Do 1772/1773: Tatry jako królewszczyzna (starostwo nowotarskie)
XIX w.: sprzedaż dóbr przez rząd austriacki – Homolacsowie, Uznańscy, Wspólnota Witowska
1889: Władysław Zamoyski kupuje dobra zakopiańskie
1902: wyrok w Grazu – Morskie Oko przy Galicji
1924: dobra Zamoyskiego dla Fundacji „Zakłady Kórnickie”
1954: utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego
Kto był właścicielem Tatr? Odpowiedź jest zaskakująco skomplikowana. Przez stulecia polska część gór należała do króla, potem do zaborcy, kupców i przemysłowców, prywatnych właścicieli hal i wspólnot wiejskich. Dzisiejszy Tatrzański Park Narodowy jest efektem kilkusetletniej historii, w której ważną rolę odegrały procesy sądowe, wielkie fortuny i patriotyczne decyzje.
Królewszczyzna (do 1773 r.)
Podhale i polskie Tatry były dobrami królewskimi, zarządzanymi przez starostwo nowotarskie. Wsie zakładano na prawie niemieckim i wołoskim. Osadnicy otrzymywali przywileje, a także prawo korzystania z lasów i hal (tzw. serwituty). Gospodarka w górach opierała się na pasterstwie i wyrębie lasu.
Pod zaborem austriackim
Po I rozbiorze Polski (1772) Podhale znalazło się w Galicji, a dobra królewskie przejął rząd austriacki. Państwo zaborcze sprzedawało je prywatnym nabywcom. Polskie Tatry podzielono na kilka sekcji:
- sekcja zakopiańska i białczańska – w rękach rodziny Homolacsów, związanych z hutą i kopalniami w Kuźnicach,
- sekcja szaflarska – należąca do rodziny Uznańskich,
- sekcja witowska – wspólna własność kilku wsi, z której wywodzi się Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi w Witowie. Do dziś jest ona właścicielem dużej części Doliny Chochołowskiej.
Hale były często współwłasnością dziesiątek rodzin góralskich. Wraz z kolejnymi spadkami udziały rozdrabniały się tak bardzo, że niektórzy posiadali np. „1/72 z ¼” hali.
Władysław Zamoyski i spór o Morskie Oko
W 1889 r. dobra zakopiańskie wystawiono na licytację. Groziło, że kupi je zagraniczny spekulant i wytnie lasy. Kupił je hrabia Władysław Zamoyski, który zadłużył się, żeby ratować Tatry dla Polski.
Równolegle trwał spór graniczny o Morskie Oko z węgierskim księciem Christianem Hohenlohe, właścicielem Jaworzyny. Węgrzy twierdzili, że granica przebiega po Rybim Potoku, a więc Morskie Oko należy do nich. Sprawa trafiła przed międzynarodowy sąd rozjemczy w Grazu, który 13 września 1902 r. orzekł na korzyść Galicji. Stronę polską świetnie reprezentował prof. Oswald Balzer, a Zamoyski poświęcił sprawie ogromne środki i energię.
O Władysławie Zamoyskim piszę szerzej na stronie: Władysław Zamoyski i spór o Morskie Oko.
Okres międzywojenny
- 1923 – Uznańscy dzielą sekcję szaflarską między dwóch braci na Dobra Szaflary i Dobra Poronin.
- 1924 – Zamoyski przekazuje swoje dobra tatrzańskie Fundacji „Zakłady Kórnickie”.
- Polskie Towarzystwo Tatrzańskie wykupuje ok. 1000 ha udziałów na halach, m.in. na Hali Gąsienicowej i w rejonie Morskiego Oka.
- 1933 – dobra Fundacji Kórnickiej przechodzą na Skarb Państwa.
- 1934 – państwo odkupuje Dobra Poronin.
Po II wojnie światowej
- 1945 – Dobra Szaflary zostają upaństwowione.
- 1950 – udziały Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego przejmuje PTTK.
- 1954 – powstaje Tatrzański Park Narodowy (rozpoczął działalność 1 stycznia 1955 r.).
- 1960–1978 – na mocy uchwały Rady Ministrów państwo reguluje własność w Tatrach i wykupuje grunty prywatne, m.in. udziały w halach.
Nie cała powierzchnia parku należy do państwa. Do dziś częścią terenów TPN jest las Wspólnoty Witowskiej w Dolinie Chochołowskiej, a na niektórych polanach właściciele prywatni prowadzą wypas kulturowy.
Historia własności Tatr tłumaczy wiele rzeczy, które widzimy na szlaku: dlaczego w Dolinie Chochołowskiej działa wspólnota, skąd w Kuźnicach pozostałości huty i dlaczego Morskie Oko jest po polskiej stronie. Chętnie opowiadam o tym podczas wycieczek.
Źródła: wykład „Historia własności Tatr – kompendium” (kurs przewodnicki), Z. Radwańska-Paryska, W.H. Paryski, „Wielka Encyklopedia Tatrzańska” (hasła „własnościowe sprawy”, „spór o Morskie Oko”).
Zobacz też: Spór o Morskie Oko – pełna historia sporu granicznego z Węgrami i wyroku z 13 września 1902 r.
Własność Tatr – uzupełnienie dla przewodnika
Ta część powstała na podstawie wykładów o historii własności i użytkowania Tatr na kursie przewodnickim (2025). Fakty sprawdziliśmy w źródłach wymienionych na końcu. Uzupełnia opis powyżej o rzeczy, które warto umieć opowiedzieć na szlaku i które bywają sprawdzane na egzaminie wewnętrznym kursu.
Dwa sposoby zakładania wsi
Podhale zasiedlano od północy na prawie niemieckim (magdeburskim). Zasadźca, czyli przyszły sołtys, dostawał przywilej, wieś miała wyznaczone łany, a domy stały zwartym szeregiem, szczytem do drogi, z polem za zabudowaniami. Dobrze to widać w Chochołowie. Na trudniejszych terenach zakładano wsie na prawie wołoskim. Osadnicy sami karczowali las, a zabudowa była rozproszona – stąd nazwy typu „Zarembek” (od wyrąbywania). Kościelisko powstało z polan, na których okresowy pobyt pasterzy z czasem zamienił się w stały. Do dziś mieszkańcy mówią o sobie „polaniarze”.
Hala to nie własność, tylko prawo wypasu
Ziemia orna na Podhalu była słaba, więc życie opierało się na owcach. W przywilejach osadniczych wsie dostawały prawo wypasu na tatrzańskich halach, a nie ich własność. Prawo przechodziło z sołtysa na całą wieś, a hale należały do jej mieszkańców w częściach idealnych – bez wydzielonych działek. Po wiekach dziedziczenia udziały skurczyły się do ułamków w rodzaju „1/72 z 1/4”. Właściciel takiego udziału mógł posłać na halę owcę raz na wiele lat. Prawo wypasu zamieniło się w prawo własności dopiero przy uwłaszczeniu w Galicji w 1848 r.
„Hala” w sensie gospodarczym to cały obszar powyżej górnej granicy lasu wraz z kosodrzewiną, a nie tylko piętro halne z botaniki. Pasterze mieli też prawo korzystania z przyległego pasa lasu, wyznaczonego przez cerchlenie, czyli zdzieranie kory z drzew na granicy. Słowo „cerkiel” ma pochodzenie wołoskie. Granica ta stale przesuwała się w głąb lasu, a starosta w Nowym Targu nie miał jak tego kontrolować.
Serwituty – źródło wiecznych konfliktów
Lasy królewskie były obciążone serwitutami (służebnościami) na rzecz wsi: prawem przegonu i wypasu oraz poboru drewna. Na opał wolno było brać leżaninę i suche drzewa bez użycia siekiery, a drewno na remont szałasu – po uzgodnieniu z leśnikiem. Bez opału wieś nie przetrwałaby zimy, więc konfliktów było mnóstwo. Owce w lesie zjadały siewki drzew, a leśnicy i pasterze stali po przeciwnych stronach. Po patencie cesarskim z 1853 r. serwituty regulowano, dając wsiom na własność niżej położone lasy w zamian za zrzeczenie się praw w lasach przy halach. Stąd dzisiejsze wspólnoty leśne podhalańskich wsi. Ostatecznie serwituty w Tatrach zniesiono w latach 1960–1964 [1].
Pomiary, kataster i sprzedaż „kota w worku”
Po zajęciu Podhala przez Austrię (wojska weszły już w 1769–1770 r., przed formalnym I rozbiorem) dobra królewskie przejęła kamera, czyli skarb państwa. Wyczerpana wojnami napoleońskimi Austria postanowiła je sprzedać. Najpierw jednak trzeba było Tatry zmierzyć: od początku XIX w. geodeci prowadzili pomiary metodą triangulacji i zdjęć stolikowych, a pełny kataster powstał w połowie wieku. Dobra wpisano jako dobra tabularne do Tabuli Krajowej we Lwowie, czyli zaczątku ksiąg wieczystych. Kupić je mógł tylko szlachcic albo obywatel Lwowa lub Krakowa.
Dlatego gdy górale z siedmiu wsi zebrali w 1821 r. pieniądze na zakup dóbr chochołowsko-witowskich, na swojego przedstawiciela wybrali księdza. Ten kupił dobra, ale zapisał je na siebie. Górale procesowali się aż do 1867 r. i wygrali. Później do wspólnoty dołączyła Koniówka i powstała dzisiejsza Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi z siedzibą w Witowie, która ma ok. 3080 ha, w tym ok. 2230 ha w granicach TPN [2]. Co ciekawe, władze PRL nie odważyły się jej wywłaszczyć.
Od hut do papierni – lasy na sprzedaż
Homolacsowie z Węgier prowadzili hutę w Kuźnicach od 1807 r., a potem kupili dobra zakopiańskie. W latach 1830–1850 był to jeden z czołowych zakładów żelaznych Galicji. Gdy rudy się wyczerpały, a kolej nie docierała do Zakopanego, w 1869 r. sprzedali majątek berlińskiemu bankierowi Ludwigowi Eichbornowi [3]. Według tablicy pamiątkowej na Zwierzyńcu to w jego pawilonie myśliwskim zapadła w 1873 r. decyzja o założeniu Towarzystwa Tatrzańskiego. Następny właściciel, Peltz, zbudował dwie papiernie i tak rabunkowo wycinał lasy, że objęto je sekwestrem rządowym. Leśny operat z tego okresu opisuje stoki Kościeliskich Kopek pokryte lasem zaledwie w ok. 20%.
W 1888 r. powstało Towarzystwo Ochrony Tatr Polskich, które zbierało pieniądze na wykup gór z rąk prywatnych [1]. Pierwszą licytację wygrał kupiec z Nowego Targu, ale unieważniono ją z powodów formalnych. W kolejnej, w 1889 r., dobra kupił Władysław Zamoyski. Prowadził rozsądną jak na swoje czasy gospodarkę: wstrzymywał zręby zupełne, założył szkółki leśne (wyróżnione na wystawie krajowej we Lwowie) i nie polował. Uruchomił jednak kamieniołomy na Capkach i wapiennik w Dolinie Kościeliskiej. Lasy odnawiano głównie świerkiem – była to epoka „świerkomanii” w górach i „sosnomanii” na niżu.

Droga, która pomogła wygrać spór
W sporze o Morskie Oko strona węgierska wytykała, że z Zakopanego nie da się dojechać nad jezioro inaczej niż przez tereny węgierskie. Dawna droga prowadziła od Łysej Polany Doliną Białej Wody i dopiero pod Żabiem przechodziła na drugą stronę potoku. Dlatego Wydział Krajowy we Lwowie zbudował drogę z Zakopanego, ukończoną w 1902 r. [5]. Węgrzy powoływali się też na sprzedaż części Żabiego przez Klementynę Homolacsową sąsiadom zza granicy. Strona galicyjska odpowiadała, że dóbr tabularnych nie wolno było dzielić, a umowa prywatna nie może zmieniać granicy. Podczas wizji lokalnej porównano przepływ Białej Wody i Rybiego Potoku. To Biała Woda okazała się głównym ciekiem, a nie potok z Morskiego Oka. Sąd w Grazu przyznał sporny teren Galicji [4].
Kto jest właścicielem Tatr dziś?
- Ok. 85% obszaru TPN należy do parku (Skarb Państwa). W 1932 r. państwo kupiło ponad 900 ha dóbr Uznańskich, a w 1933 r. ok. 9000 ha od Fundacji Kórnickiej, która popadła w kłopoty finansowe, m.in. przez nieprzewidziane podatki [1].
- Ok. 1000 ha to dawne udziały w halach wykupione przed wojną przez Towarzystwo Tatrzańskie. Dziś ich spadkobiercą jest PTTK, dlatego np. na Hali Gąsienicowej ma ono duże udziały [1].
- Ok. 2200 ha to lasy Wspólnoty Ośmiu Wsi w dolinach Chochołowskiej i Lejowej. Na początku lat 80. wspólnota odzyskała prawo do gospodarki leśnej pod kontrolą parku [1][2].
- Pozostała jest niewielka własność prywatna. Park ma prawo pierwokupu: przy sprzedaży gruntu w jego granicach notariusz musi zawiadomić park, który może wejść w transakcję.
- Przymusowy wykup hal po uchwale Rady Ministrów z 8 grudnia 1960 r. do dziś budzi emocje. Warto znać obie strony: zniszczenia przyrody przez nadmierny wypas i krzywdę ludzi, którym odebrano dziedzictwo. Więcej: historia ochrony przyrody w Tatrach.
Źródła uzupełnienia: [1] Wikipedia: Tatrzański Park Narodowy (Polska) – historia, sprawy własnościowe; [2] Wikipedia: Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi; [3] Wikipedia: Kuźnice (Zakopane); [4] Wikipedia: Spór o Morskie Oko; [5] Wikipedia: Droga Oswalda Balzera. Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wykładów kursu przewodnickiego (2025).
