Podhale od podszewki · historia własności
Wspólnota Ośmiu Wsi – góralska własność w Tatrach
Dolina Chochołowska i Lejowa w większości nie należą do państwa, tylko do górali z ośmiu podhalańskich wsi. To jedna z najciekawszych historii, jakie opowiadam na szlaku: o zaradności, sądowej wojnie z własnym pełnomocnikiem i o tym, czemu na Siwej Polanie płacimy dwa razy.
- Kto: Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi z siedzibą w Witowie – wspólnota gruntowa wsi Ciche, Czarny Dunajec, Chochołów, Dzianisz, Witów, Wróblówka, Podczerwone i Koniówka.[1]
- Ile: 3080 ha gruntów, z czego ok. 2230 ha leży w granicach Tatrzańskiego Parku Narodowego, a ok. 850 ha w jego otulinie.[1]
- Co: większa część Doliny Chochołowskiej i Doliny Lejowej z bocznymi odgałęzieniami.[1]
- Dlaczego to ważne: to rzadki w Europie przypadek parku narodowego, w którym duża część terenu ma prywatnych, wspólnotowych właścicieli.
Skąd się wzięła Wspólnota?
Przed rozbiorami grunty pod Tatrami w okolicy Czarnego Dunajca należały do dóbr królewskich. Po rozbiorach dawne dobra królewskie przejął rząd austriacki i wystawiał je na sprzedaż, a górale z siedmiu wsi postanowili kupić część tych terenów dla siebie. W 1821 r. zebrali pieniądze i wybrali na pełnomocnika księdza Józefa Szczurowskiego.[1]
Ksiądz kupił dobra za pieniądze górali, ale zapisał je na siebie. Ziemia przechodziła potem z rąk do rąk, a górale walczyli w sądach o swoje prawa. Procesy trwały aż do 1867 r. i zakończyły się zwycięstwem górali. Gdy z Podczerwonego wyodrębniła się Koniówka, siedem wsi zamieniło się w osiem – stąd dzisiejsza nazwa.[1]
Na Siwej Polanie zatrzymuję grupę przy kasie i pytam: „Za co płacimy?”. Najczęściej słyszę, że za park narodowy. Tymczasem przy wejściu do Doliny Chochołowskiej spotykają się dwie opłaty: za wstęp do TPN i za wjazd na grunty Wspólnoty, która od lat pobiera opłaty na Siwej Polanie i w Dolinie Lejowej.[1]
Wtedy opowiadam o księdzu Szczurowskim i o 46 latach procesów. Górale za te grunty naprawdę zapłacili, a potem musieli jeszcze wywalczyć je w sądzie. Dla wielu rodzin z Witowa czy Chochołowa udział we Wspólnocie to rodzinna pamiątka, przekazywana z pokolenia na pokolenie.
Wspólnota a Tatrzański Park Narodowy
Po utworzeniu TPN w 1954 r. ok. 2200 ha lasów Wspólnoty znalazło się w granicach parku i górale znów utracili prawo do gospodarowania własną ziemią. Walczyli o nie ponownie i w 1983 r. odzyskali prawo do gospodarki leśnej – ale pod kontrolą TPN.[1]
Wspólnota ma własną administrację leśną i budynki, prowadzi wspólną gospodarkę leśną, a dochody (ze sprzedaży drewna, wypasu, biletów i infrastruktury turystycznej) dzieli między członków proporcjonalnie do udziałów.[1]
| Sprawa | Stanowisko Wspólnoty | Stanowisko TPN |
|---|---|---|
| Gospodarka leśna | chce samodzielnie decydować o swoim lesie | nadzór parku nad wycinką i ochroną przyrody |
| Polany | koszenie i wypas utrzymują polany otwarte | popiera wypas kulturowy, ale w granicach planu ochrony |
| Przyszłość | dąży do wyłączenia gruntów spod nadzoru TPN | obawia się zabudowy i niekontrolowanej wycinki |
Według Wikipedii polany Wspólnoty, koszone i wypasane, zarastają lasem w mniejszym stopniu niż polany na gruntach państwowych TPN. Z kolei park obawia się, że pełne wyłączenie spod nadzoru otworzyłoby drogę do zabudowy turystycznej, narciarskiej czy handlowej.[1] Na wycieczce przedstawiam oba punkty widzenia – to dobry temat do dyskusji z młodzieżą o tym, czym jest własność, a czym dobro wspólne.
Gdzie zobaczyć ślady Wspólnoty?
Budynek administracji Wspólnoty w Witowie – dobry przystanek na początek opowieści.
Kasy Wspólnoty i TPN przy wejściu do Doliny Chochołowskiej. Stąd ruszają kolejki „Rakoń” i bryczki na Polanę Huciska.
Szałasy, kaplica św. Jana Chrzciciela i schronisko PTTK. Wiosną – łany krokusów na wypasanej polanie.
Zobacz →Mniej znana, spokojna dolina z drugim punktem poboru opłat Wspólnoty.
Witów, Koniówka i doliny Wspólnoty Ośmiu Wsi. Pinezki pokazują położenie orientacyjnie.
Wspólnoty w Tatrach – szerszy kontekst
Wspólnota Ośmiu Wsi nie jest jedyna. W polskich Tatrach i na Podhalu działa kilka wspólnot gruntowych i leśnych, a historia własności Tatr – od królewszczyzn, przez Homolacsów i Zamoyskiego, po upaństwowienie – to osobna opowieść. Opisuję ją na stronie Historia własności Tatr, a jeden z najsłynniejszych sporów – na stronie Spór o Morskie Oko.
- temat łączy historię (zabory, uwłaszczenie), WOS (własność, samorząd, prawo) i geografię (TPN, polany, gospodarka leśna)
- dobra trasa: Siwa Polana – Polana Huciska – Polana Chochołowska (płasko, ok. 7 km w jedną stronę)
- zobacz też lekcje terenowe w Tatrach i kurs na przewodnika tatrzańskiego
Sprawdź się
1. Ile wsi tworzyło Wspólnotę w 1821 r.?
Siedem. Ósma – Koniówka – powstała później przez wyodrębnienie z Podczerwonego.
2. Kto zapisał kupione za góralskie pieniądze grunty na siebie?
Ksiądz Józef Szczurowski, wybrany na pełnomocnika górali.
3. Kiedy zakończyły się procesy o grunty?
W 1867 r., wygraną górali.
4. Co Wspólnota odzyskała w 1983 r.?
Prawo do gospodarki leśnej w swoich lasach, ale pod kontrolą TPN.
5. Gdzie Wspólnota pobiera opłaty?
Na Siwej Polanie i w Dolinie Lejowej.
Wynik: 0 / 5
Ten temat pokazuję na wycieczkach z przewodnikiem: dla grup szkolnych (lekcje terenowe), kursantów na przewodnika i wszystkich, którzy lubią wiedzieć, na co patrzą. Ułożę trasę pod Waszą grupę, porę roku i czas.
Najczęstsze pytania
Do kogo należy Dolina Chochołowska?
Większa część Doliny Chochołowskiej i Doliny Lejowej należy do Wspólnoty Leśnej Uprawnionych Ośmiu Wsi z siedzibą w Witowie. Teren leży w Tatrzańskim Parku Narodowym, a gospodarka leśna odbywa się pod kontrolą TPN.
Jakie wsie należą do Wspólnoty Ośmiu Wsi?
Ciche, Czarny Dunajec, Chochołów, Dzianisz, Witów, Wróblówka, Podczerwone i Koniówka.
Dlaczego na Siwej Polanie płaci się dodatkową opłatę?
Bo wejście do doliny prowadzi przez grunty Wspólnoty, która pobiera opłaty na Siwej Polanie i w Dolinie Lejowej, niezależnie od biletu wstępu do TPN.
Od kiedy istnieje Wspólnota Ośmiu Wsi?
Od 1821 r., kiedy górale z siedmiu wsi wykupili grunty. Po procesach zakończonych w 1867 r. i wyodrębnieniu Koniówki wspólnota objęła osiem wsi.
Źródła
- „Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi” – Wikipedia, wolna encyklopedia (dostęp 17.10.2026). link
- Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H. (2004). Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie.