Rów Podtatrzański, stożki napływowe i epoka lodowcowa – jak powstał krajobraz Podhala

Linia załamania spadku u podnóża Tatr

Patrząc z Gubałówki, widać to gołym okiem: strome zbocza Tatr nagle przechodzą w niemal płaskie dno Kotliny Zakopiańskiej. Ta granica to linia załamania spadku – miejsce, gdzie nachylenie terenu i koryt potoków gwałtownie maleje. Ma ona związek z budową geologiczną: twarde skały Tatr stykają się tu z miękkim fliszem podhalańskim, łatwo rozcinanym przez wodę.^[1]

Dla wody to kluczowy moment. Potok, który w dolinie tatrzańskiej toczył głazy, po wypłynięciu na przedpole traci prędkość i zrzuca ładunek: najpierw największe otoczaki, dalej coraz drobniejszy żwir i piasek. Tak powstaje stożek napływowy – wachlarzowata forma, w obrębie której ciek często rozgałęzia się na kilka ramion.^[2]

Lokalne przerwania ciągłości

Rów Podtatrzański nie jest jedną rynną. Od zachodu na wschód tworzą go kolejne odcinki: Rów Huciański, Zuberski, Orawicki, Kościeliski, Zakopiański (z Kotliną Zakopiańską), Poroniński, Podspadzki z Kotliną Jaworzyńską i Zdziarski. Rozdzielają je przełęcze i działy wodne: Huciańska Przełęcz, Maniowa Przehyba, przełęcz Borek, Brama Orawska, Nędzowski Dział, Brzegowski Dział i Zdziarska Przełęcz.^[1]

Rów leży w zlewniach dwóch mórz: część zachodnia należy do zlewni Morza Czarnego, wschodnia – Bałtyku. Granica biegnie przez Bramę Orawską.^1] Szczegóły – na stronie [Europejski dział wodny na Podhalu.

Stożki napływowe z Tatr

Kotliny Rowu Podtatrzańskiego są nachylone ku północy i przysypane stożkami napływowymi potoków spływających z gór.^[1] Dalej na północ, w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej, w czwartorzędzie podczas kolejnych zlodowaceń gromadziły się lodowcowo-rzeczne osady w postaci stożków napływowych. Same osady neogeńskiego jeziora w zachodniej części kotliny mają nawet 300 m grubości.^[5]

Tatrzańskie żwiry widać wszędzie: w korytach Białego i Czarnego Dunajca, w Przełomie Białki, w żwirowniach koło Szaflar. Dolna, północna część Pogórza Bukowińskiego jest równinna i pokryta stożkami napływowymi ostatniego zlodowacenia.^[6] Na takim stożku – „tarasie würmskim” – leży np. torfowisko Baligówka; materiał przyniosły tu wody topniejących lodowców tatrzańskich.^[7]

Epoka lodowcowa w Tatrach – kiedy były lodowce?

W plejstocenie Tatry były zlodowacone kilkakrotnie. W Kotlinie Zakopiańskiej występują żwirowe pokrywy pochodzące z trzech zlodowaceń.^[1] Lodowce Tatr nie dotarły na Podhale – były lodowcami górskimi, które wypełniały doliny i kończyły się u ich wylotów, zostawiając moreny. Na przedpole docierały za to ich wody roztopowe, niosące ogromne ilości żwiru.

Datowania izotopem kosmogenicznym ¹⁰Be (Makos i in.) wskazują, że ostatnie maksimum lodowców w polskich Tatrach Wysokich przypadło na okres ok. 26–20 tys. lat temu, a w późnym glacjale lodowce jeszcze kilkakrotnie się odnawiały, zanim zanikły na przełomie plejstocenu i holocenu.^[3][4] Torfowiska Kotliny Orawsko-Nowotarskiej zaczęły powstawać po ociepleniu klimatu – ok. 10 tys. lat temu.^[5]

Formy polodowcowe w Tatrach – kotły, moreny, progi – opisuję na stronie Śladami lodowców, a szczyty, które sterczały ponad lodem – na stronie Paleonunataki.

Co sprzyja rozwojowi gleby?

Gleba to nie „ziemia”, tylko efekt długiego procesu. Klasyczna gleboznawcza zasada mówi, że o glebie decyduje pięć czynników: skała macierzysta, klimat, woda, organizmy i rzeźba terenu – działające w czasie. Na Podhalu widać każdy z nich jak na dłoni.

Czynnik	Jak działa	Przykład z Podhala i Tatr
Skała macierzysta	daje materiał mineralny i odczyn	na fliszu – głębsze gleby brunatne; na wapieniach Tatr Reglowych – płytkie rędziny; na granicie – kwaśne, ubogie gleby
Woda	przemywa, wypłukuje albo zatrzymuje	na przepuszczalnych żwirach stożków gleba przesycha; na nieprzepuszczalnych glinach stoi woda i rośnie torf
Klimat	temperatura i opady sterują rozkładem materii	w zimnym klimacie wysokich gór rozkład jest powolny, gleby są płytkie i młode
Organizmy	próchnica, korzenie, dżdżownice, grzyby	pod buczyną – żyzna próchnica z liści; pod borem świerkowym – kwaśna ściółka
Rzeźba terenu	na stromym stoku gleba zsuwa się, w obniżeniu się gromadzi	na stokach Tatr – gleby inicjalne, w dnach kotlin – grubsze profile
Czas	gleba potrzebuje tysięcy lat	po ustąpieniu lodowców gleby w Tatrach rozwijają się dopiero ok. 10 tys. lat

Na stożkach napływowych gleba jest kamienista i sucha – dlatego górale przez wieki zbierali kamienie z pól i układali z nich miedze. Tam, gdzie żwir przykryła warstwa nieprzepuszczalnej gliny, woda nie miała ujścia i zamiast gleby zaczął rosnąć torf.^7] Ciąg dalszy – na stronie [Bór na Czerwonem i torfowiska Podhala.

Sprawdź się

Najczęstsze pytania

Co to jest Rów Podtatrzański?

To podłużne obniżenie u północnego podnóża Tatr, na wysokości 750–1000 m n.p.m., wycięte w łupkach fliszu podhalańskiego. W Polsce ma ok. 20 km długości i ok. 130 km² powierzchni; leży w nim m.in. Zakopane.

Czym jest stożek napływowy?

To wachlarzowata forma terenu zbudowana z osadów rzecznych, powstająca tam, gdzie spadek koryta i prędkość wody gwałtownie maleją – np. u wylotu doliny górskiej na przedpole.

Czy lodowce tatrzańskie dotarły na Podhale?

Nie. Były to lodowce górskie, kończące się u wylotów dolin. Na Podhale docierały ich wody roztopowe, które usypały żwirowe stożki napływowe.

Co decyduje o rozwoju gleby?

Skała macierzysta, klimat, woda, organizmy i rzeźba terenu, działające przez długi czas. Na Podhalu dobrze widać np. różnicę między suchymi glebami na żwirach a torfowiskami na nieprzepuszczalnych glinach.

---

Źródła