Pierwsze narty pod Tatrami: ok. 1888 r. (Stanisław Barabasz)
Pierwsza wycieczka narciarska nad Czarny Staw Gąsienicowy: 1891 lub 1894 r.
Pierwszy klub: ZON TT, 28 lutego 1907 r.
Pierwsze zawody w Tatrach Polskich: 28 marca 1910 r.
Wielka Krokiew: otwarta 22 marca 1925 r.
Kolej na Kasprowy Wierch: 1936 r.
Mistrzostwa Świata FIS w Zakopanem: 1929, 1939, 1962

Zakopane bez nart, Wielkiej Krokwi i kolejki na Kasprowy byłoby zupełnie innym miejscem. To w ciągu kilkudziesięciu lat, od pierwszych nieporadnych prób z deskami przywiązanymi sznurkiem do butów, mała wieś pod Giewontem stała się „zimową stolicą Polski”.

„Spuscoce” i „skijorze” – pierwsi narciarze

Pod koniec XIX w. w Polsce prawie nikt nie myślał o nartach poważnie. O wyprawach Nansena czytano z niedowierzaniem, a zapomniano nawet staropolskie słowo „narty”, użyte po raz pierwszy już w 1578 r. Mówiono raczej „ski” albo „łyże”. Górale nazywali pierwszych narciarzy „spuscocami” (bo spuszczali się po stoku) albo „skijorzami”.

Pierwsze narty w rejonie Tatr pojawiły się po stronie węgierskiej (dziś słowackiej). Tam też 13 stycznia 1903 r. K. Jordan i K. Englisch dokonali pierwszego w Tatrach wejścia na szczyt na nartach, na Krzyżne Liptowskie.

Po polskiej stronie pionierem był Stanisław Barabasz. Pierwsze narty zrobił mu stelmach już w 1888 r., a on sam przymocował je do butów sznurkiem i używał na polowaniach. Wiosną 1894 r. Barabasz z Janem Fischerem dotarł na nartach nad Czarny Staw Gąsienicowy. Według Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej już w 1891 r. dokonali tego Władysław Kleczyński i Marcin Kozłecki, ale to Barabasz przez lata propagował narty i uczył jazdy kolejnych chętnych. Stawiał przy tym jeden warunek: każdy nauczony narciarz musi zwerbować następnego.

ZON TT i „biały szał”

28 lutego 1907 r. w Zakopanem powstał Zakopiański Oddział Narciarzy Towarzystwa Tatrzańskiego (ZON TT), pierwotnie „Zakopiańskie Towarzystwo Łyżwistów”. Na jego czele stanęli trzej wielcy pionierzy: Stanisław Barabasz, kompozytor Mieczysław Karłowicz i Mariusz Zaruski. Klub istnieje do dziś jako SN PTT 1907 i jest najstarszym stowarzyszeniem narciarskim w Polsce.

Jeżdżono wtedy techniką austriackiego mistrza Mathiasa Zdarsky’ego, z jednym długim kijem („bambusem”), w kominiarkach i z ciężkimi plecakami. Królowała turystyka narciarska: narciarze zdobywali Kasprowy, Zawrat, Kozi Wierch, Bystrą, a ulubionym terenem stały się Hala Gąsienicowa, Dolina Goryczkowa i Hala Pyszna z Siwymi Sadami.

Narciarstwo przyniosło też pierwsze tragedie. 8 lutego 1909 r. pod Małym Kościelcem lawina zasypała Mieczysława Karłowicza. Jego śmierć przyspieszyła powstanie Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego.

Pierwsze zawody i skocznie

28 marca 1910 r. rozegrano pierwsze zawody narciarskie w Tatrach Polskich, z biegami z Przełęczy Goryczkowej. Zaruski, choć niechętny sportowej rywalizacji, zajął trzecie miejsce w biegu tatrzańskim i namalował plakat zawodów.
Na Kalatówkach zbudowano pierwszą skocznię, a w 1913 r. kolejną.
Po I wojnie światowej powstała skocznia w Dolinie Jaworzynki (1921), a 22 marca 1925 r. otwarto Wielką Krokiew.

Zakopane w świecie – FIS 1929, 1939 i 1962

1929 – pierwsze w Zakopanem zawody FIS (5–10 lutego). W biegu zjazdowym błysnął Bronisław Czech.
1939 – Mistrzostwa Świata FIS (11–19 lutego). Zjazd rozegrano na Kasprowym Wierchu, slalom na Kalatówkach. Na Krokwi Birger Ruud ustanowił rekord skoczni (81,5 m), a Polacy kibicowali Stanisławowi Marusarzowi.
1962 – trzecie mistrzostwa świata. Pod Krokwią zgromadziło się nawet 125 tys. kibiców, a Antoni Łaciak zdobył srebrny medal na Średniej Krokwi.

Kilka miesięcy po FIS 1939 wybuchła wojna. Wielu narciarzy, w tym Bronisław Czech, Helena Marusarzówna i Stanisław Marusarz, zostało kurierami i więźniami. O ich losach piszę na stronie Kurierzy tatrzańscy.

Koleje i wyciągi

Kolej linowa na Kasprowy Wierch powstała w 1936 r., a kolej na Gubałówkę w 1938 r. Odtąd Kasprowy z Kotłami Goryczkowym i Gąsienicowym stał się sercem polskiego narciarstwa zjazdowego. Rozwój tras zawsze budził jednak spory z ochroną przyrody. Właśnie konflikt z przyrodą (wycinka lasu pod trasę zjazdową w Dolinie Goryczkowej) był jednym z argumentów przeciwko kandydaturze Zakopanego do zimowych igrzysk 2006.

Od Fortuny do Małysza

Na Krokwi zaczynali kariery wielcy skoczkowie. Wojciech Fortuna z Zakopanego zdobył złoty medal olimpijski w Sapporo (1972), a od 1980 r. Wielka Krokiew gości zawody Pucharu Świata. Później zapełniali ją kibice Adama Małysza, a dziś kolejnych pokoleń polskich skoczków. Tatry przyciągają też skialpinistów, którzy, jak za czasów Zaruskiego i Barabasza, podchodzą na fokach w poszukiwaniu dziewiczego śniegu.

Zimą chętnie prowadzę wycieczki śladami pionierów narciarstwa: Kalatówki, Hala Gąsienicowa, Kasprowy i Krokiew to miejsca, gdzie historia „białego szaleństwa” wciąż jest żywa.

Źródła: W. Szatkowski (Muzeum Tatrzańskie), „Narciarstwo w Tatrach Polskich”, materiały kursu przewodnickiego (m.in. „Dawne wiązania narciarskie”, „Kijki i bambusy”), Z. i W.H. Paryscy, „Wielka Encyklopedia Tatrzańska”.