Klimek Bachleda – król przewodników tatrzańskich i pierwszy ratownik TOPR, który zginął w akcji

Gdy przewodnik tatrzański mówi „Klimek”, nie musi dodawać nazwiska. Klemens Bachleda był najlepszym przewodnikiem swoich czasów, zdobywcą kilkunastu dziewiczych szczytów i przełęczy, pierwszym góralem na nartach i pierwszym ratownikiem TOPR, który zginął, idąc na pomoc. Do dziś jest patronem zakopiańskiego koła przewodników PTTK i stowarzyszenia przewodników. Jeśli prowadzisz w Tatrach, prowadzisz trochę w jego śladach.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
1849 lub 1851	Urodzony w Kościelisku – albo, według Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej, w osiedlu Bachledówka (Bachledy) w Zakopanem. Źródła podają rok 1849 albo datę 13 listopada 1851 r.
ok. 1861–1863	W wieku 12 lat zostaje zupełnie sam. Pracuje u gazdów, u baców na halach i za pracą na Słowacji (wtedy na Węgrzech).
1873	Po służbie wojskowej wraca do Zakopanego w czasie epidemii cholery. Pielęgnuje chorych i grzebie zmarłych.
1886	Zostaje przewodnikiem I klasy.
1892–1905	Seria pierwszych wejść: Staroleśny, Ganek, Rumanowy, Kozie Czuby, Zadni Mnich, Kaczy, zimowy Gerlach.
1898	Po wyjeździe Jędrzeja Wali młodszego uznany za pierwszego wśród przewodników – „króla przewodników tatrzańskich”.
1909	Jeden z pierwszych i najczynniejszych ratowników nowego pogotowia (TOPR).
6 VIII 1910	Ginie w wyprawie ratunkowej na Małym Jaworowym Szczycie.
17 VIII 1910	Pogrzeb na Nowym Cmentarzu w Zakopanem.

Chłopak z Kościeliska, który nie miał nikogo

Klimek urodził się jako syn samotnej matki – ojca nie znał. Wikipedia podaje jako miejsce urodzenia Kościelisko, a Wielka encyklopedia tatrzańska – osiedle Bachledówkę (Bachledy) w Zakopanem ^{[1] [10]}. Gdy miał dwanaście lat, został całkiem sam. Pracował u zamożniejszych gazdów w Zakopanem, pasł u baców na halach, a potem, jak wielu biednych górali, poszedł za pracą na drugą stronę Tatr. Słowacka Wikipedia podaje, że służbę wojskową odbył w Wiedniu. Tam nauczył się zapewne niemieckiego, który potem bardzo mu się przydał w pracy z turystami z całej monarchii ^{[1] [2]}.

Do Zakopanego wrócił w 1873 r., w czasie epidemii cholery. Nie uciekł od chorych: pielęgnował ich i grzebał zmarłych. Tę samą postawę zobaczymy 37 lat później na Małym Jaworowym. Żył z ciesielki, a jak wielu górali – także z kłusownictwa. Ożenił się z Agnieszką Styrculą-Ratułową i miał troje dzieci ^[2]. Jego wnuk Jan Bobowski (1917–1970) był narciarzem, kurierem tatrzańskim w czasie wojny i zakopiańskim architektem ^[8].

Od pomocnika do „króla przewodników”

Przewodnictwa uczył się od najlepszych: chodził jako pomocnik Macieja Sieczki, Szymona Tatara starszego oraz Jędrzeja Wali – ojca i syna. Z czasem zaczął chodzić sam, żeby poznać miejsca, których nie znał. Miał niezwykły dar orientacji w terenie i był jednym z najlepszych wspinaczy epoki. W 1886 r. został przewodnikiem I klasy. Od 1898 r., gdy Jędrzej Wala młodszy na stałe wyjechał z Zakopanego, jego pierwszeństwo nie budziło już wątpliwości. Nazywano go „królem przewodników tatrzańskich” i „Orłem Tatr” ^[1].

Prowadził ludzi, których nazwiska znamy z podręczników: Kazimierza Przerwę-Tetmajera, Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Henryka Sienkiewicza, Mieczysława Karłowicza, Janusza Chmielowskiego, ks. Walentego Gadowskiego, Karola Potkańskiego, Jana Fischera, Ferdynanda Hoesicka i Stanisława Eljasza-Radzikowskiego. Opisujący go podkreślali takt i kulturę obejścia, odwagę połączoną z rozwagą, uczynność i uczciwość ^[1]. Dlatego jego imię przyjęło wiele drużyn harcerskich.

Jego Tatry: pierwsze wejścia i nowe drogi

Klimek przez ponad 30 lat odgrywał wybitną rolę w taternickim odkrywaniu Tatr. Poniżej najważniejsze daty – większość z nich to szczyty i przejścia, na które nie prowadzi dziś żaden szlak i na które wolno wejść tylko z uprawnionym przewodnikiem ^{[1] [5]}.

Szczyt / przejście	Data	Z kim i dlaczego ważne
Łomnica – zejście północną ścianą	1888	pierwsza nowa droga Klimka, dziś klasyka historii taternictwa
Staroleśny Szczyt (2489 m)	14 VIII 1892	z Kazimierzem Tetmajerem, Tadeuszem Boyem-Żeleńskim i innymi; Klimek najpierw sam wszedł i wybrał drogę, potem wyprowadził grupę – stąd Klimkowa Turnia
Klimkowa Przełęcz	24 VIII 1893	z Janem Fischerem i Michałem Siedleckim; nazwę „Bachleda-rés” nadał w 1901 r. Károly Jordán
Ganek (2465 m)	11 VIII 1895	z Władysławem Kleczyńskim i tragarzem; od 1877 r. próby wejścia kończyły się niepowodzeniem, szczyt uchodził za niedostępny
Gerlach – zrzucona tabliczka	IX 1900	z Eljaszem-Radzikowskim, Brzozowskim i Obrochtą zrzucili tabliczkę z nazwą „Szczyt Franciszka Józefa”
Mnich – pierwsza kobieta na szczycie	1902	poprowadził Wandę Herse, z 12-metrowym sznurem strażackim
Rumanowy Szczyt (2428 m)	27 IX 1902	z Januszem Chmielowskim i Janem Bachledą Tajbrem
Wschodnia Batyżowiecka Przełęcz	5 IX 1903	nowe przejście przez grań główną – nagroda Sekcji Turystycznej TT
Kozie Czuby (2264 m)	18 VI 1904	z ks. Walentym Gadowskim, w roku budowy Orlej Perci
Zadni Mnich (2172 m)	13 IX 1904	z Januszem Chmielowskim
Kaczy Szczyt (2402 m)	5 X 1904	z Januszem Chmielowskim
Gerlach zimą	15 I 1905	pierwsze zimowe wejście na najwyższy szczyt Tatr: Chmielowski, Jordán i trzech przewodników
Żabi Koń – nazwa	1905	Klimek nazwał turnię „koniem”, Chmielowski dodał przymiotnik

Do tego dochodzą drugie wejścia na Mnicha i Żabiego Konia, pierwsze znane wejście zimowe na Bystrą (z Adą Świderską) i nowa droga na Ganek granią północno-zachodnią (1905, z Kazimierzem Bizańskim). Jego zasługi uczczono ponad dziesięcioma nazwami w terenie – najważniejsze to Klimkowa Turnia w Staroleśnym, Klimkowa Przełęcz pod Durnym Szczytem, Klimkowy Żleb i Klimkowe Wrótka ^{[1] [5]}.

Pierwszy góral na nartach

Pionier polskiego narciarstwa Stanisław Barabasz zapisał, że z górali pierwszy Klimek zrozumiał wartość nart. Zrobił je sobie sam, uprościł alpejskie wiązanie lilienfeldzkie i nauczył się jeździć. Zimą prowadził obcych turystów, bo – jak podkreślał Barabasz – mówił po niemiecku ^[1].

Z górali pierwszy Klimek Bachleda zrozumiał wartość nart, zrobił je sobie sam, uprościwszy więźbę lilienfeldzką i nauczył się jeździć.

Stanisław Barabasz, wspomnienia (cyt. za Wikipedią)

Barabasz przekazał też anegdotę, którą warto opowiedzieć z przymrużeniem oka. Klimek prowadził zimą na Przełęcz Goryczkową turystkę „zdaje się z Pesztu”. Na przełęczy kobieta rozejrzała się po Liptowie, założyła kij za kark i zjechała w dół, a „stary” Klimek musiał się za nią mozolnie przedzierać przez śnieg. Król przewodników też miał swoje słabsze strony – na nartach jeździł słabo ^[1]. Więcej o początkach nart w Tatrach: Historia narciarstwa w Tatrach.

Klimek budorz – cieśla przy pierwszej willi w stylu zakopiańskim

Mało kto wie, że Klimek ma swój udział w historii architektury. Gdy w latach 1892–1893 Stanisław Witkiewicz stawiał dla Zygmunta Gnatowskiego willę „Koliba” – pierwszy dom w stylu zakopiańskim – wśród budarzy (cieśli) wymienia się Macieja Gąsienicę, Staszka Bobaka, Klimka Bachledę i Jaśka Stachonia ^[6]. Dziś w Kolibie mieści się Muzeum Stylu Zakopiańskiego. To dobry przystanek: można pokazać grupie zrąb i ozdoby, które ciosały te same ręce, co rąbały stopnie w lodzie na zimowym Gerlachu.

TOPR i wyprawa na Mały Jaworowy (1910)

Pogotowie zarejestrowano 29 października 1909 r., naczelnikiem został Mariusz Zaruski. Klimek, wtedy już około sześćdziesięcioletni (WET pisze o 61 latach), był jednym z najczynniejszych i najbardziej ofiarnych ratowników ^[4]. W sierpniu 1910 r. stanął przed najtrudniejszą akcją w krótkiej historii pogotowia.

Dzień	Co się stało
4 VIII (czw.)	Stanisław Szulakiewicz, student Politechniki Lwowskiej, i Jan Jarzyna wychodzą z Zakopanego. Trzeci towarzysz zawraca z powodu pogody.
5 VIII	W zadymce na północnej ścianie Małego Jaworowego Szczytu Jarzyna odpada i ściąga partnera. Lina zaczepia o skały. Szulakiewicz jest ciężko ranny. Jarzyna przywiązuje go do skały, zostawia jedzenie i schodzi po pomoc – przez Jaworzynę do Morskiego Oka, skąd dzwoni do pogotowia.
6 VIII	Wyruszają dwie wyprawy TOPR. W ulewie ze śniegiem i gradem ratownicy są ok. 80 m od rannego. Zaruski zarządza odwrót. Klimek idzie dalej sam. Lawina kamienna porywa go do żlebu spod Wyżniej Rówienkowej Przełęczy.
6/7 VIII	Szulakiewicz umiera z ran i zimna (prawdopodobnie w nocy; część źródeł podaje 5 sierpnia).
7–9 VIII	Kolejne próby. 8 VIII ratownicy docierają do ciała taternika, zła pogoda więzi Zaruskiego, Marusarza i trzech innych na ścianie. 9 VIII ciało zostaje zniesione.
13–15 VIII	Po przerwie z powodu mgły i deszczu ratownicy odnajdują ciało Klimka (13 VIII), znoszą je ze żlebu 15 VIII.
17 VIII 1910	Pogrzeb w Zakopanem. Na kamieniu napis: „Poświęcił się i zginął”.

Zaruski, który dowodził akcją, wspominał pogodę tamtych dni ^[9]:

Deszcz lał strumieniami, pomieszany ze śniegiem i gradem, chmurzyska włóczyły się po turniach bijąc piorunami w ściany.

Mariusz Zaruski o wyprawie z sierpnia 1910 r.

Najważniejszy moment akcji to decyzja naczelnika. Gdy wyczerpani ratownicy byli ok. 80 m od rannego, Zaruski – w trosce o ich życie – kazał zawrócić. Tradycja przekazuje jego słowa: „Klimku, wracajcie”. Klimek nie posłuchał i poszedł dalej sam. Chwilę później lawina kamienna zmiotła go ze ściany ^{[1] [4]}. Na początku nikt nie wiedział, że zginął – ratownicy mieli nadzieję, że zszedł inną drogą.

Pogrzeb, grób i miejsca pamięci

Pogrzeb odbył się 17 sierpnia 1910 r. Klimka pochowano na Nowym Cmentarzu przy ul. Nowotarskiej (kw. K3-B-17), a nie – jak często myślą turyści – na Pęksowym Brzyzku. Na wielkim kamieniu wyryto napis „Poświęcił się i zginął” ^[1]. Tablica ku jego czci wisi na ścianie Dworca Tatrzańskiego przy Krupówkach, gdzie mieściła się pierwsza siedziba TOPR. Druga tablica, wmurowana najpierw w wielki głaz u stóp Jaworowych Szczytów w Dolinie Jaworowej, została przeniesiona na Tatrzański Cmentarz Symboliczny pod Osterwą ^[7]. W Zakopanem jest też ul. Klimka Bachledy na stokach Gubałówki, nad Gładczańskim Potokiem.

Pamięć o Klimku przetrwała w poezji (wiersze Jana Kasprowicza i poetów podhalańskich), w książce Jalu Kurka „Księga Tatr” (1955) i w sztuce Juliana Reimschüssla „Klimek Bachleda (Orzeł Tatr)”, wystawionej w Zakopanem w 1959 r. przez Zespół Regionalny jego imienia ^[1]. Radiotelefony, których ratownicy GOPR i TOPR używali w latach 1965–1997, nosiły nazwę „Klimek”. Przewodnicy tatrzańscy noszą go w nazwie: najstarsze w Polsce Koło Przewodników Tatrzańskich PTTK im. Klimka Bachledy (od 6 października 1951 r.) i Stowarzyszenie Przewodników Tatrzańskich im. Klemensa Bachledy (od 2000 r.) ^[11].

Gdzie opowiedzieć o Klimku – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Kościelisko	Miejsce urodzenia. Dobry punkt na opowieść o biedzie dawnego Podhala i o tym, jak sierota został królem przewodników.
Willa „Koliba”, ul. Kościeliska	Klimek jako budorz. Styl zakopiański i ręce cieśli, które ciosały też stopnie w lodzie.
Dworzec Tatrzański, Krupówki	Tablica pamiątkowa i pierwsza siedziba TOPR. Początki pogotowia, Zaruski, ślubowanie ratowników.
Nowy Cmentarz, ul. Nowotarska	Grób z napisem „Poświęcił się i zginął”. Spokojne miejsce na całą historię akcji z 1910 r.
Morskie Oko	Stąd w 1910 r. Jan Jarzyna telefonował po pomoc. Opowieść o łączności dawniej i dziś.
Dolina Jaworowa (Jaworzyna Tatrzańska)	Widok na Jaworowe Szczyty i ścianę Małego Jaworowego. Najlepsze miejsce na samą akcję.
Tatrzański Cmentarz Symboliczny	Tablica przeniesiona z Doliny Jaworowej. Wspólna pamięć polskich i słowackich ratowników.
Dolina Staroleśna / Zbójnicka Chata	Widok na Staroleśny Szczyt i Klimkową Turnię. Historia pierwszego wejścia z 1892 r.

Zobacz też: Historia ratownictwa w Tatrach, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Mariusz Zaruski oraz szczyty: Staroleśny Szczyt, Ganek, Gerlach.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Kim był Klimek Bachleda?

Klemens „Klimek” Bachleda (1849/1851–1910) był góralem z Kościeliska, przewodnikiem tatrzańskim I klasy, nazywanym „królem przewodników tatrzańskich”, zdobywcą m.in. Staroleśnego Szczytu, Ganku i Rumanowego Szczytu oraz ratownikiem TOPR. Zginął 6 sierpnia 1910 r. w akcji ratunkowej na Małym Jaworowym Szczycie.

Dlaczego Klimek nie posłuchał Zaruskiego?

Ratownicy byli ok. 80 m od rannego taternika. Zaruski kazał zawrócić ze względu na bezpieczeństwo zespołu, ale Klimek poszedł dalej sam, by dotrzeć do człowieka, któremu brakowało pomocy. Chwilę później porwała go lawina kamienna. Źródła nie przekazują jego słów – znamy tylko jego czyn.

Gdzie jest pochowany Klimek Bachleda?

Na Nowym Cmentarzu przy ul. Nowotarskiej w Zakopanem (kw. K3-B-17), pod kamieniem z napisem „Poświęcił się i zginął”. Tablice pamiątkowe są na Dworcu Tatrzańskim przy Krupówkach i na Tatrzańskim Cmentarzu Symbolicznym pod Osterwą.

Jakie szczyty zdobył jako pierwszy Klimek Bachleda?

Między innymi Staroleśny Szczyt (1892), Ganek (1895), Rumanowy Szczyt (1902), Kozie Czuby, Zadni Mnich i Kaczy Szczyt (1904). Uczestniczył też w pierwszym zimowym wejściu na Gerlach (15 stycznia 1905 r.).

Czy można dziś wejść na szczyty Klimka?

Na większość z nich, np. Staroleśny, Ganek czy Rumanowy, nie prowadzi szlak. Po słowackiej stronie wejście poza szlakami jest możliwe tylko z uprawnionym przewodnikiem wysokogórskim (horský vodca). Kozie Czuby leżą na Orlej Perci i są dostępne szlakiem.

Czytaj dalej: Historia ratownictwa w Tatrach, Mariusz Zaruski, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Koła przewodników tatrzańskich.

Źródła