego Witkacego. Matką chrzestną była aktorka Helena Modrzejewska, a ojcem chrzestnym – Sabała ^[2]. Ta para chrzestnych to cała epoka w jednym zdaniu: największa gwiazda polskiej sceny i stary góralski gawędziarz przy chrzcielnicy chłopca, który zostanie jednym z najbardziej awangardowych artystów XX wieku. Więcej: Witkacy.

Sabała w literaturze

• Henryk Sienkiewicz – „Sabałowa bajka” („Czas” 1889; w części opracowań 1884), przedrukowywana nawet w czytankach szkolnych.
• Stanisław Witkiewicz – „Na przełęczy” (1891), książka nazywana „ewangelią Tatr”.
• Kazimierz Przerwa-Tetmajer – „Legenda Tatr” (1910–1911); postać Sablika wzorowana jest na Sabale.
• Władysław Orkan – nowela „Przez co Sabała omijał jarmark w Kieżmarku”.
• Jalu Kurek – „Księga Tatr” (1955); Józef Kapeniak – „Ród Gąsieniców” (1954) ^[1].

Śmierć, grób i pomnik

Sabała zmarł 8 grudnia 1894 r. w domu Wandy Lilpopowej z Warszawy (Wikipedia podaje nazwę willi „Zacisze”, WET – mieszkanie na Bystrem). Lilpopowa opiekowała się nim w ostatnich latach życia. Pochowano go na Pęksowym Brzyzku (kw. L-III-16), w sąsiedztwie Chałubińskiego, Witkiewicza i Orkana ^{[1] [5]}.

W 1903 r., staraniem Związku Przyjaciół Zakopanego, w centrum miasta – u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego – odsłonięto wspólny pomnik Chałubińskiego i Sabały. Zaprojektował go Stanisław Witkiewicz, figury wyrzeźbił Jan Nalborczyk. Sabała siedzi na drugim planie, a mimo to większość ludzi mówi „pomnik Sabały”. Złodzieje wielokrotnie kradli smyczek z jego gęśli. Obecny, piąty smyczek, wykonany przez kowala artystycznego Władysława Gąsienicę-Makowskiego, przykręcono śrubami i umieszczono na nim napis „Wandalu, nie zabieraj mnie” ^[1].

W 1979 r. w domu Sabały na Krzeptówkach otwarto skromny oddział Muzeum Tatrzańskiego. Później dom wrócił w ręce prywatne, więc grupie pokazujemy go z zewnątrz ^[1]. Ulice jego imienia są w Zakopanem, Warszawie, Krakowie, Łodzi, Bydgoszczy i Jeleniej Górze.

Gdzie opowiedzieć o Sabale – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Pomnik Chałubińskiego i Sabały	Ulubiony punkt startu. Zagadka: „kto tu jest ważniejszy?”, historia smyczka i napis „Wandalu, nie zabieraj mnie”.
Pęksowy Brzyzek	Grób Sabały obok Chałubińskiego i Witkiewicza – cała „rodzina” odkrywców Zakopanego w jednym rzędzie.
Chałupa Sabały na Krzeptówkach	Dom zrębowy, powrót do Kościeliska i opowieść o nazwiskach i przydomkach.
Dolina Kościeliska	Teren dawnych polowań i kłusownictwa. Opowieść o zbójnictwie – legenda kontra prawda.
Chochołów	Powstanie chochołowskie 1846 r. i Sabała jako powstaniec.

Zobacz też: Słowniczek gwary podhalańskiej, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Stanisław Witkiewicz, Historia Zakopanego.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Kim był Sabała?

Jan Krzeptowski Sabała (1809–1894) był góralem z Kościeliska: kłusownikiem, podobno zbójnikiem, uczestnikiem powstania chochołowskiego, a potem muzykantem i gawędziarzem. Towarzyszył Chałubińskiemu i Witkiewiczowi w Tatrach, a jego opowieści spisali m.in. Witkiewicz i Sienkiewicz. Witkiewicz nazwał go „Homerem Tatr”.

Gdzie jest pomnik Sabały w Zakopanem?

Wspólny pomnik Tytusa Chałubińskiego i Sabały stoi u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego. Odsłonięto go w 1903 r. Zaprojektował go Stanisław Witkiewicz, a figury wyrzeźbił Jan Nalborczyk.

Gdzie pochowany jest Sabała?

Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku przy ul. Kościeliskiej w Zakopanem (kw. L-III-16), niedaleko grobów Chałubińskiego i Stanisława Witkiewicza.

Czy dom Sabały można zwiedzać?

Chałupa Sabały na Krzeptówkach jest zabytkiem budownictwa podhalańskiego. Od 1979 r. była oddziałem Muzeum Tatrzańskiego, ale później wróciła w ręce prywatne. Najlepiej oglądać ją z zewnątrz.

Czytaj dalej: Klimek Bachleda, Stanisław Witkiewicz, Witkacy, Historia Zakopanego.

Źródła