Stefan Żeromski w Zakopanem – Tatry, „Popioły” i Rzeczpospolita Zakopiańska

Stefan Żeromski kojarzy się z Nałęczowem i Kielecczyzną, ale przewodnik tatrzański ma o nim co najmniej trzy mocne opowieści: o zdrowiu odzyskiwanym w Tatrach, o synu-skaucie i o tym, jak w październiku 1918 r. Zakopane – z Żeromskim na czele – jako pierwsze na ziemiach polskich wypowiedziało posłuszeństwo zaborcy. „Prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej” to tytuł, który pisarz nosił przez kilka listopadowych tygodni.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
1864	Urodzony w Strawczynie koło Kielc (1 listopada według Wikipedii, 14 października według WET).
25 IV – 18 VI 1892	Pierwszy pobyt w Zakopanem, z polecenia dr. Władysława Matlakowskiego. Wycieczki w Tatry.
1899	Urodził się syn Adam.
1904–1905	Po sukcesie „Popiołów” prawie rok w Zakopanem z rodziną; współzałożyciel i prezes Biblioteki Publicznej.
1909–1912	Paryż; w 1910 r. poparcie dla pochowania Słowackiego w Tatrach, w niszy Kościelca.
od 1912	Mieszka w Zakopanem. W sierpniu 1912 r. – zjazd, na którym powołano Polski Skarb Wojskowy.
1914–1918	Organizacja Narodowa i Naczelny Komitet Zakopiański.
30 VII 1918	Syn Adam umiera na gruźlicę w Nałęczowie.
13 X – 16 XI 1918	Rzeczpospolita Zakopiańska – Żeromski przewodniczy Radzie Narodowej.
1920	Członek honorowy Towarzystwa Tatrzańskiego.
20 XI 1925	Umiera w Warszawie.

Pierwsze Tatry: wiosna 1892

Wiosną 1892 r., za radą dr. Władysława Matlakowskiego – lekarza i znawcy sztuki Podhala, którego poznał w Nałęczowie – młody Żeromski pojechał pierwszy raz do Zakopanego. Był tu od 25 kwietnia do 18 czerwca i odbył wiele wycieczek w Tatry ^[1]. W kolejnych pobytach poznał doliny Strążyską, Białego i Gąsienicową. Przeszedł przez Zawrat do Doliny Pięciu Stawów, dalej przez Świstówkę do Morskiego Oka, zwiedził Dolinę Roztoki i Wodogrzmoty Mickiewicza. W Tatrach Zachodnich chodził doliną Kościeliską i Chochołowską, aż po ich południowe podnóża. Obrazy z tych wycieczek wrócą potem w jego prozie, m.in. w „Popiołach” ^[1]. Od 1892 do 1921 r., ratując zdrowie, spędzał w Zakopanem bardzo dużo czasu ^[6].

Tatry w książkach Żeromskiego

• „Popioły” (1904) – część akcji toczy się pod Tatrami i w samych Tatrach, w ulubionej przez autora Dolinie Kościeliskiej, choć jej nazwa nie pada. W rozdziale „Okno skalne” akcja dzieje się w Niżnim Zbójnickim Oknie ^[6].
• „Nawracanie Judasza” (1916) – pierwowzorem przełożonego zakonników jest brat Albert (Adam Chmielowski), a pustelni – pustelnia albertynów koło Kalatówek ^[6].
• „Snobizm i postęp” (1923) – rozważania o gwarze podhalańskiej i nazewnictwie tatrzańskim ^[6].
• „Drożyzna i Zamoysczyzna” (1924) – według WET najlepsza charakterystyka Władysława Zamoyskiego, właściciela dóbr zakopiańskich ^[6].

Zakopane pisarza: od „Popiołów” do wojny

Sukces „Popiołów” (1904) pozwolił Żeromskiemu porzucić pracę w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej i spędzić z rodziną prawie rok w Zakopanem ^[1]. W 1909 r. Żeromscy, wydaleni z zaboru rosyjskiego, wyjechali do Paryża. W 1910 r., gdy kardynał Puzyna odmówił pochowania Juliusza Słowackiego na Wawelu, Żeromski – obok Sienkiewicza, Witkiewicza i Micińskiego – poparł projekt grobowca poety w niszy turni Kościelca ^[1]. To świetna ciekawostka na Hali Gąsienicowej: pokaż grupie Kościelec i zapytaj, jak wyglądałyby dziś Tatry z mauzoleum w skale.

W Zakopanem brał żywy udział w życiu społecznym: wygłaszał odczyty, zajmował się teatrem, w 1904 r. współtworzył Bibliotekę Publiczną i był jej prezesem, organizował Wyższe Kursy Wakacyjne ^[6]. Po powrocie z Paryża osiadł w Zakopanem. W sierpniu 1912 r. uczestniczył tu w zjeździe, na którym powołano Polski Skarb Wojskowy. Po wybuchu wojny zgłosił się do Legionów, ale nie walczył. Wrócił do Zakopanego i wspólnie z Janem Kasprowiczem i Medardem Kozłowskim utworzył Organizację Narodową, działał też w Naczelnym Komitecie Zakopiańskim ^[1]. W 1915 r. był na pogrzebie Stanisława Witkiewicza na Pęksowym Brzyzku ^[5].

Adam – syn i „Staś”

Syn pisarza, Adam Żeromski (1899–1918), był plutonowym I Zakopiańskiej Drużyny Skautowej. W Paryżu, za odwagę podczas wypraw morskich na kanale La Manche, Henryk Sienkiewicz nazywał go „Stasiem” – od bohatera pisanej wtedy powieści „W pustyni i w puszczy” ^[4]. Adam chorował na gruźlicę. Zmarł 30 lipca 1918 r. w Nałęczowie ^{[1] [4]}. Ojciec zadedykował mu tekst „Początek świata pracy”.

Rzeczpospolita Zakopiańska (1918)

13 października 1918 r. pod pomnikiem Grunwaldzkim w Zakopanem odbył się wiec obywatelski, zwołany przez naczelnika gminy Wincentego Regiecia. 500 uczestników wybrało na przewodniczącego Stefana Żeromskiego, a na zastępców m.in. Władysława Zamoyskiego i Mariusza Zaruskiego. Zakopane okazało się pierwszym miejscem na ziemiach polskich, gdzie ludność otwarcie wypowiedziała posłuszeństwo władzom zaborczym ^[2].

• 31 października – polscy legioniści bez walki rozbroili Austriaków, przejęli skład broni i telefony.
• 1 listopada – zarząd Organizacji Narodowej przekształcił się w Radę Narodową. Jej przewodniczący, pełniący obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Zakopiańskiej – Stefan Żeromski.
• Po porozumieniu z PPS Rada liczyła 57 osób; zastępcami Żeromskiego byli Mariusz Zaruski, Wincenty Szymborski i Franciszek Pawlica, sekretarzem Medard Kozłowski.
• 16 listopada 1918 – Rada rozwiązała się, a Zakopane weszło w skład odrodzonej Rzeczypospolitej ^[2].

Rada Narodowa działała w willi „Czerwony Dwór” (Władysławówka) przy ul. Kasprusie, gdzie w czasie wojny mieszkał Żeromski. Na willi od 1965 r. wisi tablica pamiątkowa, a dziś działa w niej Centrum Kultury Rodzimej ^{[3] [6]}. Od 1966 r. imię pisarza nosi Miejska Biblioteka Publiczna w Zakopanem – instytucja, którą współtworzył ^[6].

Gdzie opowiedzieć o Żeromskim – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Pomnik Grunwaldzki, ul. Zamoyskiego	Wiec 13 X 1918 – początek Rzeczypospolitej Zakopiańskiej.
Willa „Czerwony Dwór”, ul. Kasprusie	Mieszkanie pisarza w czasie wojny i siedziba Rady Narodowej; dziś Centrum Kultury Rodzimej.
Świstówka nad Morskim Okiem	Trasa z 1892 r.: Zawrat – Pięć Stawów – Świstówka – Morskie Oko.
Hala Gąsienicowa – widok na Kościelec	Projekt grobowca Słowackiego w niszy Kościelca (1910).
Dolina Kościeliska – Zbójnickie Okna	Rozdział „Okno skalne” z „Popiołów” i ulubiona dolina pisarza.
Kalatówki – pustelnia brata Alberta	„Nawracanie Judasza” i postać Adama Chmielowskiego.
Pęksowy Brzyzek	Pogrzeb Witkiewicza w 1915 r. – Żeromski wśród żałobników.

Zobacz też: Mariusz Zaruski, Henryk Sienkiewicz, Władysław Orkan, Historia Zakopanego.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Co łączy Żeromskiego z Zakopanem?

Żeromski przyjechał do Zakopanego pierwszy raz wiosną 1892 r. i chodził po Tatrach. W latach 1904–1905 mieszkał tu prawie rok, a od 1912 r. osiadł na dłużej. Jesienią 1918 r. przewodniczył Radzie Narodowej Rzeczypospolitej Zakopiańskiej.

Czym była Rzeczpospolita Zakopiańska?

To przejściowa władza polska w Zakopanem i okolicach jesienią 1918 r. – od wiecu 13 października i przejęcia władzy 1 listopada do 16 listopada 1918 r., gdy Rada Narodowa rozwiązała się, a Zakopane weszło w skład odrodzonej Polski. Przewodniczył jej Stefan Żeromski.

Gdzie mieszkał Żeromski w Zakopanem?

W czasie I wojny światowej i w latach 1918–1919 mieszkał w willi „Czerwony Dwór” (Władysławówka) przy ul. Kasprusie. W listopadzie 1918 r. obradowała tam Rada Narodowa. Dziś działa w niej Centrum Kultury Rodzimej.

Po jakich Tatrach chodził Żeromski?

Poznał m.in. doliny Strążyską, Białego, Gąsienicową, Kościeliską i Chochołowską, przeszedł przez Zawrat do Doliny Pięciu Stawów i przez Świstówkę do Morskiego Oka. Obrazy Tatr wykorzystał m.in. w „Popiołach”.

Czytaj dalej: Mariusz Zaruski, Henryk Sienkiewicz, Stanisław Witkiewicz, Historia Zakopanego.

Źródła