Architektura Zakopanego – od stylu szwajcarskiego i zakopiańskiego po modernizm

W skrócie

Fakty, daty i autorów budynków sprawdziliśmy w źródłach na końcu strony. Architektura to najbardziej dostępny wyraz regionu: goście pytają o nią sami, a przewodnik musi umieć coś więcej niż „teraz skręcamy w Kościuszki”.

Styl	Kiedy	Przykłady
Przemysłowo-pałacowy	1. poł. XIX w.	zespół w Kuźnicach (dawny dwór, dziś siedziba TPN)
Szwajcarski (uzdrowiskowy, alpejski)	2. poł. XIX w.	Dworzec Tatrzański, dawne zakłady wodolecznicze i pensjonaty
Zakopiański	1891–1914	Koliba, Pod Jedlami, Oksza, Konstantynówka, gmach Muzeum Tatrzańskiego, kaplica w Jaszczurówce
Historyzm (eklektyzm)	koniec XIX – pocz. XX w.	kościół Najświętszej Rodziny (neoromański), kamienice na Krupówkach
Secesja	pocz. XX w.	wybrane kamienice w centrum
Dworkowy i „kryształkowy” (art déco)	dwudziestolecie	Wielka Krokiew, mauzoleum Kasprowicza
Modernizm	od lat 30. XX w.	kolejka na Kasprowy, sanatoria, obiekty sportowe COS, dawny dworzec PKS
Powojenny regionalizm („socrealizm zakopiański”)	lata 40.–50.	Dom Turysty PTTK, schroniska na Ornaku, w Dolinie Chochołowskiej
Postmodernizm i współczesność	od lat 90.	hotele konferencyjne, współczesny regionalizm

Style nie kończą się z dnia na dzień. Nachodzą na siebie i się przenikają. W Zakopanem jest też wiele budynków bezstylowych – to wyzwanie dla przewodnika, który musi wybrać, co pokazać. Warto pamiętać o podziale kompetencji: szałasy i chałupy góralskie to dziedzina etnografii, a nie historii architektury.

1. Kuźnice i styl przemysłowo-pałacowy

Najstarsza „architektura zakopiańska” to obiekty przemysłowe z początku XIX w. Huta w Kuźnicach to nie kominy, ale proste budynki zakładu i dwór właścicieli. Państwo, w którym leżało wtedy Zakopane, narzucało obiektom użyteczności publicznej określony, klasycyzujący styl – podobny do tego, który znamy np. z warszawskiego Belwederu z tej samej epoki. Tak wygląda zespół dworski w Kuźnicach, dziś po przebudowie siedziba dyrekcji TPN. Przewodnik przechodzi tamtędy wiele razy w sezonie – warto mieć o nim kilka zdań.

2. Styl szwajcarski – architektura wypoczynku

Gdy Zakopane z osady przemysłowej stało się miejscem wypoczynku, przyjęło kształt alpejski, nazywany też szwajcarskim lub uzdrowiskowym. Ta architektura wyrasta z XVIII-wiecznej idei wiejskiej siedziby: nie trzeba już mieszkać za murami miast, można wyjechać na wieś po zdrowie i piękno krajobrazu. Pierwszy dom w Zakopanem w stylu szwajcarskim zbudował sobie w 1877 r. Walery Eljasz-Radzikowski. W latach 80. XIX w. powstały kolejne wille naśladujące uzdrowiska austro-węgierskie.

• Trzy typy budynków: zakład wodoleczniczy, hotel lub pensjonat i willa – zależnie od zasobności portfela.
• Proste plany – kwadrat lub prostokąt, nieskomplikowana bryła.
• Konstrukcja ukryta – ściany obite deskami.
• Ozdoby wycinane lub toczone, a nie rzeźbione – np. tralki balustrad wycinane piłą włośnicową.
• Altany, tarasy, przeszklone werandy i balkony – do siedzenia i patrzenia na góry. Kto widział przeszkloną werandę w góralskiej chałupie? To nie architektura schronienia, ale wypoczynku. Warto to akcentować.

Ten sam styl pojawia się w innych uzdrowiskach, np. w Szczawnicy i podwarszawskim Aninie, oraz w budynkach użytkowych, np. dawnej remizie straży pożarnej. Na Krupówkach w połowie XIX w. przenikał się z zabudową przemysłową – tartakami i foluszami. Na starych zdjęciach widać też, że w 1900 r. centralne miejsca zakopiańskiego handlu zajmowali m.in. kupcy żydowscy. Synagoga stała w samym centrum, przy dawnym Targu Maślanym, w pobliżu Pęksowego Brzyzku.

3. Styl zakopiański

To największy sukces Zakopanego. Historia sztuki zwykle polega na czerpaniu z innych miejsc: inwestor jedzie do Włoch, szkicuje pałac i buduje podobny u siebie. Styl zakopiański jest unikatowy – powstał tutaj. Jego twórcą jest Stanisław Witkiewicz (1851–1915), który osiadł w Zakopanem w 1890 r. Nie był architektem, lecz malarzem: studiował na akademiach sztuk pięknych w Petersburgu i Monachium. Być może dlatego jego architektura wygląda, jakby ją namalowano – jest malownicza i wpisana w krajobraz. To częsta pomyłka: styl stworzył ojciec, a nie syn, Witkacy.

To styl wiejski – miejsce do życia dla ludzi z wyższych sfer na wsi. Witkiewicz rozbudował plan dwuizbowej chałupy góralskiej do rozmiarów willi i wzbogacił go elementami secesji. Pisał, że dom ma być wpasowany w krajobraz – ornamentem nawiązującym do Tatr i materiałem. Nie ma tu betonu, jest kamień i drewno.

Jak rozpoznać styl zakopiański

• Wysoka podmurówka z łamanego kamienia, często różnej wysokości od strony stoku, z oknami piwnicznymi zamkniętymi łukiem. Przyziemie było nieużytkowe, mieściło np. kuchnię.
• Willowy rozmach – według materiałów kursu w Pod Jedlami pomieszczenia mają ok. 4,2 m wysokości na parterze i ok. 3,8 m na piętrze. W zimnym miejscu nikt nie liczył kosztów ogrzewania.
• Stromy, wysoki dach – nawet dwa razy wyższy od ściany – kryty gontem, z naczółkami (dach półszczytowy) i daleko wysuniętymi okapami.
• Ściany z płazów na zrąb – z przepołowionych pni, z wystającymi, rzeźbionymi końcami belek (rysiami).
• Słoneczko – listwy ułożone promieniście w szczycie, przy drzwiach i oknach. Często z motywem księżyca w pełni i sierpu. Pazdury na kalenicy.
• Przyłap – odkryta weranda pod wysuniętym okapem na południowej elewacji – i wyględy, małe pokoiki na poddaszu.
• Ornament roślinny – parzenica, lilijka, goryczka trojeściowa, dziewięćsił bezłodygowy. Inspiracją była góralszczyzna i flora Tatr.

Budynki, które trzeba znać

• Koliba (1892–1893), ul. Kościeliska – pierwszy dom w stylu zakopiańskim, od 1993 r. Muzeum Stylu Zakopiańskiego.
• Oksza (1894–1895), ul. Zamoyskiego – dziś Galeria Sztuki XX wieku Muzeum Tatrzańskiego.
• Pod Jedlami (1897), Koziniec – zachowana prawie bez zmian.
• Konstantynówka (1900), ul. Jagiellońska.
• Kaplica w Jaszczurówce (1904–1908) i kaplica na Kalatówkach.
• Gmach Muzeum Tatrzańskiego – według projektu Witkiewicza i Franciszka Mączyńskiego; styl zakopiański w murze.
• Schronisko nad Morskim Okiem (1908) – projektu Tadeusza Praussa, naśladowcy Witkiewicza. Na sosrębie wyrzeźbiono m.in. lilijki i orła, a balustrady klatki schodowej mają pazdury.
• Witkiewiczówka – projekt Jana Witkiewicza-Koszyca. Atma – dzieło Józefa Kasprusia, później dom Karola Szymanowskiego.

Styl zakopiański okrzyknięto stylem narodowym. Wierzono za Witkiewiczem – błędnie – że na Podhalu przetrwało „prapolskie” budownictwo. Dlatego wille w tym stylu powstały daleko od Tatr, m.in. w Aninie, Konstancinie, Nałęczowie i Wiśle, a nawet dworzec kolejowy na Litwie. Popularność stylu zaczęła zanikać jeszcze za życia twórcy. Kontynuatorzy zwykle tylko go naśladowali. Według materiałów kursu duże pożary, np. na Krupówkach ok. 1900 r., sprzyjały przechodzeniu na mur – stąd styl zakopiański „murowany” w późniejszych sanatoriach i hotelach.

4. Historyzm, secesja i style narodowe

Zakopane stało się miastem także dzięki architekturze – pierwsze murowane kamienice na Krupówkach nadały mu miejski charakter. Historyzm (eklektyzm) nawiązuje do dawnych stylów, ale powstaje w XIX w.: inwestor i architekt chcą zbudować coś na kształt starego miasteczka. Najważniejszy przykład to kościół Najświętszej Rodziny przy Krupówkach, wzniesiony w latach 1879–1896 z twardego kamienia według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Jest neoromański – rozpoznasz to po łukach półkolistych. Łuk ostry oznacza (neo)gotyk. Wnętrze łączy styl neoromański z zakopiańskim – kaplica św. Jana Chrzciciela to czysty styl Witkiewicza.

Na Podhalu, Spiszu i Orawie warto pamiętać o ciemnej stronie tego nurtu. Wiele XIX-wiecznych murowanych kościołów historyzujących stanęło na miejscu cennych drewnianych świątyń, które rozebrano. Więcej o zachowanych drewnianych kościołach: Szlak gotycki Podhala i Spisza.

Secesja to osobny styl, często zmieszany z historyzmem w kamienicach w centrum. Według prowadzącego zajęcia w Zakopanem „zgrzyta”, gdy funkcja nie pasuje do stylu: secesja jest od elegancji, szałas – od karczmy. Po 1918 r. odrodzone państwo szukało architektury, która w pierwszym odbiorze będzie „polska”. Konkurowały dwa style: zakopiański i dworkowy. Wygrał dworek – z kolumnowym portykiem, łamanym dachem i godłem. Był stosowany w budynkach publicznych, dworcach i szkołach, także w Zakopanem.

5. Art déco, czyli styl „kryształkowy”

Na Międzynarodowej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu w 1925 r. stanął polski pawilon autorstwa Józefa Czajkowskiego z wnętrzami Karola Stryjeńskiego. Prace uczniów zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drzewnego zdobyły tam złote medale. Polskie art déco z ostrymi, „kryształkowymi” formami pojawiło się też w Zakopanem. Karol Stryjeński (1887–1932), dyrektor tej szkoły, zaprojektował m.in. Wielką Krokiew, mauzoleum Kasprowicza na Harendzie i schroniska, m.in. trzecie schronisko w Dolinie Pięciu Stawów Polskich i dawne na Hali Gąsienicowej. Według prowadzącego zajęcia Witkiewicz i Stryjeński to dwaj najlepsi zakopiańscy twórcy architektury. Większość obiektów „kryształkowych” nie przetrwała w pierwotnej formie.

6. Modernizm – elegancja zamiast ozdób

W latach 20. i 30. XX w. pojawia się wczesny modernizm. Pierwsza myśl przy słowie modernizm: brak ornamentu. Bryła jest prosta, dach płaski, a regionalne bywają tylko drewniane ściany. Modernizm zrywał z regionalizmem, który uważał za anachroniczny. Pokazywał życie nowego człowieka: podróżującego, latającego samolotem, jeżdżącego na nartach. Jest elegancki, a nie ozdobny. W Polsce najmocniej widać go w Gdyni, ale Zakopane też ma ciekawe przykłady:

• Kolej linowa na Kasprowy Wierch – zbudowana w 227 dni, pierwsi pasażerowie wjechali 15 marca 1936 r. Według prowadzącego zajęcia trudno wyobrazić sobie lepszy styl dla stacji kolejki czy obserwatorium na szczycie niż modernizm. Ciekawa jest m.in. stacja pośrednia na Myślenickich Turniach.
• Sanatoria – wiele zakopiańskich sanatoriów zbudowano w duchu modernizmu: pasowe okna, słupy, wolna elewacja, płaski dach, otwarte tarasy do leżakowania. Liczyła się wentylacja i świeże powietrze.
• Hotele na słupach i z oknami „na przestrzał” – przez przeszklenia widać góry po drugiej stronie budynku.

7. Po wojnie: socrealizm zakopiański i modernizm

Prowadzący zajęcia używa określenia „zakopiański socrealizm” – nie chodzi o bloki, ale o duże budynki z kamienia i drewna, nawiązujące do regionalizmu. Ich idea: pod jednym dachem mieszkają wszystkie warstwy społeczne, w przeciwieństwie do willi dla elit. Przykłady to Dom Turysty PTTK w Zakopanem i schroniska tatrzańskie, np. na Hali Ornak (1947–1948) czy w Dolinie Chochołowskiej. Czasem nazywa się to „drugim stylem zakopiańskim”.

Powojenny modernizm ma dwie twarze. Pierwsza to masowe bloki, które dały mieszkania ludziom z suteren i walących się domów. Druga jest elegancka i technicznie nowoczesna: obiekty Centralnego Ośrodka Sportu, skocznie, dawny dworzec autobusowy, bary i restauracje. Wnętrza zdobili wybitni artyści zakopiańscy, m.in. Władysław Hasior i Tadeusz Brzozowski. Zakopane miało też bogatą tradycję neonów. Gdy na egzaminie powiesz o tych obiektach „modernizm”, nikt się nie przyczepi.

8. Architektura współczesna

O współczesności najtrudniej mówić, bo wciąż w niej jesteśmy, a krytyka architektury nie dała jeszcze gotowych nazw. Goście najczęściej pytają o budynki kontrowersyjne. Warto mieć przygotowaną własną opowieść. Część nowych obiektów to postmodernizm, który „cytuje” różne wątki – trochę styl zakopiański, trochę inne inspiracje – nie zawsze wiedząc, co cytuje. Duże hotele to często architektura konferencyjna: liczy się kubatura i wielka sala, a regionalny kostium dopasowuje się do planu miejscowego. To zjawisko znane też z Wisły, Szczyrku czy Helu.

Zobacz też: Sztuka w Zakopanem – spacer przewodnicki i Zakopane.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Czy Witkacy projektował budynki w stylu zakopiańskim?

Nie. Twórcą stylu był jego ojciec, Stanisław Witkiewicz. To częsta pomyłka – według prowadzącego zajęcia popełniają ją nawet przewodnicy i zakopiańczycy. Willę „Witkiewiczówka” projektował z kolei Jan Witkiewicz-Koszyc.

Ile jest budynków w stylu zakopiańskim?

Niewiele – w ścisłym rozumieniu kilkadziesiąt, a samych projektów Stanisława Witkiewicza jeszcze mniej. Dziś za ramy czasowe stylu przyjmuje się lata 1891–1914, a jego zasięg ogranicza się głównie do Podhala. Wiele budynków nie przetrwało albo zostało przebudowanych.

Co zobaczyć z grupą w ciągu godziny?

Krótka trasa: Koliba przy Kościeliskiej (styl zakopiański), stary kościół i cmentarz na Pęksowym Brzyzku, Krupówki z kościołem Najświętszej Rodziny (historyzm), gmach Muzeum Tatrzańskiego (styl zakopiański w murze) i Dworzec Tatrzański (styl szwajcarski). Z modernizmu – wystarczy pokazać Wielką Krokiew albo dolną stację kolejki w Kuźnicach.

Jak mówić o współczesnej architekturze, która się nie podoba?

Bez oceniania „ładne – brzydkie”. Wyjaśnij, co budynek „cytuje” i dlaczego tak wygląda, np. obiekty konferencyjne, w których liczy się kubatura i wielka sala. Przygotuj też kilka dobrych przykładów współczesnego regionalizmu, który łączy nowoczesną formę z lokalnym materiałem i skalą – by zostawić gości z dobrym obrazem miejsca.

Czytaj dalej: Zakopane, Sztuka w Zakopanem – spacer, Szlak gotycki Podhala i Spisza, Słowniczek gwary podhalańskiej.

Źródła