Mariusz Zaruski – człowiek gór i morza

Lata życia: 1867–1941
W Zakopanem: 1904–1914, willa „Krywań” (dziś ul. Mariusza Zaruskiego)
Najważniejsze dokonanie w Tatrach: założenie i kierowanie TOPR (1909–1914)
Narciarstwo: współzałożyciel ZON TT (1907), autor pierwszych polskich podręczników i przewodnika narciarskiego z mapą lawin (1913)
Pasje: góry, morze, malarstwo, pisarstwo

---

Mało kto zasłużył na miano „człowieka dwóch żywiołów” tak jak Mariusz Zaruski. Był generałem, malarzem, poetą, taternikiem, narciarzem i żeglarzem. Przez dziesięć lat w Zakopanem zrobił dla Tatr więcej niż wielu przez całe życie. Najważniejszym jego dziełem jest Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.

Droga w góry

Urodził się w 1867 r. na Podolu. Za działalność niepodległościową został zesłany na daleką północ Rosji, gdzie zetknął się z morzem i żeglugą. Studiował malarstwo. W 1904 r. zamieszkał z żoną Izabelą w Zakopanem, w willi „Krywań”. Izabela prowadziła tam pensjonat, utrzymując rodzinę, co pozwoliło mężowi oddać się górom.

Zaruski traktował Tatry jako „kuźnię charakterów” i miejsce wolności w czasach zaborów. Wszystko robił z rozmachem, po wojskowemu i perfekcyjnie. Wspinał się świetnie, miał żelazną kondycję i był gotów iść w góry o każdej porze dnia i nocy.

Pionier narciarstwa wysokogórskiego

Pierwsze dwa zimowe sezony w Tatrach chodził pieszo. Od 1906 r. jeździł na nartach i szybko stał się jednym z najbardziej aktywnych narciarzy w Tatrach:

• 1906 – długi rajd narciarski przez Przełęcz Tomanową, Liptów i Orawę z powrotem do Zakopanego, z wejściem na Osobitą,
• 1907 – przejście na nartach przez Zawrat i zjazd z Koziego Wierchu Szerokim Żlebem,
• pierwsze narciarskie przejście z Zakopanego do Szczyrbskiego Jeziora przez Liliowe, Zawory i Dolinę Koprową, z powrotem przez Polski Grzebień, gdzie omal nie zasypała go lawina,
• zjazd z Kościelca na Karb, uznawany za początek narciarstwa ekstremalnego w Tatrach,
• narciarskie wejścia m.in. na Bystrą, Kasprowy, Giewont, Żółtą Turnię i zimowe przejścia odcinków Orlej Perci.

W 1907 r. współtworzył ZON TT, pierwszy klub narciarski w Zakopanem, i przez dwa lata był jego prezesem. Organizował kursy narciarskie według metody Zdarsky’ego, a w 1908 r. napisał z Henrykiem Bobkowskim „Podręcznik narciarstwa”. Jego „Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich” (1913) zawierał pierwszą w Polsce mapę tras lawin. Zaproponował też skalę trudności zjazdów, wyprzedzając o kilkadziesiąt lat późniejsze skale narciarstwa ekstremalnego. Spierał się z Romanem Kordysem o słowo „narty”; sam początkowo proponował „łyże”.

O początkach „białego szaleństwa” piszę szerzej na stronie Historia narciarstwa w Tatrach.

Twórca TOPR

Śmierć przyjaciela, Mieczysława Karłowicza, pod lawiną w 1909 r. była dla Zaruskiego wstrząsem. Jeszcze w tym samym roku powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, a Zaruski został jego pierwszym naczelnikiem. Kierował nim do 1914 r. Ratownicy, w większości górale i przewodnicy, składali przysięgę, w której zobowiązywali się ratować ludzkie życie o każdej porze, bez względu na pogodę i warunki.

Zaruski zawsze szedł pierwszy, w pogodę i w kurniawę, ryzykując własne życie. Choć nie wszystkim góralom podobał się jego wojskowy dryl, uznawali jego autorytet bez zastrzeżeń. Wysokie standardy, które wprowadził, do dziś są fundamentem tatrzańskiego ratownictwa.

Ciekawostki

• W willi „Krywań” Zaruski organizował seanse spirytystyczne.
• Podczas zjazdu z Zawratu zaczął zsuwać się po lodzie w stronę Czarnego Stawu. Uratował go własny kij, który zjechał za nim i pozwolił wyhamować. Gdy towarzysze spodziewali się najgorszego, stał już na nartach i zapalał papierosa.
• Podobno nosił w plecaku 20 kg, a złośliwi twierdzili, że dokładał kamieni dla kondycji.
• Zaproponował polskie nazwy „wąż” lub „smok” dla slalomu, a jeden ze żlebów do Doliny Jaworzynki nazwał Wściekłymi Wężami.
• W Muzeum Tatrzańskim zachowały się jego czekany, ciupaga i torba górska.

Morze i dalsze losy

Po wyjeździe z Zakopanego Zaruski walczył o niepodległość, a w II Rzeczypospolitej doszedł do stopnia generała. Jest uznawany za ojca polskiego żeglarstwa. Szkolił młodzież pod żaglami i dowodził słynnym szkunerem „Zawisza Czarny”. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez NKWD i zmarł w 1941 r. w więzieniu w Chersoniu. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.

Imię Zaruskiego nosi ulica w Zakopanem i żaglowiec „Generał Zaruski”. Na każdym szkoleniu ratowniczym i na każdej wycieczce zimowej warto pamiętać, że to od niego zaczęło się zorganizowane ratownictwo w Tatrach.

Źródła: W. Szatkowski (Muzeum Tatrzańskie), „Działalność narciarska Mariusza Zaruskiego w Tatrach (1904–1914)”, wykład „Mariusz Zaruski – człowiek dwóch żywiołów” (kurs przewodnicki PTTK), M. Zaruski, „Na bezdrożach tatrzańskich”.