Podhale od podszewki · torfowiska
Bór na Czerwonem i puścizny Podhala
Z platformy widokowej w Borze na Czerwonem patrzy się na kopułę torfowiska, a za nią – na całe Tatry. Pod nogami: kilka metrów torfu, który rósł po milimetrze rocznie od końca epoki lodowcowej. To jedna z moich ulubionych lekcji w terenie.
- Torfowiska wysokie (na Podhalu: puścizny, pustacie) zasila wyłącznie woda opadowa. Są bardzo kwaśne i ubogie w składniki pokarmowe, a ich powierzchnia z czasem wypiętrza się w płaską kopułę.[1]
- Powstały po epoce lodowcowej: w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej zaczęły tworzyć się ok. 10 tys. lat temu, Bór na Czerwonem – ok. 8 tys. lat temu, a Baligówka – ponad 9 tys. lat temu.[1][2][3]
- Bór na Czerwonem to jeden z najstarszych rezerwatów w Polsce (1925). Od 3 września 2025 r. ma 194,59 ha i otulinę 82,08 ha. Jest obszarem Ramsar (nr 2339) i częścią Natury 2000.[2]
- Nazwa pochodzi od glonu Zygogonium ericetorum, którego plecha jesienią przybiera czerwoną barwę.[2]
Jak powstaje torfowisko wysokie?
Wszystko zaczyna się od podłoża. Ustępujące lodowce zostawiły na równinach kotliny grube pokłady wodonośnych żwirów, które z czasem przykryła warstwa nieprzepuszczalnych glin. Na takich miejscach, praktycznie odciętych od wód gruntowych, zaczęły rosnąć torfowiska zasilane tylko deszczem.[2]
Po ustąpieniu lodowca cała kotlina była rozlewiskiem młak i jezior, stopniowo zamulanym przez rzeki i zarastanym – głównie przez mech torfowiec. Z jego obumarłych szczątków powstaje torf; przybywa go ok. 1 mm rocznie.[4] Ponieważ torfowisko „rośnie” w górę, jego środek wznosi się ponad otoczenie – stąd nazwa torfowisko wysokie, a nie od wysokości nad poziomem morza.[2]
- ok. 10–11 tys. lat temu – po ociepleniu klimatu kotlina zarasta; zaczyna się akumulacja torfu.[1][4]
- ponad 9 tys. lat temu – początek torfowiska Baligówka – najstarszego w kotlinie, na stożku fluwioglacjalnym.[3]
- ok. 8 tys. lat temu – na żwirach przykrytych gliną zaczyna rosnąć torfowisko Na Czerwonem.[2]
- XIII–XIV w. – kolonizacja Kotliny Orawskiej; z czasem ludzie zaczynają wypalać i osuszać torfowiska.[3]
- XIX–XX w. – masowe kopanie torfu na opał, ściółkę i nawóz, potem wydobycie przemysłowe.[3]
Mech torfowiec – inżynier torfowiska
Torfowiec (Sphagnum) to rodzaj mchów liczący ok. 380 gatunków, z czego w Polsce rośnie 36.[5] Jest niezwykły z trzech powodów:
- Gąbka: ma martwe komórki wodonośne i zwisające gałązki, które działają kapilarnie. Torfowiec potrafi zatrzymać wodę w ilości 20–30 razy większej niż jego własna masa.[5]
- Zakwasza środowisko: uwalnia jony wodoru i obniża odczyn nawet poniżej pH 4. Do tego impregnuje komórki związkami fenolowymi o działaniu antyseptycznym, więc szczątki rozkładają się bardzo wolno.[5]
- Rośnie w nieskończoność: szczyt rośliny wciąż przyrasta, a dolne części obumierają i zamieniają się w torf. Jak to ujęto w znanej pracy, torfowiec dosłownie „zatapia” konkurencję – zmienia warunki tak, że inne rośliny sobie nie radzą.[6]
Na ścieżce nie wolno schodzić z kładki – ale na tablicach i na skraju torfowiska widać torfowiec z bliska. Opowiadam wtedy, że w czasie wojen suszony torfowiec służył jako opatrunek: wchłaniał krew i działał odkażająco. Ten sam mechanizm sprawia, że w torfowiskach przetrwały przez tysiące lat pyłki roślin – i dzięki temu Władysław Szafer mógł odczytywać z nich historię lasów. Zob. Władysław Szafer.
Borówka bagienna i borówka halna – „praktycznie to samo”
Borówka bagienna (Vaccinium uliginosum) to typowa krzewinka torfowisk: w Borze na Czerwonem w borze torfowiskowym rośnie razem z bagnem zwyczajnym, żurawiną drobnoowocową i wełnianką pochwowatą.[2] Ma sinozielone, całobrzegie liście i granatowe jagody o bezbarwnym miąższu – w odróżnieniu od borówki czarnej, która barwi palce.
W Tatrach, na halach i w piętrze kosówki, rośnie borówka halna (Vaccinium gaultherioides) – niższa, o drobniejszych liściach. Krajowa lista roślin naczyniowych traktuje ją w obrębie borówki bagiennej: hasło brzmi „borówka bagienna (w tym V. gaultherioides – borówka halna)”.[7] Dlatego na wycieczce mówię: to praktycznie ta sama roślina – górska forma przystosowana do krótkiego lata, którą część botaników wyróżnia jako osobny takson.
Rezerwat Bór na Czerwonem – sto lat ochrony
O rezerwat zabiegały trzy osoby, upamiętnione na tablicy z okazji stulecia. Edward Lubicz-Niezabitowski (1875–1946), zoolog i lekarz, w artykule z 1922 r. opisał torfowiska kotliny i zaproponował utworzenie czterech rezerwatów. Władysław Szafer (1886–1970) jako delegat państwowej komisji ochrony przyrody przekonywał włodarzy miasta. Józef Rajski (1868–1936), burmistrz Nowego Targu, przedłożył radzie miejskiej wniosek o odstąpienie części torfowiska.[8]
Według tablicy 15 września 1925 r. prof. Szafer z burmistrzem i przedstawicielem starostwa wyznaczyli w terenie obszar rezerwatu, a uchwała rady miasta z 18 września 1925 r. przekazała 5 ha torfowiska na cele naukowo-doświadczalne. Jako datę ustanowienia rezerwatu podaje się 13 października 1925 r.[8][2] Gmina nie zgodziła się jednak na ogrodzenie i kopanie torfu trwało dalej. Kres położyło dopiero zatrudnienie w 1938 r. miejskiego gajowego.[2]
| Rok | Wydarzenie | Powierzchnia |
|---|---|---|
| 1925 | rezerwat „Na Czerwonem” (uchwała Rady Miasta Nowego Targu) | 5 ha (wg niektórych źródeł 2 ha) |
| 1956 | ponowne powołanie jako „Bór na Czerwonem” | 49,7 ha |
| 2003 | powiększenie z inicjatywy Nadleśnictwa Nowy Targ | 114,66 ha |
| 2018 | wpis na listę Konwencji Ramsarskiej (nr 2339) | – |
| 2024 | wycinka drzew i krzewów z kopuły (projekt „Karpaty łączą”) | – |
| 3 IX 2025 | decyzja RDOŚ w Krakowie o powiększeniu i utworzeniu otuliny | 194,59 ha + otulina 82,08 ha |
W rezerwacie wyróżniono 5 zespołów leśnych, m.in. bór drzewokosy na kopule (z sosną drzewokosą – mieszańcem kosodrzewiny i sosny zwyczajnej) oraz bór torfowiskowy z parasolowatymi sosnami. Stwierdzono tu 15 gatunków wątrobowców, 33 gatunki mchów i 65 gatunków roślin kwiatowych i paprotników. Dawniej występował tu cietrzew, ale od lat nie jest obserwowany – wiąże się to z szybkim zarastaniem torfowiska.[2]
To pytanie zawsze pada przy kopule. Torfowisko wysokie z natury jest prawie bezleśne. Po odwodnieniu (rowy, dawne kopanie torfu) wkraczają na nie sosny i brzozy, które piją wodę i jeszcze bardziej je osuszają – błędne koło. Dlatego od 2024 r. w ramach ochrony czynnej usuwa się drzewa i krzewy z kopuły, a tablice stulecia mówią o blokowaniu rowów melioracyjnych i renaturalizacji.[2][8]
Baligówka – najstarsze torfowisko kotliny
Torfowisko wysokie Baligówka, zwane też Torfowiskiem Czarnodunajeckim lub Opałówką (od pozyskiwanego torfu na opał), leży na wysokości ok. 649–659 m n.p.m. Powstało ponad 9 tys. lat temu na tarasie würmskim – stożku fluwioglacjalnym z materiału naniesionego przez wody topniejących lodowców tatrzańskich. Tablica nazywa je najstarszym torfowiskiem Kotliny Orawsko-Nowotarskiej.[3]
- Na dziale wodnym: leży między Piekielnikiem Pieniążkowickim (zlewnia Dunajca) a Czarną Wodą (zlewnia Orawy) – część wód z kopuły płynie do Bałtyku, część do Morza Czarnego.[3]
- 272 ha, w tym kopuła 202 ha. Od końca XIX w. kopuła skurczyła się o ok. 13% przez wydobycie torfu – ręczne i przemysłowe. Do torfowiska prowadzi grobla po dawnej kolejce wąskotorowej.[3]
- Ślady eksploatacji: na ok. 35 ha zdjęto 1,5-metrową warstwę torfu, zostawiając ok. 2 m. Wydobycie zakończono na przełomie lat 60. i 70. XX w.[3]
- Rarytasy: płaty dolinkowego zbiorowiska Caricetum limosae z bagnicą torfową i turzycą bagienną oraz przygiełka biała.[3]
Torf w życiu górali
Od końca XVII do początku XX w. torfowiska wypalano, żeby zdobyć grunty orne. Wykopywanym torfem nawożono pola, a pnie drzew z masy torfowej służyły na opał. W drugiej połowie XIX w. mieszkańcy zaczęli na dużą skalę wydobywać torf do celów opałowych, jeszcze w latach 60. XX w. był on głównym opałem we wsiach przy torfowiskach. Służył też jako ściółka dla bydła i nawóz, a później jako surowiec do produkcji oleju technicznego i smarów.[3]
Dziś przemysłowo torf wydobywa się tylko na Puściźnie Wielkiej – największym torfowisku Kotliny Nowotarskiej (482 ha), leżącym w zlewisku Morza Czarnego. W 2002 r. odkryto tam najbardziej na południe wysunięte na świecie stanowisko maliny moroszki, reliktu glacjalnego.[4] Od 1994 r. torf zaliczany jest do kopalin pospolitych, a jego eksploatacja wymaga zgody wojewody.[3]
Torfowiska Kotliny Nowotarskiej i okolice. Pinezki pokazują położenie orientacyjnie.
- ścieżka edukacyjna z drewnianymi podestami i platformą widokową powstała w 2009 r.; prowadzi ją Nadleśnictwo Nowy Targ[2]
- ścieżka jest dostępna także dla osób z niepełnosprawnościami (droga dojazdowa i ułatwienia)[2]
- z platformy widać Tatry, Gorce i Pasmo Babiogórskie – najlepiej rano, pod słońce po południu
- nie schodzimy z kładek: torfowisko jest grząskie i bardzo wrażliwe na deptanie
- temat pasuje do lekcji biologii i geografii – zob. lekcje terenowe
Sprawdź się
1. Skąd nazwa „Bór na Czerwonem”?
Od glonu Zygogonium ericetorum, którego plecha jesienią przybiera barwę czerwoną.
2. Czym zasilane jest torfowisko wysokie?
Tylko wodą opadową – dlatego jest tak ubogie i kwaśne.
3. Ile wody może zatrzymać torfowiec w stosunku do swojej masy?
20–30 razy.
4. Ile mniej więcej przybywa torfu w ciągu roku?
Ok. 1 mm rocznie.
5. Który ptak zniknął z Boru na Czerwonem wraz z zarastaniem torfowiska?
Cietrzew – od lat nie jest tu obserwowany.
Wynik: 0 / 5
Ten temat pokazuję na wycieczkach z przewodnikiem: dla grup szkolnych (lekcje terenowe), kursantów na przewodnika i wszystkich, którzy lubią wiedzieć, na co patrzą. Ułożę trasę pod Waszą grupę, porę roku i czas.
Najczęstsze pytania
Skąd pochodzi nazwa Bór na Czerwonem?
Od glonu Zygogonium ericetorum, powszechnego w rezerwacie, którego plecha jesienią przybiera czerwoną barwę.
Kiedy powstał rezerwat Bór na Czerwonem?
W 1925 r. decyzją Rady Miasta Nowego Targu, z inicjatywy m.in. Władysława Szafera, Edwarda Lubicz-Niezabitowskiego i burmistrza Józefa Rajskiego. Ponownie powołano go w 1956 r., powiększono w 2003 i 2025 r.
Jak duży jest rezerwat Bór na Czerwonem?
Od decyzji RDOŚ z 3 września 2025 r. ma 194,59 ha, a wokół utworzono otulinę o powierzchni 82,08 ha.
Czym różni się borówka halna od bagiennej?
Borówka halna to niska, drobnolistna górska forma rosnąca w Tatrach; krajowa lista roślin ujmuje ją w obrębie borówki bagiennej (Vaccinium uliginosum), więc w praktyce to bardzo bliskie rośliny.
Ile lat mają torfowiska Podhala?
Zaczęły powstawać po ostatnim zlodowaceniu: ok. 10 tys. lat temu w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej, Baligówka ponad 9 tys. lat temu, Bór na Czerwonem ok. 8 tys. lat temu.
Źródła
- „Kotlina Orawsko-Nowotarska” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Rezerwat przyrody Bór na Czerwonem” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026; stan po decyzji RDOŚ z 3.09.2025). link
- Tablice ścieżki przyrodniczej na torfowisku Baligówka: „Torfowisko Baligówka”, „Torfowisko wysokie”, „Flora torfowisk wysokich”, „Ptaki okolic torfowisk”, „Wilgotne łąki” (stan z 17.10.2026, obserwacja terenowa).
- „Puścizna Wielka” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Torfowiec” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- van Breemen N. (1995). How Sphagnum bogs down other plants. Trends in Ecology and Evolution 10(7): 270–275. doi:10.1016/0169-5347(95)90007-1
- Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M. (2002). Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Kraków: W. Szafer Institute of Botany PAN (Biodiversity of Poland 1).
- Tablice ścieżki edukacyjnej w rezerwacie „Bór na Czerwonem” na stulecie rezerwatu (Nadleśnictwo Nowy Targ, WFOŚiGW w Krakowie; m.in. „Miejsce skazane na poznanie”, „Torfowisko wysokie – skarb przyrody”; stan z 17.10.2026, obserwacja terenowa).
- Łajczak A. (2017). Surface water storage in the Orava – Nowy Targ Basin, Western Carpathians. Geographia Polonica 90(4): 383–399. doi:10.7163/gpol.0113