Stanisław Witkiewicz – twórca stylu zakopiańskiego i autor „Na przełęczy”

Bez Stanisława Witkiewicza Zakopane byłoby jednym z wielu uzdrowisk. Malarz i krytyk z Litwy przyjechał tu ratować zdrowie, a zostawił miastu własny styl architektury, książkę, która uwiodła całą Polskę, i przekonanie, że góralska chałupa może być wzorem dla polskiej sztuki narodowej. Na egzaminie i na szlaku najważniejsze jest jedno zdanie: styl zakopiański stworzył ojciec – Stanisław Witkiewicz, a nie syn, Witkacy.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
21 V 1851	Urodzony w Poszawszu na Żmudzi (część źródeł podaje 8 maja).
1863–1868	Po powstaniu styczniowym rodzina zesłana do Tomska. Pierwsze lekcje rysunku.
1869–1875	Studia w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i w Monachium.
1875–1890	Warszawa: malarz, krytyk, kierownik artystyczny tygodnika „Wędrowiec” (od 1884).
1876	Pierwszy raz w Zakopanem; od 1886 r. przyjeżdża co roku na kurację.
1890	Z powodu gruźlicy osiada w Zakopanem – zostaje tu do 1908 r.
1891	Wydaje „Na przełęczy”. Szkice willi „Koliba”.
1892–1893	Budowa Koliby – pierwszego domu w stylu zakopiańskim.
1897	Willa „Pod Jedlami” dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego.
1903	Pomnik Chałubińskiego i Sabały według jego projektu.
1904–1908	Kaplica Najświętszego Serca Jezusowego w Jaszczurówce.
1906	Drugie wydanie „Na przełęczy” z rozprawą „Po latach” – m.in. o potrzebie ochrony przyrody Tatr.
1908–1915	Kuracja w Lovranie nad Adriatykiem.
5 IX 1915	Umiera w Lovranie. Pochowany 17 IX 1915 r. na Pęksowym Brzyzku.

Z Syberii do Zakopanego

Witkiewicz urodził się 21 maja 1851 r. w Poszawszu na Żmudzi, w szlacheckiej rodzinie herbu Nieczuja. Już jako kilkunastolatek był kurierem i zaopatrzeniowcem oddziałów w powstaniu styczniowym. Po upadku powstania rodziców i starsze rodzeństwo zesłano do Tomska, a Stanisław pojechał z nimi, by nie rozdzielać rodziny. Tam wziął pierwsze lekcje rysunku ^[1].

Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu (1869–1871) i w Monachium (1872–1875), gdzie żył w biedzie i zachorował na gruźlicę. W Warszawie dzielił pracownię z Józefem Chełmońskim, Adamem Chmielowskim i Antonim Piotrowskim, przyjaźnił się z Heleną Modrzejewską, Bolesławem Prusem i Henrykiem Sienkiewiczem, który załatwił mu stypendium. Jako krytyk sztuki tworzył nowoczesne podstawy polskiej krytyki artystycznej. Pierwszy raz przyjechał do Zakopanego w 1876 r., a od 1886 r., lecząc gruźlicę, bywał tu co roku. W 1890 r. osiadł z żoną Marią i synem w Zakopanem na stałe – aż do wyjazdu na kurację w 1908 r. ^{[1] [8]}.

„Na przełęczy” – ewangelia Tatr

W 1891 r. ukazała się w całości jego powieść-reportaż „Na przełęczy”, drukowana wcześniej w odcinkach. Nazwano ją „ewangelią Tatr”. Witkiewicz utrwalił w niej dawne zwyczaje Podhala i barwne postacie: Sabałę, Tatara Myśliwca czy Mardułę. Książka zbudowała mit górali zakopiańskich i wyjątkowości ich kultury, a przez to wyjątkową pozycję Zakopanego wśród polskich miejscowości ^[1]. W drugim wydaniu (1906) dodał rozprawę „Po latach”, w której pisał m.in. o konieczności ochrony przyrody Tatr ^[8]. Dla przewodnika to ważne źródło – i jednocześnie przestroga: Witkiewicz widział Podhale oczami zakochanego artysty, nie etnografa.

Styl zakopiański – jak go rozpoznać

Witkiewicz wyszedł od dwuizbowej chaty góralskiej i rozbudował ją w willę dla zamożnych przybyszów. Dodał elementy secesji. Uważał – jak się okazało, mylnie – że Podhale przechowało pra-polskie, słowiańskie budownictwo, więc styl zakopiański stał się dla wielu stylem narodowym, a jego szerzenie – patriotycznym obowiązkiem. Dlatego wille w tym stylu stanęły też daleko od Tatr, nawet w zaborze rosyjskim ^[2]. Na co zwrócić uwagę grupy:

• wysoka podmurówka z łamanego kamienia, często z jednej strony dużo wyższa,
• ściany z płazów (połówek pni) na zrąb, narożniki bez ostatków,
• stromy dach kryty gontem, zdobiony pazdurami,
• słoneczka – listwy ułożone promieniście w szczytach, nad oknami i drzwiami,
• rysie – rzeźbione końce płazów w narożnikach,
• przyłap – odkryta weranda pod okapem od południa i wyględy – małe pokoiki na poddaszu ^[2].

Budynek	Rok	Dla kogo / co dziś
Koliba, ul. Kościeliska	1892–1893	dla Zygmunta Gnatowskiego; pierwszy dom w stylu zakopiańskim; od 1993/1994 Muzeum Stylu Zakopiańskiego [4]
Pepita (później Łada)	1893–1894	dom literacki Żuławskich; spłonęła w 1928 r. [3]
Oksza, ul. Zamoyskiego	1894–1896	dla Korwin-Kossakowskich; dziś oddział Muzeum Tatrzańskiego [1]
Pod Jedlami, Koziniec	1897	dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego [1]
Kaplica w Jaszczurówce	1904–1908	Najświętszego Serca Jezusowego; witraże też Witkiewicza [1]
Kaplica św. Jana Chrzciciela	–	w kościele Najświętszej Rodziny przy Krupówkach [2]

Styl zakopiański zaczął tracić popularność jeszcze za życia twórcy. Dziś przyjmuje się, że trwał od 1891 do 1914 r. i był związany głównie z osobowością Witkiewicza ^[2]. Szerzej o tym, jak wpisuje się w historię zakopiańskiej architektury: Architektura Zakopanego.

Malarz Tatr

W malarstwie Witkiewicz był realistą. Malował przede wszystkim pejzaże tatrzańskie i sceny z powstania styczniowego. Warto znać tytuły: „Wiatr halny”, „Czarny Staw – kurniawa”, „Zima w Tatrach” i „Gniazdo zimy” (1907–1908), „Owce we mgle” ^[1]. Zaprojektował też pomnik Chałubińskiego i Sabały (1903) ^[5]. Za zasługi otrzymał honorowe obywatelstwo Zakopanego ^[1].

Śmierć w Lovranie i pogrzeb w Zakopanem

Gruźlica zmusiła Witkiewicza do wyjazdu nad Adriatyk. Zmarł 5 września 1915 r. w Lovranie na półwyspie Istria (dziś Chorwacja). Trumnę przez ogarniętą wojną Europę przewiozła etnografka Maria Dembowska. Dotarła do Zakopanego 13 września. Pogrzeb 17 września 1915 r. zgromadził tłumy górali i przewodników, a także Stefana Żeromskiego, Jana Kasprowicza, Leona Wyczółkowskiego i Ludwika Solskiego. Witkiewicz spoczywa na Pęksowym Brzyzku (kw. L-III-18), którego bramę sam zaprojektował ^{[1] [6]}. W 1925 r. powołano Uniwersytet Regionalny jego imienia, a w 1930 r. pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Niepodległości.

Gdzie opowiedzieć o Witkiewiczu – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Koliba, ul. Kościeliska 18	Pierwszy dom w stylu zakopiańskim i muzeum stylu. Najlepsze miejsce, by pokazać słoneczka, rysie i przyłap.
Pęksowy Brzyzek	Brama projektu Witkiewicza i jego grób obok Sabały i Chałubińskiego.
Willa „Oksza”, ul. Zamoyskiego	Styl zakopiański w wersji „miejskiej”; dziś galeria Muzeum Tatrzańskiego.
Pomnik Chałubińskiego i Sabały	Witkiewicz jako projektant pomnika ludzi, którzy wprowadzili go w Tatry.
Jaszczurówka	Kaplica – styl zakopiański w architekturze sakralnej, witraże Witkiewicza.
Willa „Pod Jedlami”, Koziniec	Dwór w stylu zakopiańskim dla Pawlikowskich, widoczny z drogi.

Zobacz też: Witkacy, Sabała, Architektura Zakopanego, Sztuka w Zakopanem – spacer.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Czym różni się Stanisław Witkiewicz od Witkacego?

Stanisław Witkiewicz (1851–1915) to ojciec – malarz, krytyk i twórca stylu zakopiańskiego. Witkacy, czyli Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885–1939), to syn – malarz, dramatopisarz, filozof i fotografik. Styl zakopiański stworzył ojciec.

Jakie budynki zaprojektował Stanisław Witkiewicz w Zakopanem?

Między innymi wille „Koliba” (1892–1893), „Pepita” (później „Łada”), „Oksza”, „Zofiówka” i „Pod Jedlami” (1897), kaplicę w Jaszczurówce (1904–1908), bramę cmentarza na Pęksowym Brzyzku i pomnik Chałubińskiego i Sabały. Współprojektował też gmach Muzeum Tatrzańskiego.

Gdzie można zobaczyć styl zakopiański?

Najlepiej w willi „Koliba” przy ul. Kościeliskiej, gdzie mieści się Muzeum Stylu Zakopiańskiego. Warto zobaczyć też willę „Oksza” przy ul. Zamoyskiego, willę „Pod Jedlami” na Kozińcu i kaplicę w Jaszczurówce.

Gdzie pochowany jest Stanisław Witkiewicz?

Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (kw. L-III-18). Brama tego cmentarza to też jego projekt.

Czytaj dalej: Witkacy, Architektura Zakopanego, Sabała, Historia Zakopanego.

Źródła