Ludzie gór · ochrona przyrody
Władysław Szafer (1886–1970)
Bez niego nie byłoby Pienińskiego, Tatrzańskiego ani Babiogórskiego Parku Narodowego w takiej formie, jaką znamy, ani rezerwatu Bór na Czerwonem. Botanik, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego i jeden ze światowych pionierów ochrony przyrody – postać, którą każdy przewodnik powinien znać.
- Kto: polski botanik (ur. 23 lipca 1886 w Sosnowcu, zm. 16 listopada 1970 w Krakowie), profesor i rektor UJ (1936–1938), dyrektor Ogrodu Botanicznego.[1]
- Parki: z jego inicjatywy lub przy jego wsparciu powstały Pieniński PN (1932), Białowieski PN (1932), Świętokrzyski PN (1950), Babiogórski PN (1954), Tatrzański PN (1954) i Ojcowski PN (1956).[1]
- Nauka: twórca polskiej szkoły paleobotanicznej. W 1935 r. po raz pierwszy zastosował mapy izopolowe – metodę, która weszła do nauki światowej.[1]
- Na Podhalu: współzałożyciel rezerwatu Bór na Czerwonem (1925) i inicjator rezerwatu w Czorsztynie (1921), zalążka PPN.[2][3]
Życiorys w skrócie
- 1886 – urodził się w Sosnowcu; szkołę powszechną ukończył w Mielcu, gimnazjum w Rzeszowie (1905).[1]
- 1905–1910 – studia botaniczne w Wiedniu u Richarda Wettsteina, doktorat we Lwowie (1910).[1]
- 1914 – wstąpił do Legionu Wschodniego; po odmowie złożenia przysięgi zdegradowany i wcielony do armii austriackiej.[1]
- 1917–1960 – wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1920 r. profesor zwyczajny.[1]
- 1921 – z jego inicjatywy powstaje rezerwat wokół ruin zamku w Czorsztynie – zalążek Pienińskiego Parku Narodowego.[3]
- 1925 – jako delegat państwowej komisji ochrony przyrody współtworzy rezerwat Bór na Czerwonem w Nowym Targu.[2][4]
- 1936–1938 – rektor UJ; w czasie okupacji – rektor tajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego.[1]
- 1948–1956 – nieprzejednany przeciwnik łysenkizmu; atakowany jako „wróg systemu”, uniknął represji dzięki autorytetowi.[1]
- 1957–1962 – wiceprezes PAN; współtwórca i pierwszy przewodniczący Oddziału PAN w Krakowie.[1]
- 1970 – zmarł 16 listopada w Krakowie; pochowany na cmentarzu Rakowickim.[1]
Ojciec polskiej ochrony przyrody
Szafer był jednym z inicjatorów powołania Tymczasowej Państwowej Komisji Ochrony Przyrody, przekształconej potem w Państwową Radę Ochrony Przyrody. Rada przyczyniła się do uchwalenia przez Sejm pierwszej w historii Polski ustawy o ochronie przyrody.[4] Uczestniczył (z Michałem Siedleckim) w tworzeniu Międzynarodowego Biura Ochrony Przyrody w Brukseli – zalążka dzisiejszej Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Był też jednym z inicjatorów odtworzenia żubra w Puszczy Białowieskiej.[1]
Opublikował ok. 700 prac, z czego 473 dotyczą ochrony przyrody. Zbiorowe dzieło „Ochrona przyrody i jej zasobów. Problemy i metody” (1965) było jednym z pierwszych na świecie podręczników tej dziedziny i ukazało się także po angielsku.[1]
Szafer na Podhalu i w Pieninach
W 1921 r. z inicjatywy Szafera, na gruntach Stanisława Drohojowskiego, powstał rezerwat chroniący łąki wokół ruin zamku w Czorsztynie (7,5 ha). Pod koniec lat 20. wykupiono grunty w Masywie Trzech Koron, a 1 czerwca 1932 r. utworzono Pieniński Park Narodowy – pierwszy w Polsce.3] Zob. [Topografia Pienin.
W Nowym Targu Szafer wielokrotnie odwiedzał włodarzy lasów miejskich i spotykał się z burmistrzem Józefem Rajskim. Spotkania zakończyły się przekazaniem 5 ha torfowiska na cele naukowo-doświadczalne. Według tablicy w rezerwacie 15 września 1925 r. Szafer wraz z burmistrzem i przedstawicielem starostwa wyznaczył w terenie granice rezerwatu Bór na Czerwonem.4] Zob. [Bór na Czerwonem i torfowiska Podhala.
W Borze na Czerwonem łączę dwie rzeczy, które Szafer kochał: ochronę przyrody i paleobotanikę. Torfowiska są archiwum – w kolejnych warstwach torfu zachowały się ziarna pyłku drzew sprzed tysięcy lat. Szafer w 1935 r. wpadł na pomysł, by z takich danych rysować mapy izopolowe, czyli linie jednakowego udziału pyłku danego drzewa. Dzięki temu można zobaczyć, jak po epoce lodowcowej buk czy świerk „wędrowały” po Europie. Stojąc na kładce, stoimy więc dosłownie na jego warsztacie pracy.
Szafer i Tatry
Tatrzański Park Narodowy powstał w 1954 r. – wśród parków, które według biografów zawdzięczają powstanie inicjatywie lub wsparciu Szafera.[1] Szafer był współautorem „Roślin polskich”, a jego „Szata roślinna Polski” i „Zarys ogólnej geografii roślin” to klasyka. Utrzymywał rozległe kontakty naukowe i towarzyskie – m.in. z kard. Karolem Wojtyłą.[1]
Jak upamiętniono Szafera
- od 1986 r. jego imię nosi Instytut Botaniki PAN w Krakowie; od 1989 r. Polskie Towarzystwo Botaniczne przyznaje medal jego imienia[1]
- dwa pomniki: popiersie w Ogrodzie Botanicznym UJ w Krakowie (1975, proj. Antoni Hajdecki) i monument z Hugonem Zapałowiczem w Zawoi Widłach pod Babią Górą (1984, proj. Jan Siek)[1]
- jest patronem Muzeum Ojcowskiego Parku Narodowego, ścieżek przyrodniczych w Babiogórskim PN i wielu szkół – m.in. Zespołu Szkół w Krościenku nad Dunajcem[1]
- jego imię noszą Grań Szafera i Lodospad Szafera na Wyspie Króla Jerzego w Antarktyce oraz ok. 20 naukowych nazw roślin[1]
Szafer pojawia się na egzaminie przy pytaniach o historię ochrony przyrody, parki narodowe i Pieniny. Zapamiętaj trzy daty: 1921 (rezerwat w Czorsztynie), 1925 (Bór na Czerwonem), 1932 (PPN). Więcej w module Środowisko przyrodnicze Tatr, Podtatrza i Pienin i na stronie Ochrona przyrody na Podtatrzu.
Sprawdź się
1. Który park narodowy powstał jako pierwszy w Polsce przy udziale Szafera?
Pieniński PN – 1 czerwca 1932 r.
2. Jaką metodę Szafer zastosował po raz pierwszy w 1935 r.?
Mapy izopolowe.
3. Z kim współtworzył rezerwat Bór na Czerwonem?
Z Edwardem Lubicz-Niezabitowskim i burmistrzem Józefem Rajskim.
4. Czemu Szafer się przeciwstawiał w latach 1948–1956?
Łysenkizmowi – pseudonauce narzucanej przez władze.
Wynik: 0 / 4
Ten temat pokazuję na wycieczkach z przewodnikiem: dla grup szkolnych (lekcje terenowe), kursantów na przewodnika i wszystkich, którzy lubią wiedzieć, na co patrzą. Ułożę trasę pod Waszą grupę, porę roku i czas.
Najczęstsze pytania
Kim był Władysław Szafer?
Polskim botanikiem (1886–1970), profesorem i rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórcą polskiej szkoły paleobotanicznej i jednym ze światowych pionierów ochrony przyrody.
Jakie parki narodowe powstały dzięki Szaferowi?
Z jego inicjatywy lub przy jego wsparciu powstały m.in. Pieniński PN (1932), Białowieski PN (1932), Świętokrzyski PN (1950), Babiogórski PN (1954), Tatrzański PN (1954) i Ojcowski PN (1956).
Co Szafer ma wspólnego z Borem na Czerwonem?
Był jednym z trzech założycieli rezerwatu (z Edwardem Lubicz-Niezabitowskim i burmistrzem Józefem Rajskim). W 1925 r. wyznaczał w terenie jego granice jako delegat państwowej komisji ochrony przyrody.
Co to są mapy izopolowe?
To mapy z liniami łączącymi miejsca o jednakowym udziale pyłku danego drzewa w osadach, np. w torfie. Szafer zastosował je pierwszy w 1935 r., by odtworzyć historię rozprzestrzeniania się drzew.
Źródła
- „Władysław Szafer” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026); tam: Köhler P. (2009), Szafer Władysław Józef, Polski Słownik Biograficzny t. 46, s. 401–407. link
- „Rezerwat przyrody Bór na Czerwonem” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Pieniński Park Narodowy” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- Tablica „Miejsce skazane na poznanie” na ścieżce w rezerwacie Bór na Czerwonem (Nadleśnictwo Nowy Targ, 100-lecie rezerwatu; obserwacja terenowa 17.10.2026).