Historia ratownictwa w Tatrach

Tatry są najwyższymi i najtrudniejszymi górami w Polsce, a jednocześnie jednymi z najczęściej odwiedzanych. Od ponad stu lat po wypadkach przychodzą tu z pomocą ochotnicy, którzy na wezwanie zostawiają pracę i rodzinę. Ta strona opowiada historię ratownictwa w Tatrach – od pierwszej zorganizowanej wyprawy w 1908 r., przez powstanie TOPR w 1909 r., lata w strukturach GOPR, po śmigłowce i współczesne akcje. Pokazuje też, jak wyglądało to po słowackiej stronie gór.

Oś czasu: od przewodników do śmigłowców

Wybierz epokę, żeby zobaczyć tylko jej wydarzenia. Niebieskie punkty to historia ratownictwa po słowackiej stronie Tatr.

Zanim powstał TOPR

W XIX w. turystów w Tatrach prowadzili miejscowi przewodnicy – górale z Zakopanego, Kościeliska czy Bukowiny. To oni, razem z pierwszymi taternikami, szli po rannych i zaginionych. Nie było jednak organizacji, sprzętu ani zasad: każda wyprawa była improwizacją, a pomoc zależała od tego, kogo udało się zebrać w danej chwili.

Pomysł stałej, ochotniczej służby rozwijali w Zakopanem Mariusz Zaruski i Mieczysław Karłowicz – taternik i narciarz oraz kompozytor, zakochany w zimowych Tatrach. We wrześniu 1908 r. Zaruski z Klimkiem Bachledą i towarzyszami przeprowadzili akcję, którą uważa się za pierwszą zorganizowaną wyprawę ratunkową: sprowadzili z Buczynowych Turni turystę uwięzionego od dwóch dni w skałach.

8 lutego 1909 r. Karłowicz wybrał się na nartach z Hali Gąsienicowej w stronę Czarnego Stawu, żeby fotografować zimowe Tatry. Na wschodnich zboczach Małego Kościelca porwała go lawina. Jego śmierć wstrząsnęła Polską i przyspieszyła zorganizowanie pogotowia. Jesienią 1909 r. na miejscu tragedii ustawiono głaz z napisem Non omnis moriar – „Nie wszystek umrę”.

1909: narodziny TOPR

Ratownicy działali już latem 1909 r., m.in. przy poszukiwaniach zaginionego w Tatrach prof. Weissa. 29 października 1909 r. władze we Lwowie zatwierdziły statut Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego – i ta data uchodzi za dzień założenia TOPR. 11 grudnia 1909 r. wybrano pierwszy zarząd: prezesem został dr Kazimierz Dłuski, naczelnikiem straży ratunkowej Mariusz Zaruski, a jego zastępcą Klimek Bachleda.

TOPR był jedną z pierwszych organizacji ratownictwa górskiego na świecie. Zaruski zbudował go po wojskowemu: ratownicy składali przysięgę, ćwiczyli i mieli obowiązek stawić się na każde wezwanie. Do dziś nowi ratownicy TOPR składają przysięgę, która wywodzi się z tamtej tradycji.

Klimek Bachleda – ratownik, który nie zawrócił

Na początku sierpnia 1910 r. Stanisław Szulakiewicz, wspinający się z Janem Jarzyną, uległ ciężkiemu wypadkowi w północnej ścianie Małego Jaworowego Szczytu. Wyprawą ratunkową dowodził Zaruski. W ulewie zmieszanej ze śniegiem i gradem naczelnik zarządził odwrót – „Klimku, wracajcie!” – ale Bachleda, chcąc dotrzeć do rannego, poszedł dalej sam. 6 sierpnia 1910 r. obryw skalny strącił go do żlebu spod Wyżniej Rówienkowej Przełęczy. Szulakiewicz zmarł w ścianie z ran i wyziębienia. Ciało Bachledy odnaleziono 13 sierpnia, a 17 sierpnia pochowano go na Nowym Cmentarzu w Zakopanem.

Klimek Bachleda był pierwszym ratownikiem TOPR, który zginął w akcji. Jego historia do dziś jest lekcją dla ratowników: odwaga musi iść w parze z dyscypliną, bo martwy ratownik nikogo już nie uratuje.

Międzywojnie: Józef Oppenheim

W sierpniu 1914 r. Zaruski wyjechał do Legionów, a kierowanie pogotowiem przejął Józef Oppenheim – taternik i narciarz, w TOPR od 1912 r. Przez 25 lat (1914–1939) prowadził organizację i wziął udział w ok. 70 wyprawach. W tym czasie rozwinęło się narciarstwo i taternictwo zimowe, więc rosła liczba wypadków lawinowych i zimowych. W przededniu wojny TOPR liczył ok. 50 wyszkolonych ratowników.

Wojna i okupacja

Po wybuchu wojny w 1939 r. TOPR przerwał działalność. W 1940 r. ratownicy przyjęli propozycję okupanta i działali jako Freiwillige Tatra Bergwacht pod kierunkiem Zbigniewa Korosadowicza. Dzięki przepustkom mogli poruszać się po górach – a część z nich równocześnie wspierała kurierów tatrzańskich przeprowadzających ludzi i pocztę przez Tatry na Węgry. Po wojnie, w 1945 r., na krótko na czele pogotowia stanął znów Józef Oppenheim, który zginął tragicznie w 1946 r.

Grupa Tatrzańska GOPR (1952–1991)

W 1952 r. TOPR włączono do nowo utworzonego, ogólnopolskiego Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Tatrzańscy ratownicy przez prawie czterdzieści lat działali jako Grupa Tatrzańska GOPR. To czas profesjonalizacji: regularnych szkoleń, kursów lawinowych, pierwszych psów lawinowych, nowego sprzętu i – przede wszystkim – lotnictwa.

16 kwietnia 1963 r. pilot Tadeusz Augustyniak na śmigłowcu SM-1, z naczelnikiem Zygmuntem Wójcikiem na pokładzie, zabrał rannego turystę z Doliny Pięciu Stawów Polskich. Była to pierwsza udana akcja śmigłowcowa w historii polskiego ratownictwa górskiego. Śmigłowiec skrócił czas dotarcia do poszkodowanego z wielu godzin do kilkunastu minut i na zawsze zmienił ratownictwo w Tatrach.

Naczelnicy – wybrane kadencje

Okres	Naczelnik	Organizacja
1909–1914	Mariusz Zaruski	TOPR
1914–1939, 1945	Józef Oppenheim	TOPR
1940–1945, 1946–1947	Zbigniew Korosadowicz	Tatra Bergwacht / TOPR
1953–1960, 1963–1966	Zygmunt Wójcik	Grupa Tatrzańska GOPR
1967–1969	Michał Gajewski	Grupa Tatrzańska GOPR
1972–1974	Michał Jagiełło	Grupa Tatrzańska GOPR
1977–1978	Ryszard Szafirski	Grupa Tatrzańska GOPR
1978–1981	Jerzy Klimiński	Grupa Tatrzańska GOPR
1982–1987	Stanisław Łukaszczyk	Grupa Tatrzańska GOPR
1991–1993	Piotr Malinowski	TOPR
1993–1998	Robert Janik	TOPR
od 1998	Jan Krzysztof	TOPR

Tabela obejmuje kadencje potwierdzone w źródłach. Ogólnopolskim GOPR w latach 1973–1988 kierował Jan Komornicki.

TOPR znów samodzielny (od 1991)

W 1991 r. ratownicy tatrzańscy wyszli ze struktur GOPR i wrócili do historycznej nazwy Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Rok później pogotowie otrzymało od prezydenta Lecha Wałęsy śmigłowiec PZL W-3 Sokół. Własna maszyna, stacjonująca przy centrali w Zakopanem, stała się sercem tatrzańskiego ratownictwa.

11 sierpnia 1994 r. przyszła największa tragedia w historii pogotowia. Sokół SP-SXT leciał po rannych turystów ze Szwecji na Hali Gąsienicowej. Nad Doliną Olczyską rozwarstwiła się łopata wirnika nośnego i odcięła belkę ogonową. Zginęli piloci Bogusław Arendarczyk i Janusz Rybicki oraz ratownicy Janusz Kubica i Stanisław Mateja.

Wielkie akcje i tragedie

Mapa: miejsca, które zapisały się w historii

Po drugiej stronie gór: ratownictwo słowackie

Po południowej stronie Tatr pomoc organizowali najpierw przewodnicy związani z Węgierskim Towarzystwem Karpackim (od 1873 r.). Szkolono ich m.in. z pierwszej pomocy, a w 1913 r. powstała ochotnicza komisja ratownicza. Po 1918 r. ratownictwo rozwijało się w strukturach czechosłowackich organizacji turystycznych i klubów wysokogórskich.

20 stycznia 1950 r. rozpoczęła pracę Tatranská horská služba – pierwsza zawodowa służba ratownicza w Tatrach, z siedzibą w Smokowcu. Jej pierwszym naczelnikiem był Vladimír Šimo. W 1965 r. słowaccy ratownicy przeprowadzili pierwszą akcję z użyciem śmigłowca Mi-4. Od 2000 r. Horská záchranná služba (HZS) należy do IKAR-CISA.

	TOPR (Polska)	HZS (Słowacja)
Początek	1909, organizacja ochotnicza	tradycja od 1873, zawodowa służba od 1950
Charakter	stowarzyszenie: ratownicy ochotnicy i zawodowi	państwowa służba ratownicza
Numer alarmowy	985, +48 601 100 300	18 300
Koszt akcji	bezpłatna	płaci poszkodowany – potrzebne ubezpieczenie
Siedziba w Tatrach	Zakopane, ul. Piłsudskiego 63a	Starý Smokovec

Ratownicy obu krajów od dziesięcioleci współpracują w akcjach przygranicznych, szkoleniach i ratownictwie lawinowym. Góry nie znają granic – wypadek na grani często wymaga pomocy z obu stron.

Ratownictwo w Tatrach dziś

• Ludzie: w 2020 r. TOPR liczył 281 ratowników, w tym 41 zawodowych. Większość wciąż stanowią ochotnicy, jak w 1909 r.
• Prawo: od 2011 r. działania ratowników reguluje ustawa o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich.
• Śmigłowiec: przy dobrej pogodzie wiele akcji prowadzi się z powietrza – śmigłowiec startuje z lądowiska przy centrali w Zakopanem i dociera w rejon wypadku w kilkanaście minut.
• Technologia: aplikacja Ratunek, lokalizacja telefonów, detektory lawinowe, drony i psy lawinowe.
• Profilaktyka: komunikaty lawinowe, informacje o warunkach i edukacja turystów są dziś równie ważne jak same akcje.
• Finansowanie: TOPR utrzymuje się m.in. z dotacji państwowych, części wpływów z biletów do TPN, darowizn i 1,5% podatku.

Jak wezwać pomoc w Tatrach

Quiz: sprawdź, co zapamiętałeś

Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz, czy jest dobra, i krótkie wyjaśnienie. Przyda się także przed egzaminem na przewodnika tatrzańskiego.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstał TOPR?

Statut Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego zatwierdzono 29 października 1909 r. we Lwowie. Pierwszy zarząd wybrano 11 grudnia 1909 r., a ratownicy działali już latem 1909 r.

Kto założył TOPR?

Twórcą i pierwszym naczelnikiem TOPR był Mariusz Zaruski. Ideę pogotowia rozwijał wspólnie z Mieczysławem Karłowiczem, którego śmierć w lawinie w lutym 1909 r. przyspieszyła powstanie organizacji. Pierwszym prezesem był dr Kazimierz Dłuski.

Dlaczego TOPR działał jako GOPR?

W 1952 r. TOPR włączono do ogólnopolskiego Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego. Przez prawie 40 lat ratownicy z Tatr działali jako Grupa Tatrzańska GOPR, a w 1991 r. odzyskali samodzielność i historyczną nazwę.

Czy akcja ratunkowa w Tatrach jest płatna?

Po polskiej stronie akcja ratunkowa TOPR jest bezpłatna. Po stronie słowackiej koszty akcji HZS pokrywa poszkodowany, dlatego przed wyjściem na słowackie szlaki warto wykupić ubezpieczenie obejmujące ratownictwo górskie.

Jak wezwać pomoc w Tatrach?

W Polsce dzwoń pod 985 lub +48 601 100 300, na Słowacji pod 18 300, a w całej Unii Europejskiej pod 112. Warto zainstalować aplikację Ratunek, która przekazuje ratownikom Twoją lokalizację.

---

Czytaj dalej

• Mariusz Zaruski – człowiek gór i morza
• Kurierzy tatrzańscy 1939–1945
• Historia narciarstwa w Tatrach
• Krzyż na Giewoncie – historia i renowacja
• Bezpieczeństwo wycieczki i turysty w trudnym terenie górskim
• Prywatne wyjścia w Tatry z przewodnikiem

Źródła: TOPR (topr.pl), Horská záchranná služba (hzs.sk), Wikipedia (hasła: Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, Klemens Bachleda, Mieczysław Karłowicz, Zygmunt Wójcik, Burza w Tatrach 2019), Polska Agencja Prasowa i Radio Kraków (lawina 2003, katastrofa 1994), Muzeum Lotnictwa Polskiego. Zdjęcia historyczne: „Nowości Illustrowane” 1909–1910 i Narodowe Archiwum Cyfrowe (domena publiczna), zdjęcia współczesne – licencje CC z Wikimedia Commons, autorzy w podpisach.