Czerwona księga Tatr – zagrożone rośliny i zwierzęta, kategorie i stanowiska

Czerwona księga, czerwona lista, ochrona gatunkowa – co jest czym?

Te trzy pojęcia często się mylą, a na egzaminie przewodnickim i na szlaku warto je rozróżniać:

• Czerwona lista to wykaz gatunków przypisanych do kategorii zagrożenia, bez szczegółowych opisów. Przykłady: Czerwona lista ptaków Polski (2020) i zaktualizowana Czerwona lista kręgowców Polski (2022).^[5][6]
• Czerwona księga opisuje wybrane gatunki z listy. Podaje rozmieszczenie (z mapami), siedlisko, biologię, liczebność, zagrożenia i proponowane sposoby ochrony. W Polsce opracowuje je głównie Instytut Ochrony Przyrody PAN i Instytut Botaniki PAN w Krakowie.^[1][3][4]
• Ochrona gatunkowa wynika z prawa – rozporządzeń ministra. Czerwona księga jest dla prawodawcy argumentem, ale nie przepisem.

Najważniejsze wydania – oś czasu

Kategorie zagrożenia – jak czytać skróty

Polskie księgi stosują kategorie wzorowane na systemie Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Księga roślin z 2014 r. opiera się na kategoriach IUCN z 1994 r.^[1]

Kategoria	Znaczenie	Przykład z Tatr
EX	wymarły w Polsce (także EW – wymarły w naturze, zachowany w uprawie lub hodowli)	skrzelopływka bagienna, nerecznica Villara
CR	krytycznie zagrożony – skrajnie wysokie ryzyko wymarcia w najbliższej przyszłości	kozica, pomurnik, głodek karyntyjski
EN	zagrożony – bardzo wysokie ryzyko wymarcia	świstak, warzucha tatrzańska, orzeł przedni
VU	narażony – wysokie ryzyko wymarcia	obuwik pospolity, mak tatrzański, goroń tatrzański
NT	bliski zagrożenia (w starszych wydaniach także LR – niższego ryzyka)	niedźwiedź, płochacz halny, wiechlina granitowa
LC	najmniejszej troski	jarząbek (w liście z 2022 r.)
DD	brak danych – nie wiadomo, jak bardzo jest zagrożony	nornik tatrzański, wiechlina tatrzańska

Dlaczego właśnie Tatry?

Tatry to jedyne w Polsce góry o charakterze alpejskim, z pełnym układem pięter roślinności – od regla dolnego po piętro turniowe. Gatunki wysokogórskie mają tu w Polsce wyspę: nie mają dokąd uciec ani skąd przyjść. Wiele z nich to relikty z epoki lodowcowej albo rośliny na skraju zasięgu – na granicy, gdzie populacje są zawsze najmniejsze i najbardziej wrażliwe.

Drugim kluczem jest skała. Granity Tatr Wysokich dają kwaśne, ubogie gleby – tam rosną warzucha tatrzańska, skalnica odgiętolistna czy wiechlina granitowa. Wapienie i dolomity Tatr Zachodnich – zwłaszcza Czerwone Wierchy, masyw Giewontu, Wąwóz Kraków, Kominiarski Wierch – to prawdziwe zagłębie rzadkości: głodek kutnerowaty, mak tatrzański, ostrołódki, traganki, sparceta górska i ślimak tatrzański. Zob. też geologię Tatr.

Rośliny z Polskiej czerwonej księgi w Tatrach

Poniższe tabele zestawiłem na podstawie wykazu taksonów Polskiej czerwonej księgi roślin (2014) i opisów gatunków opartych na Czerwonej księdze Karpat Polskich (2008). Ujmuję gatunki, które w Polsce rosną (lub rosły) w Tatrach. Opisy są skrótowe – szczegółowe dane o stanowiskach są w księgach.^[1][2][17]

Krytycznie zagrożone (CR) i wymarłe (EX)

Gatunek	Kat.	W polskich Tatrach
jastrzębiec włosisty Hieracium piliferum	EX	Tatry Wysokie – podawany tylko z dwóch miejsc (zbocza Mięguszowieckiego Szczytu, okolice Morskiego Oka); od dawna niepotwierdzony.
nerecznica Villara Dryopteris villarii	EX	Jedyne polskie stanowisko w Wielkiej Świstówce (ok. 1360 m) – paproć wapiennych piargów.
starzec cienisty Senecio umbrosus	EX	Jedyne polskie stanowisko w Szerokim Żlebie (Tatry Zachodnie). Przetrwał w uprawie w ogrodzie Tatrzańskiej Stacji Terenowej PAN w Zakopanem – planowana reintrodukcja.
cieciorka pochewkowata Coronilla vaginalis	CR	Odkryta w Polsce dopiero w 2013 r. – jedno stanowisko w Tatrach Zachodnich w rejonie Doliny Kościeliskiej.
głodek karyntyjski Draba siliquosa	CR	Jedno stanowisko w Tatrach Wysokich na skalnym gzymsie poza szlakami; w 2008 r. ok. 60 osobników.
przymiotno alpejskie Erigeron alpinus	CR	Tylko dwa stanowiska w Tatrach Zachodnich (1520–1700 m). Nie jest prawnie chronione – chroni je tylko park narodowy.
rozrzutka alpejska Woodsia alpina	CR	Drobna paproć szczelin skalnych; w Tatrach trzy stanowiska, w Sudetach jedno.
sit trójłuskowy Juncus triglumis	CR	W Polsce wyłącznie w Tatrach, na mokrych, źródliskowych miejscach w piętrze halnym.
storzan bezlistny Epipogium aphyllum	CR	Storczyk bez chlorofilu żyjący z grzybni. W Tatrach Zachodnich znane dwa stanowiska; najwyższe polskie notowanie z Doliny Smytniej.
świetlik bezostny Euphrasia picta	CR	Półpasożyt muraw w reglu górnym i piętrze halnym; w Polsce tylko w Tatrach i Bieszczadach.
traganek zwisłokwiatowy Astragalus penduliflorus	CR	Dwa stanowiska w polskich Tatrach; w 2008 r. cała populacja liczyła ok. 40 osobników.
turzyca czarna Carex parviflora	CR	Kilka stanowisk w Tatrach Zachodnich (m.in. rejon Czerwonych Wierchów); wszystkie w TPN.
widlicz Isslera Diphasiastrum issleri	CR	Widłak znany z Karkonoszy i Karpat Zachodnich, w Tatrach z ich północnego obrzeżenia.

Zagrożone (EN)

Gatunek	Kat.	W polskich Tatrach
warzucha tatrzańska Cochlearia tatrae	EN	Endemit Tatr. W Polsce tylko w Tatrach Wysokich, na wilgotnych, granitowych piargach i w żlebach, głównie w piętrze turniowym. Znanych 12 stanowisk.
głodek kutnerowaty Draba tomentosa	EN	Wyłącznie na wapieniach Czerwonych Wierchów, na stokach o wystawie południowej.
głodek mroźny Draba dubia	EN	Trzy stanowiska (dwa odkryte w 2008 r.), kilkadziesiąt osobników.
goryczuszka lodnikowa Comastoma tenellum	EN	Kilkanaście rozproszonych stanowisk, głównie w Tatrach Zachodnich; małe populacje.
gruszyczka karpacka Pyrola carpatica	EN	Bardzo rzadka, tylko w Tatrach Zachodnich.
irga kutnerowata Cotoneaster tomentosus	EN	Sześć stanowisk w reglach Tatr Zachodnich – najbardziej na północ wysunięte w zasięgu gatunku.
jeżogłówka pokrewna Sparganium angustifolium	EN	Relikt polodowcowy roślin wodnych: w Tatrach jedno stanowisko w stawie, poza tym tylko na Pomorzu.
kostrzewa ametystowa Festuca amethystina	EN	W Polsce na północnej granicy zasięgu; rzadko w Tatrach.
naradka tępolistna Androsace obtusifolia	EN	W 2008 r. potwierdzona tylko na dwóch stanowiskach w piętrze halnym.
potrostek alpejski Chamorchis alpina	EN	Niewielki storczyk piętra halnego w Tatrach Zachodnich. Część stanowisk leży przy szlakach i jest zagrożona zadeptaniem.
sasanka słowacka Pulsatilla halleri subsp. slavica	EN	Jedyne polskie stanowisko w Dolinie Chochołowskiej, w obszarze ochrony ścisłej.
sasanka wiosenna Pulsatilla vernalis	EN	W całych Karpatach rośnie tylko w Tatrach – kilka stanowisk w Tatrach Wysokich.
saussurea wielkogłowa Saussurea pygmaea	EN	Tylko w piętrze halnym na skałach bezwapiennych; w całych Tatrach ok. 100 okazów.
sosna drzewokosa Pinus ×rhaetica	EN	Mieszaniec kosodrzewiny i sosny zwyczajnej – w reglach Tatr Zachodnich i na torfowiskach Podhala.
storczyk drobnokwiatowy Neotinea ustulata	EN	Wapienne murawy reglowe. W Tatrach zagraża mu zarastanie stanowisk kosodrzewiną.
szczwoligorz tatarski Conioselinum tataricum	EN	Pojedyncze stanowiska w Tatrach Zachodnich (Dolina Chochołowska) i w Pieninach.
tojad maniński Aconitum firmum subsp. maninense	EN	Ziołorośla w Tatrach Wysokich (rejon Morskiego Oka i Pięciu Stawów) i w Rowie Podtatrzańskim.
turzyca skąpokwiatowa Carex pauciflora	EN	Torfowiska i brzegi stawów – w Tatrach m.in. w Dolinie Pięciu Stawów i nad Morskim Okiem.
wiechlinostrzewa fioletowa Bellardiochloa variegata	EN	Trzy stanowiska w Polsce: dwa w Tatrach Zachodnich, jedno w Bieszczadach.
wierzba oszczepowata Salix hastata	EN	Cztery stanowiska, w sumie kilkanaście krzewów – wszystkie w ochronie ścisłej TPN.
wierzba szwajcarska Salix helvetica	EN	Trzy stanowiska w Tatrach Zachodnich; częstsza po stronie słowackiej.

Warzucha tatrzańska – wizytówka granitowych Tatr

Warzucha tatrzańska (Cochlearia tatrae) to niewielka, zwykle dwuletnia roślina z rodziny kapustowatych o białych kwiatach. Jest endemitem Tatr: nie rośnie nigdzie indziej na świecie. W Polsce znamy ją tylko z Tatr Wysokich, z wilgotnych skał i piargów wyłącznie na granicie, głównie w piętrze turniowym. Po słowackiej stronie jest częstsza. Dawne podania spoza Tatr okazały się pomyłkami w oznaczeniu.^[20]

Warzucha jest gatunkiem Natura 2000 (kod 4090) i podlega państwowemu monitoringowi. W 2013 r. badano 4 z 12 znanych stanowisk, obejmujące ok. 2/3 polskiej populacji. Na każdym rosło od 34 do 175 osobników; populacje oceniono jako właściwe (FV), a na części stanowisk znaleziono siewki i młode rośliny.^[21] To dobra wiadomość: warzucha jest zagrożona dlatego, że ma maleńki zasięg, a nie dlatego, że jej populacje się kurczą.

Narażone (VU)

Gatunek	Kat.	W polskich Tatrach
babka górska Plantago atrata	VU	Tylko w Tatrach, głównie Zachodnich.
bylica skalna Artemisia eriantha	VU	11 stanowisk w Tatrach Zachodnich i Wysokich, wszystkie w ochronie ścisłej.
czeremcha skalna Prunus padus var. borealis	VU	W Tatrach jedno potwierdzone stanowisko w masywie Giewontu.
dwulistnik muszy Ophrys insectifera	VU	Storczyk „udający” owada. W Polsce ok. 30 stanowisk, w Tatrach na wapieniach reglowych.
dzwonek piłkowany Campanula serrata	VU	Kilkanaście stanowisk w Tatrach (920–1950 m); część zarastają borówczyska.
gnidosz Hacqueta Pedicularis hacquetii	VU	W Polsce tylko w Tatrach i na Babiej Górze. Stanowisko przy ścieżce w Dolinie Małej Łąki niszczy deptanie.
jarząb nieszpułkowy Sorbus chamaemespilus	VU	18 stanowisk w Tatrach, od kilku do kilkudziesięciu krzewów na każdym.
kukułka bzowa Dactylorhiza sambucina	VU	Storczyk o dwóch odmianach barwnych (żółtej i purpurowej); w Polsce rozproszone stanowiska, m.in. w Tatrach.
mak tatrzański Papaver alpinum (P. tatricum)	VU	Ok. 30 stanowisk, głównie na wapieniach Czerwonych Wierchów. Część botaników uznaje go za endemit Tatr.
mietlica alpejska Agrostis alpina	VU	Trawa piętra halnego, w Polsce tylko w Tatrach.
obuwik pospolity Cypripedium calceolus	VU	Największy nasz storczyk. W całych Tatrach ponad 40 stanowisk; najwyższe w Polsce na wys. 1280 m.
ostrołódka Hallera Oxytropis halleri	VU	Trzy stanowiska na wapieniach Tatr Zachodnich.
ostrołódka karpacka Oxytropis carpatica	VU	Masyw Giewontu i Czerwone Wierchy, głównie w ochronie ścisłej.
ostrołódka polna Oxytropis campestris	VU	Tylko w Tatrach Zachodnich, na wapieniach.
owsica spłaszczona Helictochloa planiculmis	VU	W Tatrach na obszarze wyłączonym z ruchu turystycznego.
rogownica jednokwiatowa Cerastium uniflorum	VU	Najwyższe partie Tatr Wysokich – piętro turniowe.
rogownica szerokolistna Cerastium latifolium	VU	W Karpatach tylko w Tatrach; na wapieniach Czerwonych Wierchów.
rutewnik jaskrowaty Callianthemum coriandrifolium	VU	Kilka miejsc w obu częściach Tatr, zwykle po kilka–kilkanaście okazów.
skalnica odgiętolistna Saxifraga retusa	VU	Tylko Tatry Wysokie, piętro turniowe na granicie.
skalnica zwisła Saxifraga cernua	VU	Kilkanaście stanowisk; rozmnaża się głównie bulwkami w kątach liści.
sparceta górska Onobrychis montana	VU	Kilka stanowisk w zachodniej części Czerwonych Wierchów, poza szlakami.
sybaldia rozesłana Sibbaldia procumbens	VU	12 stanowisk w Tatrach Zachodnich – roślina wyleżysk, czyli miejsc długo zalegania śniegu.
szarota Hoppego Omalotheca hoppeana	VU	Ok. 15 stanowisk w Tatrach Zachodnich.
tojad morawski Aconitum firmum subsp. moravicum	VU	Karpacki takson ziołorośli; w Polsce w Beskidach i w Tatrach.
traganek jasny Astragalus australis	VU	Na wapieniach Tatr Zachodnich i w Pieninach.
traganek wytrzymały Astragalus frigidus	VU	Piętro halne Tatr Zachodnich, wyłącznie na wapieniach.
turzyca Lachenala Carex lachenalii	VU	Brzegi stawów i wyleżyska Tatr Wysokich.
wełnianeczka alpejska Trichophorum alpinum	VU	W Tatrach cztery stanowiska nad stawami Tatr Wysokich.

O storczykach Tatr – obuwiku, dwulistniku i ich związkach z grzybami – piszę więcej w osobnym tekście: storczyki tatrzańskie.

Bliskie zagrożenia (NT) i z niedostatecznymi danymi (DD)

Gatunek	Kat.	W polskich Tatrach
przymiotno węgierskie Erigeron hungaricus	NT	Ok. 50 stanowisk w piętrze kosówki i halnym.
wiechlina granitowa Poa granitica	NT	Endemit Tatr. Dość pospolita na granitach Tatr Wysokich; najwyżej na Rysach (2490 m).
wyblin jednolistny Malaxis monophyllos	NT	Drobny storczyk, w Tatrach do 1220 m.
zarzyczka górska Primula matthioli	NT	Ok. 15 stanowisk w Polsce, w Tatrach m.in. w Dolinie Małej Łąki.
wiechlina tatrzańska Poa ×nobilis	DD	Endemit Tatr. Dziewięć stanowisk w Tatrach Wysokich.

Stanowiska, które Tatry już straciły

• Skalnica torfowiskowa (EN) – kiedyś bardzo liczna na polanie Molkówka; populacja wyginęła całkowicie w latach 70. XX w.^[17]
• Storczyk blady (VU) – najwyżej położone stanowisko w Polsce, na Wielkim Kopieńcu (1280 m), już nie istnieje.^[17]
• Buławnik czerwony (VU) – najwyższe polskie stanowisko znajdowało się na Nosalu.^[17]
• Oset klapowany (CR) – w Dolinie Kościeliskiej pojawiło się tylko przejściowe (efemeryczne) stanowisko.^[17]

Gnidosz Hacqueta to przykład, że zagrożenie bywa bardzo „turystyczne”. Najbardziej zagrożone jego stanowisko leży przy ścieżce w Dolinie Małej Łąki i niszczy je masowe deptanie.^[17] Podobnie część stanowisk potrostka alpejskiego leży tuż przy szlakach.

Zwierzęta: kręgowce w czerwonych księgach i listach

Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce ukazała się w 2001 r. Do aktualizacji kategorii posłużyła mi Czerwona lista kręgowców Polski Z. Głowacińskiego z 2022 r., opublikowana w „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. Podaje ona ocenę z listy z 2002 r. i ocenę bieżącą, więc widać, które gatunki mają się lepiej, a które gorzej.^[3][5]

Gatunek	2002 → 2022	W Tatrach
kozica (podgatunek tatrzański) Rupicapra rupicapra tatrica	CR→CR	Endemiczny podgatunek Tatr. Jesienią 2025 r. w całych Tatrach naliczono 805 osobników, po polskiej stronie 218.[8]
świstak (podgatunek tatrzański) Marmota marmota latirostris	EN→EN	Endemiczny podgatunek; wiosną 2019 r. 128 rodzin, ok. 450 osobników po polskiej stronie.[9]
nornik śnieżny Chionomys nivalis	LC→VU	Gryzoń piargów i rumowisk piętra halnego i turniowego.
nornik tatrzański Microtus tatricus	LC→DD	Gryzoń opisany z Tatr (holotyp z Doliny Staroleśnej); słabo poznany.
niedźwiedź brunatny Ursus arctos	NT→NT	Tatry są jedną z jego głównych ostoi w Polsce.
wilk Canis lupus	NT→NT	Stały mieszkaniec Tatr i Podtatrza.
ryś Lynx lynx	NT→NT	Lasy reglowe.
orzeł przedni Aquila chrysaetos	EN→EN	W Polsce 28–34 pary (2013–2018), głównie w Karpatach, m.in. w Tatrach.
sokół wędrowny Falco peregrinus	CR→VU	Przykład sukcesu – gatunek odbudowuje populację w kraju, także w górach.
cietrzew Lyrurus tetrix	EN→EN	Górna granica lasu i piętro kosówki.
głuszec Tetrao urogallus	CR→VU	Stare bory reglowe. Obniżenie kategorii autor listy kręgowców uznał za „nieprzekonujące”.[5]
pomurnik Tichodroma muraria	CR→CR	Tatry to najdalej na północ wysunięte lęgowisko w Europie. W latach 2013–2018 tylko 3–5 par.
płochacz halny Prunella collaris	NT→NT	Najliczniejsza krajowa populacja w TPN, 1200–2250 m.
siwerniak Anthus spinoletta	NT	Typowy ptak hal i piętra kosówki.
dzięcioł trójpalczasty Picoides tridactylus	VU→NT	Świerczyny regla górnego z martwymi drzewami.
włochatka Aegolius funereus	LC→NT	Sowa górnoreglowych borów świerkowych.
puchacz Bubo bubo	NT→NT	Największa nasza sowa.
sóweczka Glaucidium passerinum	LC→DD	Najmniejsza nasza sowa, bory świerkowe.
mornel Charadrius morinellus	CR→NA	Ostatni lęg w Polsce stwierdzono w Tatrach 13 lipca 1988 r.; obecnie w kraju tylko przelotny.
traszka karpacka Lissotriton montandoni	LC→NT	Endemit Karpat; drobne zbiorniki w reglach.

Kategoria NA przy mornelu oznacza, że gatunku nie ocenia się już jako lęgowego w Polsce. Spośród rzadkich ptaków lista wycofała też m.in. wieszczka, ze względu na incydentalne występowanie i niejasny status w granicach Polski. Do Tatr wieszczek tylko wyjątkowo zalatuje.^[5][22]

Kozica – od 26 sztuk do ponad tysiąca i z powrotem w dół

Kozica tatrzańska (Rupicapra rupicapra tatrica) to podgatunek, który żyje naturalnie tylko w Tatrach. W latach 1969–74 przeniesiono go też w Niżne Tatry. W czerwonej księdze i obu wersjach listy ma kategorię CR.^[3][5][18]

Świstak – zagrożony, ale w dobrej kondycji

Tatrzański podgatunek świstaka (Marmota marmota latirostris) ma kategorię EN, bo jego zasięg jest maleńki. Monitoring GIOŚ przynosi jednak dobre wieści. Wiosną 2019 r. po polskiej stronie stwierdzono 128 rodzin (średnio 3–4 osobniki), czyli ok. 450 zwierząt. Liczba kolonii wzrosła z ok. 50 w latach 2003–2007, a stan ochrony oceniono jako właściwy (FV).^[9]

Jako potencjalne zagrożenie raport wskazuje napływ zwierząt podgatunku alpejskiego z hodowli prowadzonej w sąsiedztwie tatrzańskiej populacji. Mieszanie się z nimi mogłoby rozmyć odrębność tatrzańskich świstaków.^9] Więcej o świstaku: [świstak tatrzański w świetle nauki.

Pomurnik – motyl wśród ptaków

Pomurnik (Tichodroma muraria) wspina się po pionowych ścianach skalnych, a w locie rozkłada szkarłatno-czarne skrzydła jak motyl. Tatry są najbardziej na północ wysuniętym lęgowiskiem tego gatunku w Europie. W latach 1995–2000 liczbę par w Polsce szacowano na 15–20 (14–18 w Tatrach, 0–2 w Pieninach), a w latach 2013–2018 już tylko na 3–5 par – wyłącznie w Tatrach. Kategoria: CR.^[5][22]

O ptakach Tatr, w tym o kurakach leśnych, piszę szerzej tu: ptaki Tatr oraz cietrzew i głuszec na Podhalu.

Bezkręgowce – najmniej znane, najbardziej tatrzańskie

Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce (2004) zawiera kilka gatunków, dla których Tatry są w Polsce jedynym domem – często także jedynym na świecie. Większość z nich nie jest objęta ochroną gatunkową; chroni je to, że żyją w parku narodowym.^[4]

Gatunek	Kat.	W polskich Tatrach
skrzelopływka bagienna Branchinecta paludosa	EX	Relikt polodowcowy. Jedyne polskie stanowisko w Dwoistym Stawie Gąsienicowym; wymarła po 1968 r.[10]
niepylak apollo Parnassius apollo	CR	Tatrzański podgatunek P. a. niesiołowskii uważano za wymarły; w 2010 r. potwierdzono niewielką populację w jednej z dolin Tatr Zachodnich.[11][12]
ślimak tatrzański Chilostoma (Faustina) cingulellum	CR	Endemit lub subendemit Tatr: w Polsce tylko na wapieniach Tatr Zachodnich, 970–2000 m.[13]
górówka pronoe Erebia pronoe	EN	Motyl znany w Polsce z jednego stanowiska w Dolinie Chochołowskiej. Chroniony tylko jako element przyrody TPN.[14]
goroń tatrzański Carpathobyrrhulus tatricus	VU	Endemiczny chrząszcz opisany w 1957 r. Żyje w mchach i trawach na skałach, często przy płatach śniegu, 1100–2300 m.[15]
Allogamus starmachi (chruścik) Allogamus starmachi	VU	Endemit Tatr i prawdopodobnie relikt polodowcowy. Larwy żyją w okresowych potokach wysoko w TPN.[16]
niepylak mnemozyna Parnassius mnemosyne	VU	W Polsce największe populacje m.in. w Pieninach, Beskidzie Niskim, Bieszczadach i Tatrach.

Skrzelopływka z Dwoistego Stawu – tatrzańska zagadka

Skrzelopływka bagienna (Branchinecta paludosa) to skorupiak z dalekiej Północy – od Skandynawii po Grenlandię i Alaskę. W Tatrach jest reliktem z epoki lodowcowej. W Polsce żyła tylko w Dwoistym Stawie Gąsienicowym, regularnie obserwowana od końca XIX w. Jeszcze w 1961 r. na 1 m² było widać 6–10 osobników. W 1968 r. trzeba było kilkunastu minut, żeby dostrzec jednego. Badania z lat 1978–1984 i 1995–1996 potwierdziły, że gatunek tu wyginął.^[10]

Przyczyna nie jest pewna. Autor opisu w czerwonej księdze rozważa kilka hipotez:^[10]

• zarybianie jezior tatrzańskich pstrągami w latach 50. i 60. XX w., które mogło zniszczyć populację;
• niekontrolowany odłów okazów do celów naukowych lub kolekcjonerskich;
• skażenie śniegu – w latach 60. przez staw biegła trasa treningowa dla biegaczy narciarskich.

Po słowackiej stronie skrzelopływka wciąż żyje w Wyżnim Furkotnym Stawie. Jej rozwój wymaga, by jaja zimą przeschły i przemarzły – to zwierzę, które potrzebuje tatrzańskiej zimy.^[10]

Niepylak apollo – wymarły, który wrócił?

W Tatrach żył własny podgatunek niepylaka apollo – Parnassius apollo niesiołowskii. Według czerwonej księgi z 2004 r. od co najmniej dziesięciu lat nie znano po polskiej stronie Tatr żadnej trwałej populacji. W Pieninach motyla uratował program restytucji prowadzony od 1991 r. Księga proponowała rozważyć podobny program w TPN. Gąsienice apolla żerują w Tatrach na rozchodniku karpackim.^[11]

W lipcu 2010 r. w jednej z dolin Tatr Zachodnich ponownie potwierdzono niewielką populację tego motyla.^[12] Którą – nie podaję, z tego samego powodu co przy roślinach: apollo był w przeszłości wyłapywany przez kolekcjonerów.

O endemitach i reliktach zwierząt Tatr – od goronia po chruściki – piszę szerzej tu: endemity i relikty fauny Tatr.

Co zagraża gatunkom Tatr?

Ochrona w TPN to przede wszystkim ochrona bierna – obszary ochrony ścisłej, zakaz wstępu poza szlaki, zakaz zrywania roślin. Do tego dochodzi ochrona czynna: monitoring (kozice, świstaki, warzucha) i uprawa najrzadszych roślin ex situ, np. w ogrodzie Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Zakopanem, gdzie rosną m.in. ostrołódka polna i sparceta górska.^17] Zob. też [ochronę przyrody na Podtatrzu.

Sprawdź się

Najczęstsze pytania

Co to jest czerwona księga?

To publikacja naukowa opisująca gatunki zagrożone wymarciem: ich rozmieszczenie, liczebność, zagrożenia i potrzebne działania ochronne. W Polsce wydawane są osobne księgi dla roślin (ostatnio 2014) i zwierząt (kręgowce 2001, bezkręgowce 2004).

Ile gatunków z czerwonej księgi roślin rośnie w Tatrach?

Według mojego zestawienia co najmniej 67 taksonów opisanych w Polskiej czerwonej księdze roślin (2014) rośnie lub rosło w polskich Tatrach, w tym 10 krytycznie zagrożonych, 21 zagrożonych i 28 narażonych. Trzy uznano za wymarłe w Polsce.

Czy kozica tatrzańska jest zagrożona?

Tak. Kozica tatrzańska ma najwyższą kategorię zagrożenia CR (krytycznie zagrożona) zarówno w Polskiej czerwonej księdze zwierząt, jak i w Czerwonej liście kręgowców z 2022 r. Jesienią 2025 r. w całych Tatrach naliczono 805 kozic, w tym 218 po polskiej stronie.

Czy świstak jest w czerwonej księdze?

Tak, tatrzański podgatunek świstaka ma kategorię EN (zagrożony) ze względu na bardzo mały zasięg. Monitoring GIOŚ ocenia jednak stan jego populacji jako właściwy: wiosną 2019 r. stwierdzono po polskiej stronie 128 rodzin, ok. 450 zwierząt.

Jakie rośliny są endemitami Tatr?

Wśród gatunków z czerwonej księgi endemitami Tatr są m.in. warzucha tatrzańska (EN), wiechlina granitowa (NT) i wiechlina tatrzańska (DD). Część botaników za endemit uznaje też mak tatrzański. W całych Tatrach znanych jest 89 endemitów i subendemitów roślin.

Czy gatunek z czerwonej księgi jest prawnie chroniony?

Nie zawsze. Czerwona księga to ocena naukowa, a ochrona gatunkowa wynika z rozporządzenia ministra. Przykładem jest przymiotno alpejskie – krytycznie zagrożone, ale bez ochrony gatunkowej; chroni je tylko to, że rośnie w Tatrzańskim Parku Narodowym.

---

Źródła