Podhale od podszewki · ptaki
Kuraki, derkacz i… bażant
Cietrzew tokujący o świcie na torfowisku, głuszec w starym borze, derkacz terkoczący nocą w trawie i bażant, który w ogóle nie jest stąd. Cztery ptaki, cztery zupełnie różne historie – i jedna wspólna lekcja o tym, co robimy z ich siedliskami.
- Cietrzew – na Orawie liczba tokujących kogutów spadła ze 146–152 (2002) do 30–40 (2011–2014); porzucono 13 z 24 znanych tokowisk.[1]
- Głuszec – w polskich Karpatach (Beskid Śląski i Żywiecki, Gorce, Tatry) inwentaryzacja z 2000 r. wykazała ok. 120–150 kogutów. Wokół tokowisk obowiązują strefy ochronne.[2]
- Derkacz – ptak wilgotnych łąk. W Polsce w latach 2013–2018 liczono ok. 39–52 tys. odzywających się samców, w latach 2007–2018 liczebność spadła o ok. 26%.[3]
- Bażant – gatunek obcy, sprowadzony do Europy Środkowej z Azji w średniowieczu.[4]
Cietrzew – czarny kogut torfowisk
Cietrzew jest niemal wielkości kury domowej. Kogut jest czarny z granatowym połyskiem, ma białe lusterka na skrzydłach i lirowaty ogon, a kura – brązowa, prążkowana. Wiosną koguty tokują o świcie na otwartych przestrzeniach, wydając bulgoczące i syczące dźwięki. Ptak jest osiadły i zimą potrafi zakopać się w śniegu.[5]
Na Podhalu i Orawie cietrzew był związany z torfowiskami i ich skrajami. Badania Michała Ciacha pokazują dramatyczny spadek: populacja orawska, uznawana za najliczniejszą w Europie Środkowej, liczyła w 2002 r. 146–152 koguty, a w latach 2011–2014 już tylko 30–40. Obszar zajmowany przez populację skurczył się ze 187,3 km² do 71,5 km². Przetrwały tokowiska przy dużych torfowiskach – te przy małych zostały porzucone.[1]
W całej Polsce w latach 2013–2018 szacowano już tylko 180–340 tokujących samców.[5] W rezerwacie Bór na Czerwonem cietrzew występował dawniej, ale od lat nie jest obserwowany – co wiąże się z zarastaniem torfowiska.[6]
Pokazuję grupie mapę: duże puścizny na Orawie i małe płaty torfowisk rozsiane między polami. Wynik badań jest prosty – koguty zostały tam, gdzie torfowisko jest duże i otwarte. Torfowisko, które zarasta albo jest pocięte rowami, przestaje być domem dla cietrzewia. To dlatego w Borze na Czerwonem wycina się drzewa z kopuły i zasypuje rowy – zob. Bór na Czerwonem.
Głuszec – największy z naszych kuraków leśnych
Głuszec potrzebuje starych, prześwietlonych borów z borówką, mrowiskami (pokarm dla piskląt) i dostępem do drobnych kamyków, które połyka, by rozcierać w żołądku twardy pokarm – zimą głównie igły. Tokowiska zakłada na przejściach między zwartymi drzewostanami a młodnikami, zwykle w pobliżu torfowisk lub strumieni o żwirowatym dnie.[2]
W Polsce to ptak skrajnie nieliczny, występujący w trzech subpopulacjach: w Puszczy Augustowskiej, Puszczy Solskiej i w Karpatach. Od 1995 r. jest pod ścisłą ochroną i wymaga ochrony czynnej. Wokół tokowisk obowiązuje strefa ochronna: przez cały rok w promieniu 200 m, a od 1 lutego do 31 sierpnia – w promieniu 500 m. Na Czerwonej liście ptaków Polski ma kategorię VU (narażony).[2]
- nie schodzimy ze szlaku zimą i wiosną – spłoszony kurak traci energię, której nie ma skąd uzupełnić
- nie szukamy tokowisk i nie publikujemy ich lokalizacji
- skitury i rakiety: trzymamy się wyznaczonych tras – zob. skitury w Tatrach
- psy – zawsze na smyczy
Derkacz – „der-der” w trawie
Derkacz to chruściel wielkości małego gołębia, płochliwy i skryty – zwykle tylko się go słyszy. Jego głos to donośny, dwusylabowy terkot „der-der” (stąd polska nazwa) albo „kreks-kreks” (stąd łacińska Crex crex). Zimuje w Afryce, a u nas gnieździ się na ziemi, w wysokiej trawie wilgotnych łąk, składając 8–14 jaj.[3]
Najgroźniejsze dla derkacza jest zbyt wczesne koszenie łąk, osuszanie dolin rzecznych i mechanizacja rolnictwa. Najlepszą formą ochrony jest opóźnienie koszenia części łąk i coroczne, naprzemienne wyłączanie fragmentów z użytkowania. Na Czerwonej liście ptaków Polski derkacz ma kategorię VU.[3] Na Podhalu słychać go na wilgotnych łąkach Kotliny Nowotarskiej wokół torfowisk – o tych łąkach opowiadają tablice ścieżki na Baligówce.[7]
Rolnikom zaleca się koszenie od środka łąki na zewnątrz (albo pasami od jednego brzegu), żeby pisklęta mogły uciec do sąsiednich traw, a nie zostały zamknięte w kurczącym się kwadracie. To samo pomaga zającom i sarnom. Dobra kosa, późny termin – i łąka mieczykowa też na tym zyskuje (zob. łąka mieczykowa).
Bażant – przybysz z Azji
Bażant w stanie dzikim zamieszkuje umiarkowane obszary Azji i skrajnie południowo-wschodnią Europę. Do Europy Środkowej sprowadzono go z Chin w średniowieczu. Kogut jest rdzawobrązowy z czarno-zieloną głową i czerwonymi płatami wokół oczu, a kura – skromnie brązowa. Oba mają długie ogony.[4]
Bażant to gatunek łowny, wciąż wsiedlany z hodowli. Jako gatunek introdukowany nie jest klasyfikowany na Czerwonej liście ptaków Polski.[4] Na Podhalu spotkamy go na polach i zakrzewieniach w dolinach – nie jest jednak ptakiem gór i źle znosi długą, śnieżną zimę. Na wycieczce używam go jako kontrastu: ten sam „kuraczy” kształt, ale zupełnie inna historia niż cietrzewia i głuszca.
| Gatunek | Siedlisko na Podhalu | Status | Główne zagrożenie |
|---|---|---|---|
| Cietrzew | torfowiska, skraje lasów, polany | ochrona gatunkowa; populacja orawska: 30–40 kogutów (2011–14) | zarastanie i osuszanie torfowisk, niepokojenie |
| Głuszec | stare bory regla górnego, Gorce, Tatry | ochrona ścisła od 1995 r., VU | fragmentacja lasów, niepokojenie |
| Derkacz | wilgotne łąki kośne | ochrona ścisła, VU | wczesne koszenie, osuszanie |
| Bażant | pola i zakrzewienia w dolinach | gatunek łowny, obcy | – (wsiedlany z hodowli) |
O ptakach Tatr – od regli po turnie, z sowami i pozostałymi kurakami – piszę na stronie Ptaki Tatr.
Sprawdź się
1. Skąd pochodzi polska nazwa derkacza?
Od dwusylabowego terkotu „der-der”.
2. Które tokowiska cietrzewia na Orawie przetrwały?
Przetrwały te położone przy większych torfowiskach.
3. Jaka strefa ochronna obowiązuje wokół tokowiska głuszca od 1 lutego do 31 sierpnia?
500 m (przez cały rok – 200 m).
4. Skąd sprowadzono bażanta do Europy Środkowej?
Z Chin, w średniowieczu.
Wynik: 0 / 4
Ten temat pokazuję na wycieczkach z przewodnikiem: dla grup szkolnych (lekcje terenowe), kursantów na przewodnika i wszystkich, którzy lubią wiedzieć, na co patrzą. Ułożę trasę pod Waszą grupę, porę roku i czas.
Najczęstsze pytania
Czy cietrzew występuje jeszcze na Podhalu?
Ostatnia większa populacja w regionie żyje na Orawie, przy dużych torfowiskach, ale jej liczebność gwałtownie spadła – do ok. 30–40 kogutów w latach 2011–2014. Z rezerwatu Bór na Czerwonem cietrzew zniknął.
Gdzie w Polsce żyje głuszec?
W trzech subpopulacjach: w Puszczy Augustowskiej, Puszczy Solskiej i w Karpatach (Beskid Śląski i Żywiecki, Gorce, Tatry).
Jak chronić derkacza?
Przede wszystkim opóźniać koszenie części łąk, kosić od środka na zewnątrz i co roku zostawiać nieskoszone fragmenty. Derkacz gniazduje na ziemi w wysokiej trawie.
Czy bażant to ptak rodzimy?
Nie. Bażant pochodzi z Azji; do Europy Środkowej sprowadzono go w średniowieczu i nadal wsiedla się go z hodowli jako gatunek łowny.
Źródła
- Ciach M. (2015). Rapid decline of an isolated population of the black grouse Tetrao tetrix: the crisis at the southern limit of the range. European Journal of Wildlife Research 61: 623–627. doi:10.1007/s10344-015-0923-7
- „Głuszec zwyczajny” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Derkacz” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Bażant zwyczajny” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Cietrzew zwyczajny” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- „Rezerwat przyrody Bór na Czerwonem” – Wikipedia (dostęp 17.10.2026). link
- Tablice ścieżki przyrodniczej na torfowisku Baligówka: „Torfowisko Baligówka”, „Torfowisko wysokie”, „Flora torfowisk wysokich”, „Ptaki okolic torfowisk”, „Wilgotne łąki” (stan z 17.10.2026, obserwacja terenowa).