Przedmiot na kursie przewodnika tatrzańskiego III klasy
Ten moduł buduje „kręgosłup bezpieczeństwa” przyszłego przewodnika: ocenę ryzyka, zarządzanie grupą w trudnym terenie, podstawy poruszania się i asekuracji w skałach, śniegu i lodzie oraz praktyczne narzędzia: mapa, kompas, orientacja, skale trudności, rozpoznawanie zagrożeń i decyzje. To zajęcia, które mają uczyć odpowiedzialnego działania — z naciskiem na świadome planowanie, komunikację i procedury.
Uwaga: część technik linowych i zimowych omawiamy w ujęciu szkoleniowym. W praktyce terenowej wdrażanie wymaga ćwiczeń pod okiem instruktora i w warunkach kontrolowanych.
Cele modułu
Po ukończeniu zajęć uczestnik:
- rozpoznaje niebezpieczeństwa obiektywne (teren, pogoda, lawiny) i subiektywne (człowiek, błędy, presja),
- potrafi planować wycieczkę z progami decyzyjnymi i wariantami A/B,
- zna zasady oceny zagrożenia lawinowego i potrafi powiązać je z wyborem terenu,
- rozumie podstawy chorób wysokościowych i reaguje na objawy,
- zna podstawowe wyposażenie wspinacza i sprzęt asekuracyjny (letni i zimowy),
- rozumie zasady pracy z liną: stanowiska, poręczówki, krótką linę, zjazd i podstawy asekuracji,
- zna podstawy techniki poruszania się w śniegu i lodzie oraz doboru sprzętu,
- orientuje się w skalach trudności (taternictwo/turystyka) i potrafi opisać trudność techniczną odcinka,
- potrafi posługiwać się mapą i kompasem w terenie górskim.
Program zajęć – 10 godzin (10 × 60 min)
1) Kultura bezpieczeństwa przewodnika: decyzje, odpowiedzialność, plan A/B (60 min)
Zakres:
- przewodnik jako „menedżer ryzyka” i lider grupy,
- planowanie: cele, czasy, marginesy, punkty odwrotu,
- komunikacja decyzji (zawrót, zmiana planu) i zarządzanie oczekiwaniami.
Ćwiczenie: ułóż progi decyzji (czas/pogoda/zmęczenie) dla krótkiej wycieczki.
2) Niebezpieczeństwa obiektywne: teren, ekspozycja, pogoda (60 min)
Zakres:
- ekspozycja, luźna skała, piargi, żleby, obrywy, kamieniołomy naturalne,
- burze, wiatr, mgła, oblodzenie, gwałtowne ochłodzenie,
- „czytanie” terenu i szukanie miejsc bezpiecznych na postoje.
Ćwiczenie: analiza 6 sytuacji „na szlaku” – co jest obiektywnym ryzykiem i jak je minimalizować.
3) Niebezpieczeństwa subiektywne: człowiek jako najsłabsze ogniwo (60 min)
Zakres:
- zmęczenie, odwodnienie, wychłodzenie/przegrzanie,
- brawura, presja grupy, „parcie na cel”, błędy decyzyjne,
- psychologia: panika, lęk wysokości, agresja stresowa.
Ćwiczenie: scenki: „uczestnik naciska na kontynuację mimo ryzyka” – procedura rozmowy i decyzji.
4) Lawiny: stopnie zagrożenia i ocena ryzyka (60 min)
Zakres:
- skala zagrożenia lawinowego (1–5) i co znaczy „tendencja”,
- czynniki: opad, wiatr, temperatura, warstwy śniegu, nasłonecznienie,
- teren lawinowy: nachylenie, wystawy, żleby, pułapki terenowe,
- zasady doboru trasy i zachowania grupy w terenie zimowym (odstępy, wyspy bezpieczeństwa).
Ćwiczenie: „czy wchodzimy?” – 4 krótkie scenariusze na podstawie komunikatu i profilu terenu.
5) Choroby wysokościowe i stany nagłe w górach (60 min)
Zakres:
- podstawy: AMS (ostra choroba górska), HACE/HAPE – objawy ostrzegawcze,
- hipotermia, odmrożenia, udar cieplny, odwodnienie,
- kiedy zawracać, kiedy wzywać pomoc, jak monitorować grupę.
Ćwiczenie: checklista obserwacji uczestników + „czerwone flagi”.
6) Sprzęt wspinaczkowy i asekuracyjny: co, po co, jak dobierać (lato) (60 min)
Zakres:
- kask, uprząż, lina, przyrządy asekuracyjne, karabinki, taśmy, repy, lonże,
- zasady doboru do celu (turystyka eksponowana vs łatwe wspinanie),
- podstawy BHP sprzętowego: kontrola, zużycie, organizacja zestawu.
Ćwiczenie: „pakowanie” – minimalny zestaw na dany scenariusz (z uzasadnieniem).
7) Technika wspinaczki skalnej i praca z liną (60 min)
Zakres:
- poruszanie się w skale (równowaga, trzy punkty podparcia, praca nóg),
- stanowiska (logika budowy i zasady bezpieczeństwa), komendy, współpraca,
- podstawy asekuracji turysty, zasada „bez luzu w kluczowych momentach”.
Ćwiczenie: układ komend i ról w zespole + „błędy krytyczne” (co jest niedopuszczalne).
8) Poręczówki, zjazd na linie, krótką liną – zastosowanie przewodnickie (60 min)
Zakres:
- kiedy poręczówka ma sens, a kiedy jest ryzykiem (tłok, kamienie, pogoń),
- zjazd: idea, kontrola, zasady bezpieczeństwa i organizacji stanowiska,
- podejście na linie i prowadzenie „na krótkiej linie” – kiedy, dla kogo, na jakim terenie (w ujęciu metodycznym).
Ćwiczenie: plan zabezpieczenia krótkiego odcinka eksponowanego (co robisz, gdzie ustawiasz ludzi, jak ograniczasz chaos).
9) Zima: sprzęt i technika w śniegu i lodzie (60 min)
Zakres:
- raki, czekan, kask, zimowe rękawice/warstwy, lawinowe ABC (detektor, sonda, łopata),
- podstawy poruszania się w śniegu (kroki, równowaga), w lodzie (ogólna charakterystyka),
- asekuracja w śniegu i lodzie – przegląd metod i logika doboru (bez „instruktorskich detali”).
Ćwiczenie: dobór sprzętu do 3 scenariuszy: „tatrzańska zima – szlak”, „twardy śnieg”, „lód/oblodzenia”.
10) Skale trudności, znakowanie szlaków, orientacja i ocena trudności technicznej (60 min)
Zakres:
- skale trudności wspinaczkowych (przegląd: UIAA / tatrzańska i ich sens praktyczny),
- znakowanie szlaków turystycznych: kolory, zasady, konsekwencje zejścia z trasy,
- orientacja: mapa, kompas, azymut, identyfikacja obiektów w terenie,
- jak opisać trudność techniczną odcinka szlaku (ekspozycja, ubezpieczenia, typ podłoża, konsekwencje błędu).
Ćwiczenie: „opis szlaku” – uczestnik tworzy krótki opis trudności technicznej (jak dla klienta) + wariant dla kolegi przewodnika.
Dodatkowe moduły do podstrony
Moduł A: Checklista bezpieczeństwa przewodnika (przed wyjściem)
Plan i warunki
- Cel + wariant A/B, progi odwrotu (czas/pogoda/grupa)
- Prognoza, komunikaty, ostrzeżenia (wiatr, burze, lawiny zimą)
- Czas przejścia z marginesem + punkty schronienia
Grupa
- liczba osób, doświadczenie, kondycja, ograniczenia zdrowotne
- zasady marszu (tempo, odstępy, komendy), role (zamykający)
Sprzęt
- apteczka, folia NRC, czołówka, powerbank, mapy offline
- zimą: lawinowe ABC w grupie + sprawdzenie działania
- ewentualny zestaw linowy (tylko gdy uzasadniony celem)
Moduł B: Tabela „zagrożenie → objawy → reakcja przewodnika”
| Sytuacja | Typowe sygnały | Reakcja (standard przewodnicki) |
|---|---|---|
| Burza / wyładowania | narastająca ciemność, grzmoty, wiatr | przyspieszenie do bezpiecznego terenu, odejście od grani, plan B |
| Mgła / utrata orientacji | brak punktów odniesienia | zatrzymanie, weryfikacja mapą/kompasem, cofnięcie do znanego punktu |
| Oblodzenie | śliskie płyty, łańcuchy „jak szkło” | zmiana celu / zawrót, ocena sprzętu i umiejętności |
| Lawiny (zima) | świeży nawiany śnieg, odgłosy „whumpf”, pęknięcia | unikanie stoków o ryzykownym nachyleniu, rozproszenie, wyspy bezpieczeństwa |
| Wyczerpanie/odwodnienie | spadek tempa, „pustka”, skurcze | przerwa, nawodnienie/energia, skrócenie trasy, obserwacja |
| AMS / choroba wysokościowa | ból głowy, nudności, osłabienie | wstrzymanie podejścia, zejście niżej, obserwacja; przy ciężkich objawach – alarm |
Moduł C: „Sprzęt – minimum” (lato i zima)
Lato (turystyka trudniejsza):
- dobre buty, kurtka, czołówka, woda, jedzenie, mapa offline,
- kask (tam, gdzie realne ryzyko kamieni/eksponowane przejścia),
- rękawiczki do łańcuchów.
Zima (szlaki wysokogórskie):
- raki + czekan (gdy twardy śnieg/oblodzenia), kask,
- lawinowe ABC (detektor/sonda/łopata) + umiejętność użycia,
- warstwy termiczne, zapas ciepła, ochrona oczu i twarzy.
Egzaminy i zaliczenia (gotowe do umieszczenia na stronie)
Egzamin 1: test ABC (20 pytań, 20 minut)
Przykładowe pytania:
- Największym czynnikiem ryzyka w terenie eksponowanym jest: A)… B)… C)…
- „Tendencja rosnąca” w komunikacie lawinowym oznacza: A)… B)… C)…
- Klinometr służy do: A)… B)… C)…
- Pierwsze działania przy podejrzeniu hipotermii to: A)… B)… C)…
… (możesz dodać swoje z bazy pytań)
Zaliczenie: min. 70%
Egzamin 2: zadanie mapowe i orientacyjne (15–20 minut)
- wyznaczenie azymutu i kierunku marszu,
- określenie „punktu kontrolnego” i wariantu obejścia,
- ocena trudności technicznej krótkiego odcinka (opis dla turysty).
Egzamin 3: symulacja sytuacji kryzysowej (10–15 minut)
Scenariusze (losowane):
- nagłe pogorszenie pogody i zawrót,
- uczestnik z objawami wyczerpania / AMS,
- problem w terenie eksponowanym (panika / blokada),
- zimą: ocena terenu przy określonym stopniu lawinowym i wybór wariantu.
Kryteria oceny: decyzja, komunikacja, bezpieczeństwo, organizacja grupy.
Egzamin 4 (praktyczny): „procedury linowe – metodyka” (15 minut)
W ujęciu metodycznym (bez wchodzenia w instruktorskie niuanse):
- dobór miejsca na stanowisko, zasady komunikacji,
- schemat zabezpieczenia krótkiego odcinka (poręczówka / krótka lina – kiedy i po co),
- ocena ryzyka: kiedy techniki linowe są uzasadnione, a kiedy lepiej zmienić plan.
1) Test ABC – 40 pytań z odpowiedziami
A. Teren, pogoda, decyzje (1–12)
- Największe ryzyko podczas burzy w górach to:
A) wyłącznie deszcz B) wyładowania + porażenie ✅ C) tylko wiatr - Najbezpieczniej przetrwać burzę:
A) na grani B) na odsłoniętym wierzchołku C) niżej, z dala od grani i samotnych drzew ✅ - Główna konsekwencja mgły w terenie wysokogórskim to:
A) spadek temperatury B) utrata orientacji ✅ C) zawsze większy wiatr - Najlepsza decyzja, gdy grupa traci tempo i rośnie ryzyko „niedoczasu”:
A) przyspieszyć za wszelką cenę B) skrócić trasę / plan B ✅ C) ignorować i iść dalej - Zasada „punktów odwrotu” oznacza:
A) cofamy się zawsze po 2h B) ustalamy z góry momenty/warunki zawrócenia ✅ C) zawracamy tylko na życzenie grupy - W terenie eksponowanym najbezpieczniejsza organizacja przejścia to:
A) wszyscy naraz B) kontrola ruchu, odstępy, bez tłoku ✅ C) biegiem - Luźne kamienie w żlebie to zagrożenie:
A) tylko dla wspinaczy B) obiektywne (niezależne od człowieka) ✅ C) wyłącznie subiektywne - Największe ryzyko poślizgnięcia na „łańcuchach” jest gdy:
A) są mokre/oblodzone ✅ B) jest bezwietrznie C) jest ładna pogoda - Najlepsze miejsce na dłuższy postój to:
A) pod stromą ścianą B) w torze spadających kamieni C) na stabilnym, szerokim i bezpiecznym fragmencie szlaku ✅ - „Obiektywne niebezpieczeństwo” to:
A) brak kondycji B) luźna skała, lawiny, burze ✅ C) zła decyzja uczestnika - „Subiektywne niebezpieczeństwo” to:
A) obryw B) mgła C) brawura / przecenianie możliwości ✅ - Najczęstszy błąd decyzyjny w grupie to:
A) zbyt wczesny start B) „parcie na cel” mimo sygnałów ryzyka ✅ C) robienie przerw
B. Lawiny – podstawy (13–22)
- Klinometr mierzy:
A) azymut B) nachylenie stoku ✅ C) ciśnienie - Najbardziej lawiniaste nachylenia to zwykle:
A) 10–20° B) 25–45° ✅ C) 60–80° - „Tendencja rosnąca” w komunikacie lawinowym oznacza:
A) na pewno jutro spadnie lawina B) zagrożenie może się zwiększać w kolejnych godzinach/dniach ✅ C) zagrożenie spada - Typowy czynnik gwałtownego wzrostu zagrożenia to:
A) mróz bez opadu B) świeży opad + wiatr ✅ C) brak wiatru - „Pułapka terenowa” to:
A) szeroka hala B) żleb/rynna kończąca się zagłębieniem ✅ C) szlak w lesie - Podstawowa zasada w terenie potencjalnie lawinowym to:
A) iść zwartą grupą B) zachować odstępy i przechodzić pojedynczo przez newralgiczne miejsca ✅ C) iść szybciej - Lawinowe ABC to:
A) mapy offline B) detektor, sonda, łopata ✅ C) rakiety śnieżne - Najważniejszy czas w ratownictwie lawinowym to:
A) pierwsze 10–15 min ✅ B) 2 godziny C) do wieczora - „Whumpf” (głuchy dźwięk zapadania) może oznaczać:
A) stabilny śnieg B) pękanie warstw i niestabilność ✅ C) brak ryzyka - Najlepsza praktyka przed wyjściem zimą to:
A) sprawdzenie komunikatu lawinowego + plan unikania stromych stoków ✅ B) wyłącznie sprawdzenie temperatury C) wyłącznie sprawdzenie godziny zachodu słońca
C. Choroby wysokościowe i stany nagłe (23–30)
- Najczęstszy objaw AMS (choroby wysokościowej) to:
A) ból głowy ✅ B) kaszel z pianą C) utrata przytomności od razu - Najlepsza reakcja na nasilające się objawy AMS to:
A) „przeczekać i iść wyżej” B) zejść niżej i odpocząć ✅ C) przyspieszyć - HAPE (wysokościowy obrzęk płuc) może objawiać się:
A) silnym duszeniem i kaszlem ✅ B) tylko bólem kolana C) swędzeniem skóry - W hipotermii kluczowe jest:
A) szybkie „rozgrzanie” alkoholem B) izolacja, osłona, stopniowe ogrzewanie ✅ C) zimny prysznic - Objawy odwodnienia to m.in.:
A) brak pragnienia B) ciemny mocz, osłabienie ✅ C) zawsze gorączka - Udar cieplny to:
A) normalne zmęczenie B) stan zagrożenia życia ✅ C) lekka zadyszka - Najlepsza profilaktyka wychłodzenia to:
A) jedna gruba warstwa B) warstwowanie i ochrona przed wiatrem ✅ C) mokra odzież - Najważniejsza informacja przy wezwaniu pomocy to:
A) ulubiona trasa B) lokalizacja + stan poszkodowanego ✅ C) marka butów
D. Sprzęt, lina, asekuracja – metodyka (31–40)
- Kask w trudnym terenie chroni głównie przed:
A) deszczem B) kamieniami i uderzeniem głową ✅ C) mrozem - Uprząż służy do:
A) noszenia plecaka B) wpięcia do liny i pracy w systemie asekuracji ✅ C) ogrzania - Największe ryzyko w pracy z liną w grupie to:
A) porządek sprzętu B) chaos i brak komunikacji ✅ C) dobre komendy - Poręczówka ma sens, gdy:
A) jest tłok i wszyscy ciągną linę B) trzeba zabezpieczyć krótki, newralgiczny odcinek i zorganizować ruch ✅ C) zawsze na łańcuchach - „Krótka lina” w przewodnictwie to narzędzie:
A) do szybszego marszu B) do kontroli w trudnym/eksponowanym terenie (metodycznie, przy odpowiednim szkoleniu) ✅ C) do zdjęć - Zjazd na linie wymaga przede wszystkim:
A) szybkiego zjazdu B) bezpiecznego stanowiska i kontroli systemu ✅ C) braku kasku - Raki są potrzebne głównie, gdy:
A) jest błoto B) jest twardy śnieg/lód i ryzyko poślizgu ✅ C) jest upał - Czekan służy m.in. do:
A) ozdoby B) podparcia/hamowania i asekuracji w śniegu (w zależności od techniki) ✅ C) krojenia jedzenia - Skala UIAA służy do oceny:
A) długości szlaku B) trudności wspinaczkowej ✅ C) wysokości - Znakowanie szlaków:
A) kolor oznacza trudność B) kolor oznacza przebieg (trudność zależy od terenu) ✅ C) kolor mówi o lawinach
Klucz odpowiedzi: 1B, 2C, 3B, 4B, 5B, 6B, 7B, 8A, 9C, 10B, 11C, 12B, 13B, 14B, 15B, 16B, 17B, 18B, 19B, 20A, 21B, 22A, 23A, 24B, 25A, 26B, 27B, 28B, 29B, 30B, 31B, 32B, 33B, 34B, 35B, 36B, 37B, 38B, 39B, 40B.
2) Karty pracy do symulacji (dla prowadzącego) – gotowe do druku
Karta 1 — „Burza na grani”
- Sytuacja: Na podejściu na przełęcz widzisz szybko narastające chmury burzowe. Słychać dalekie grzmoty.
- Warunki: Wiatr wzrasta, 2 osoby chcą „dociągnąć do celu”.
- Cel ćwiczenia: decyzja + komunikat do grupy + wariant zejścia.
- Oczekiwane działania: plan B, zejście z eksponowanego terenu, kontrola tempa, spokojna komunikacja.
Karta 2 — „Mgła i utrata orientacji”
- Sytuacja: Wchodzicie w mleczną mgłę, znakowanie słabo widoczne, szlak wśród rumowisk.
- Cel: zatrzymanie, potwierdzenie pozycji, bezpieczny powrót do punktu kontrolnego.
- Pułapka: grupa chce iść „na czuja”.
- Oczekiwane: mapa/kompas/track, cofnięcie do pewnego punktu.
Karta 3 — „Panika na łańcuchach”
- Sytuacja: Uczestnik „zastyga” w miejscu eksponowanym, nie chce ruszyć.
- Cel: deeskalacja + organizacja ruchu + wsparcie psychiczne.
- Oczekiwane: zabezpieczenie miejsca (ruch), spokojne instrukcje krok po kroku, decyzja o odwrocie jeśli potrzeba.
Karta 4 — „Wyczerpanie i odwodnienie”
- Sytuacja: Osoba słabnie, ma zawroty głowy, spadek tempa.
- Cel: ocena stanu, przerwa, decyzja o skróceniu trasy.
- Oczekiwane: nawodnienie/energia, warstwa termiczna, obserwacja, plan B.
Karta 5 — „Oblodzenie”
- Sytuacja: Łańcuchy i płyty skalne są oblodzone, grupa nie ma raków.
- Cel: decyzja, bezpieczeństwo, alternatywa.
- Oczekiwane: zawrót/zmiana planu, jasna argumentacja.
Karta 6 — „Zima i komunikat lawinowy”
- Sytuacja: Zagrożenie lawinowe 2 z tendencją rosnącą, świeży wiatr z nawiewaniem.
- Cel: ocena terenu (nachylenie, wystawy), wybór trasy bez stromych stoków i pułapek.
- Oczekiwane: unikanie żlebów, zachowanie odstępów, wyspy bezpieczeństwa, ewentualna rezygnacja.
Karta 7 — „Problemy sprzętowe”
- Sytuacja: Uczestnik ma złe obuwie, brak kurtki, brak wody.
- Cel: decyzja czy w ogóle ruszać, ustawienie zasad.
- Oczekiwane: zmiana celu, uzupełnienie braków, odmowa prowadzenia w niebezpiecznych warunkach.
Karta 8 — „Konflikt w grupie”
- Sytuacja: Dwie osoby kłócą się o tempo i przerwy, grupa się rozrywa.
- Cel: przywrócenie zasad marszu, uspokojenie, role w grupie.
- Oczekiwane: jasne reguły (tempo, przerwy), partnerzy, zamykający.
Arkusz oceny (1–5): decyzja / komunikacja / organizacja ruchu / bezpieczeństwo / plan B.
3) Podstrona: Bezpieczne przygotowanie do Orlej Perci i szlaków ubezpieczonych
Orla Perć i inne szlaki z ubezpieczeniami (łańcuchy, klamry, drabinki) wymagają nie tylko kondycji, ale przede wszystkim pewnego poruszania się w ekspozycji i umiejętności podejmowania właściwych decyzji w zależności od warunków.
Dla kogo są takie szlaki?
- dla osób bez lęku wysokości lub potrafiących go kontrolować,
- z dobrą koordynacją ruchową i „pewną nogą” w skale,
- które potrafią zachować spokój w tłumie i poczekać na swoją kolej.
Kiedy nie iść?
- mokro / oblodzenie / świeży śnieg (łańcuchy i płyty robią się bardzo śliskie),
- burzowe prognozy (szczególnie popołudniami),
- silny wiatr,
- jeśli startujesz późno i brakuje buforu czasu.
Minimalne przygotowanie i wyposażenie
Obowiązkowe praktycznie zawsze:
- buty z dobrą podeszwą, sprawdzone,
- rękawiczki do łańcuchów (ochrona i chwyt),
- zapas ciepła (warstwa + kurtka przeciwwiatrowa),
- czołówka, apteczka, folia NRC, woda i energia.
Zalecane:
- kask (szczególnie przy tłoku i ryzyku spadających kamieni),
- mapa offline / nawigacja + powerbank.
Jak poruszać się na odcinkach ubezpieczonych
- zachowuj odstępy i unikaj „wiszenia” jednocześnie na tych samych elementach,
- trzymaj trzy punkty podparcia (dwie nogi + jedna ręka lub odwrotnie),
- nie wyprzedzaj w miejscach trudnych, przepuszczanie rób w bezpiecznych zatokach,
- jeśli ktoś w grupie ma blokadę – zatrzymaj ruch i rozwiązuj problem spokojnie, krok po kroku.
Ocena trudności technicznej (jak mówić o tym ludziom)
Na takich szlakach trudność wynika nie z „wspinania sportowego”, tylko z:
- ekspozycji i konsekwencji potknięcia,
- typu podłoża (płyty, piargi, żleby),
- warunków (mokro/wiatr/śnieg),
- tłoku (blokady, stres, czekanie).
Zasada przewodnicka: plan B to element planu A
Zawsze miej alternatywę: krótszą trasę, zejście doliną, cel zastępczy, a przede wszystkim progi decyzji (godzina, pogoda, stan grupy). To nie „porażka” — to profesjonalizm.