Nazwa: kozica tatrzańska
Nazwa łacińska: Rupicapra rupicapra tatrica
Występowanie: wyłącznie Tatry Polskie i Słowackie
Środowisko: hale, turnie, piargi, żleby, kosodrzewina i górna granica lasu
Pokarm: trawy, zioła, liście, pędy, porosty i mchy
Młode: najczęściej jedno koźlę, rodzące się późną wiosną
Okres godowy: późna jesień
Najważniejsza zasada obserwacji: zachować dystans i nie zmuszać zwierzęcia do ucieczki
Rodzina: wołowate — Bovidae
Podrodzina: koziorożce — Caprinae
Rodzaj: kozica — Rupicapra
Gatunek: kozica północna — Rupicapra rupicapra
Ranga: podgatunek
Naturalne występowanie: Tatry Polskie i Słowackie
Autor opisu podgatunku: Milíč Blahout, 1971
Kozica tatrzańska – prawdziwa mistrzyni wysokich gór
Spotkanie kozicy na tatrzańskim szlaku należy do tych chwil, które pamięta się długo. Niewielka sylwetka stojąca na skalnej grani, czujnie uniesiona głowa i rogi wyraźnie odcinające się od nieba wyglądają niemal jak symboliczny obraz Tatr.
Kozica tatrzańska nie jest jednak jedynie malowniczym elementem górskiego krajobrazu. To wyjątkowo wyspecjalizowane zwierzę, doskonale przystosowane do życia pośród urwisk, piargów, hal i długo zalegającego śniegu.
Endemit Tatr
Kozica tatrzańska, czyli Rupicapra rupicapra tatrica, jest podgatunkiem występującym naturalnie wyłącznie w Tatrach. Spotkamy ją zarówno po polskiej, jak i słowackiej stronie gór. Jej najbliżsi krewni żyją między innymi w Alpach, Pirenejach, Apeninach, na Bałkanach, w Karpatach Południowych oraz na Kaukazie.
Przodkowie współczesnych kozic przybyli do Europy prawdopodobnie z Azji. W okresach zlodowaceń zajmowali znacznie większe obszary niż dzisiaj. Wraz z ocieplaniem klimatu wycofywali się coraz wyżej, pozostając w odizolowanych masywach górskich. Wielowiekowa izolacja tatrzańskiej populacji doprowadziła do powstania jej charakterystycznych cech.
Dziś kozica jest jednym z najważniejszych symboli tatrzańskiej przyrody i gatunkiem objętym ścisłą ochroną.
Jak wygląda kozica?
Kozica ma zwartą, mocną sylwetkę, stosunkowo długie nogi i krótką szyję. Dorosłe osobniki osiągają około 110–135 cm długości ciała i 70–85 cm wysokości w kłębie. Samce, nazywane capami, są zazwyczaj cięższe i potężniej zbudowane od samic.
Najbardziej charakterystyczną cechą kozicy są rogi, które posiadają zarówno samce, jak i samice. Są niemal pionowe, a ich końce zakrzywiają się do tyłu niczym haczyki. Rogi rosną przez całe życie i nie są corocznie zrzucane.
U samca są zwykle grubsze, szerzej rozstawione i mocniej zakrzywione. U samicy pozostają delikatniejsze, a ich końce są mniej masywne. Określenie płci z dużej odległości nie zawsze jest jednak łatwe.
Futro na lato i zimę
Latem sierść kozicy jest krótka, przeważnie rdzawobrązowa lub brunatna. Na grzbiecie widoczna jest ciemniejsza pręga, a na głowie charakterystyczne czarne pasy biegnące od nasady rogów przez oczy w kierunku pyska.
Jesienią kozica zmienia futro na znacznie dłuższe, gęstsze i ciemniejsze. Zimowa szata może wyglądać niemal czarno, dzięki czemu lepiej pochłania promienie słoneczne. Gęsty podszerstek i długie włosy okrywowe skutecznie chronią zwierzę przed mrozem, śniegiem i silnym wiatrem.
Stworzone do poruszania się po skałach
Widok kozicy przebiegającej po pozornie pionowym zboczu może sprawiać wrażenie, że prawa grawitacji jej nie dotyczą. Sekret tej sprawności tkwi przede wszystkim w budowie racic.
Dwie części racicy mogą pracować niezależnie od siebie. Twarda, ostra krawędź pomaga utrzymać się na niewielkich występach skalnych, natomiast bardziej elastyczna część środkowa zwiększa przyczepność. Racice mogą się także szeroko rozchylać, co ułatwia poruszanie się po śniegu i miękkim podłożu.
Kozice potrafią wykonywać długie skoki, błyskawicznie zmieniać kierunek i sprawnie przemieszczać się po terenie, który dla człowieka wymagałby użycia rąk, a czasem także sprzętu wspinaczkowego.
Nie oznacza to jednak, że są odporne na każdy wypadek. Zdarzają się poślizgnięcia, upadki, porwania przez lawiny czy uwięzienie w szczelinach skalnych.
Co jedzą kozice?
Kozica jest roślinożercą, a jej jadłospis zmienia się wraz z porami roku i dostępnością pożywienia.
Wiosną chętnie zjada świeże pędy, młode liście, trawy i zioła. Latem korzysta z bogactwa górskiej roślinności: traw, turzyc, roślin zielnych, pędów krzewów i liści. Jesienią wybiera rośliny zawierające więcej składników energetycznych, przygotowując się do zimy.
Najtrudniejszym okresem jest zima. Kozice żywią się wtedy suchymi trawami, pędami krzewów, porostami, mchami oraz roślinami wydobywanymi spod śniegu. Często wybierają strome, nasłonecznione zbocza, z których wiatr zdmuchuje pokrywę śnieżną.
Pokarm jest dokładnie przeżuwany. Kozica, podobnie jak inne przeżuwacze, może szybko napełnić żwacz podczas żerowania, a następnie odpocząć w bezpiecznym miejscu i ponownie przeżuwać zebraną roślinność.
Rok z życia kozicy
Wiosna
Po zimie kozice są osłabione i intensywnie poszukują świeżego pokarmu. Wraz z topnieniem śniegu stopniowo przenoszą się ku wyżej położonym halom i zboczom.
Na przełomie maja i czerwca samice rodzą młode. Najczęściej przychodzi na świat jedno koźlę, rzadziej bliźnięta. Przed porodem samica odłącza się od stada i wybiera spokojne, trudno dostępne miejsce.
Młode już po kilku godzinach potrafi podążać za matką. W pierwszych dniach życia jest jednak szczególnie narażone na wychłodzenie, drapieżniki i niepokojenie przez ludzi.
Lato
Latem kozice przebywają wysoko, na halach, skalistych zboczach i w pobliżu grani. Wykorzystują czas obfitości, intensywnie żerując i gromadząc zapasy tłuszczu.
Największą aktywność wykazują zwykle rano i późnym popołudniem. W środku dnia często odpoczywają i przeżuwają pokarm w miejscach zapewniających dobry widok na otoczenie.
Jesień i ruja
Późną jesienią rozpoczyna się okres godowy, zwany rują. Dojrzałe samce stają się wówczas bardziej aktywne, podążają za samicami i rywalizują z innymi capami.
Starcia zwykle polegają na pokazach siły, pogoniach i wzajemnym zastraszaniu. Bezpośrednie walki mogą jednak prowadzić do poważnych urazów. Samce w tym okresie mniej jedzą i tracą część zgromadzonych wcześniej zapasów.
Zima
Zima jest najtrudniejszą porą roku. Pokarmu jest mało, dni są krótkie, a poruszanie się w głębokim śniegu wymaga ogromnej ilości energii. Kozice ograniczają wtedy zbędną aktywność i wybierają osłonięte miejsca, nasłonecznione zbocza oraz fragmenty terenu, z których śnieg został wywiany.
Silne zimy, długotrwałe oblodzenie i częste płoszenie mogą znacząco wpływać na ich kondycję i przeżywalność.
Życie w stadzie
Samice z młodymi tworzą stada, które w gwarze góralskiej nazywa się kierdelami. W takich grupach przebywają również młode samce. Dorosłe capy przez dużą część roku prowadzą bardziej samotniczy tryb życia lub tworzą niewielkie grupy samców. Do samic dołączają przede wszystkim w okresie rui.
W stadzie ogromną rolę odgrywa czujność. Podczas żerowania co najmniej jedno zwierzę często obserwuje otoczenie. Zaniepokojona kozica ostrzega pozostałe charakterystycznym świstem lub parsknięciem i natychmiast kieruje się ku bezpiecznym skałom.
Kozice mają bardzo dobry wzrok, słuch i węch. Człowieka mogą zauważyć z dużej odległości, nawet gdy turysta sam nie zdaje sobie sprawy z ich obecności.
Gdzie można spotkać kozice?
Kozice najczęściej przebywają w piętrze kosodrzewiny, na halach wysokogórskich oraz wśród skał, żlebów i piargów. Nie unikają całkowicie lasu — szczególnie zimą mogą schodzić niżej, szukając spokojniejszych miejsc i łatwiej dostępnego pokarmu.
Ich rozmieszczenie zmienia się w ciągu roku. Latem częściej pojawiają się wysoko, zimą wybierają stanowiska osłonięte od wiatru, nasłonecznione oraz takie, na których pokrywa śnieżna jest cieńsza.
Obecność kozic zdradzają czasami ślady racic, odchody, wydeptane przejścia, sierść pozostawiona na skałach oraz miejsca odpoczynku.
Jak obserwować kozice odpowiedzialnie?
Spotkanie kozicy nie powinno zamieniać się w pościg za najlepszym zdjęciem.
Zatrzymaj się w odpowiedniej odległości i pozwól zwierzęciu zdecydować, czy chce pozostać w danym miejscu. Nie schodź ze szlaku, nie próbuj podchodzić bliżej i nigdy nie odcinaj kozicy drogi ucieczki. Szczególną ostrożność należy zachować przy samicach z młodymi oraz zimą, gdy każda niepotrzebna ucieczka oznacza utratę cennej energii.
Nie należy kozic dokarmiać. Ludzkie jedzenie może im zaszkodzić, a przyzwyczajenie do obecności człowieka zwiększa ryzyko niebezpiecznych zachowań i kontaktu z ruchem turystycznym.
Najlepszym narzędziem do obserwacji pozostaje lornetka lub aparat z dłuższym obiektywem.
Co zagraża kozicom?
W naturalnym środowisku zagrożeniem są trudne zimy, lawiny, urazy, choroby, pasożyty i drapieżniki. Młode mogą paść ofiarą dużych ptaków drapieżnych, lisów lub innych drapieżników, a osłabione dorosłe osobniki bywają atakowane przez wilki czy rysie.
Duże znaczenie ma jednak również działalność człowieka. Do najważniejszych problemów należą płoszenie zwierząt, schodzenie poza szlaki, obecność psów, intensywny ruch turystyczny, narciarstwo pozatrasowe, hałas, rozwój infrastruktury i kłusownictwo.
Nawet gdy kozica nie ucieka daleko, nie oznacza to, że obecność człowieka jest dla niej obojętna. Zwierzę może przerwać żerowanie, opuścić bezpieczne stanowisko lub oddzielić się od stada.
Kozica – symbol Tatr
Kozica od dawna zajmuje szczególne miejsce w kulturze Podhala i całych Tatr. Pojawia się w literaturze, sztuce, opowieściach, przewodnikach i znakach związanych z ochroną przyrody.
Jej obecność przypomina, że wysokie góry nie są wyłącznie przestrzenią przeznaczoną do sportu i turystyki. Są przede wszystkim domem dzikich zwierząt, które potrafiły przystosować się do jednego z najbardziej wymagających środowisk w tej części Europy.
Widząc kozicę na szlaku, jesteśmy gośćmi w jej świecie. Najlepszym sposobem okazania zachwytu jest spokój, dystans i pozostawienie jej w naturalnym rytmie gór.
Kozica zapisana w nazwach Tatr
Obecność kozic w Tatrach została utrwalona nie tylko w opowieściach, sztuce i tradycji myśliwskiej, lecz także w nazwach terenowych. Toponimy zawierające człony kozi, kozia lub kozie często wskazywały miejsca, w których zwierzęta regularnie obserwowano, gdzie żerowały albo znajdowały schronienie w trudno dostępnych skałach.
Najbardziej znanym przykładem jest Kozi Wierch. Jego nazwa miała zostać nadana przez pasterzy z Doliny Pięciu Stawów Polskich ze względu na liczne kozice spotykane na zboczach góry. Od strony Hali Gąsienicowej szczyt określano dawniej również jako Czarne Ściany, nawiązując do ciemnych urwisk opadających ku północy.
W sąsiedztwie Koziego Wierchu znajduje się całe skupisko nazw związanych z kozicami:
- Kozie Czuby,
- Kozia Przełęcz,
- Kozia Przełęcz Wyżnia,
- Dolinka Kozia.
Tworzą one charakterystyczny „kozi krajobraz” w rejonie Orlej Perci. Dolinka Kozia była dawniej nazywana Dolinką nad Zmarzłym, natomiast obecną nazwę, pochodzącą od występujących tam kozic, wprowadzono na początku XX wieku.
Nazwy tego typu występują także w innych częściach Tatr. Tatrzański Park Narodowy wymienia między innymi Kozi Grzbiet i Kozią Dolinę, podkreślając, że miejscowe nazewnictwo jest jednym ze śladów silnej obecności kozicy w kulturze i świadomości mieszkańców gór.
Trzeba jednak zachować pewną ostrożność przy interpretowaniu dawnych nazw. W mowie potocznej i tradycji pasterskiej określenie „koza” mogło oznaczać zarówno samicę kozicy, kozicę w ogóle, jak i kozę domową. Nie każda nazwa rozpoczynająca się od członu „kozi” musi więc bezpośrednio świadczyć o historycznym występowaniu dzikich kozic. Część toponimów mogła odnosić się do wypasu, właścicieli terenu, kształtu skał albo późniejszych skojarzeń nadanych przez turystów i taterników.
Nazwy terenowe są mimo to cennym zapisem pamięci o przyrodzie. Pokazują, że kozice były dla dawnych mieszkańców Tatr ważnym i łatwo rozpoznawalnym elementem krajobrazu. Zanim ich występowanie zaczęto dokumentować za pomocą regularnych liczeń, obserwacji naukowych i map zasięgu, informacja o ich obecności przetrwała właśnie w nazwach szczytów, przełęczy, grzbietów i dolin.
Ciekawostka dla turystów: na stosunkowo krótkim odcinku Orlej Perci można przejść przez Kozi Wierch, Kozie Czuby i Kozią Przełęcz, mając poniżej Dolinkę Kozią. Trudno znaleźć w Tatrach drugie miejsce, w którym nazewnictwo tak wyraźnie przypomina o jednym gatunku zwierzęcia.
Co jedzą kozice tatrzańskie?
Kozica tatrzańska jest roślinożercą o bardzo urozmaiconej diecie. Nie odżywia się jednym wybranym gatunkiem, lecz korzysta z tego, co w danym momencie oferują hale, murawy naskalne, piargi, kosodrzewina i górna granica lasu. Skład jej pokarmu zmienia się wraz z porą roku, wysokością nad poziomem morza oraz grubością pokrywy śnieżnej.
Badania opisane w przesłanym materiale wskazują, że kozice zjadają ponad sto gatunków roślin. Największe znaczenie mają trawy i rośliny zielne, ale zimą wyraźnie wzrasta udział pędów drzew i krzewów, mchów oraz porostów.
Wiosna i lato – świeże trawy, zioła i młode pędy
Wraz z topnieniem śniegu kozice zaczynają korzystać z pierwszych zielonych części roślin. Wybierają młode, łatwostrawne liście, pędy oraz kwiatostany, które zawierają stosunkowo dużo białka i składników mineralnych.
Latem podstawę jadłospisu stanowią trawy i rośliny zielne. Według zestawienia zamieszczonego w publikacji mogą one tworzyć około 85% letniego pokarmu. Pędy drzew i krzewów mają w tym czasie znacznie mniejsze znaczenie, ponieważ na halach dostępna jest obfita, świeża roślinność.
Wśród roślin zjadanych przez kozice wymieniono między innymi:
- kostrzewy, śmiałek pogięty i bliźniczkę psią trawkę,
- wiechliny, turzyce i kosmatki,
- goryczki,
- dzwonek alpejski,
- nawłoć,
- pięciorniki,
- koniczyny,
- szczawie,
- jastrzębce,
- omieg górski,
- podbiałek alpejski,
- różne gatunki przywrotników i roślin motylkowych.
Kozice nie zawsze zjadają całą roślinę. Mogą wybierać tylko młode liście, soczyste łodygi, kwiaty albo wierzchołki pędów, pozostawiając twardsze i mniej wartościowe części.
Jesień – gromadzenie zapasów przed zimą
Późnym latem i jesienią kozice intensywnie żerują, przygotowując organizm do okresu niedostatku. Wybierają rośliny nadal zielone, ale również bardziej zdrewniałe pędy krzewinek oraz owoce, jeżeli są dostępne.
W ich diecie pojawiają się wówczas między innymi:
- borówka czarna i borówka brusznica,
- wrzos zwyczajny,
- bażyna obupłciowa,
- jałowiec,
- wierzby wysokogórskie,
- jarzębina,
- młode części kosodrzewiny.
Zgromadzona jesienią tkanka tłuszczowa ma ogromne znaczenie podczas zimy, gdy zwierzę zużywa dużo energii na utrzymanie temperatury ciała, a zdobywanie pokarmu staje się trudniejsze.
Zima – pędy, krzewinki, mchy i porosty
Zimą jadłospis kozic staje się znacznie uboższy. Zwierzęta wykorzystują roślinność wystającą ponad śnieg lub odsłoniętą na stromych, wywianych przez wiatr zboczach. Potrafią też rozgrzebywać niezbyt grubą warstwę śniegu racicami.
W materiale wskazano, że zimą udział traw i roślin zielnych może spaść do około 36%, natomiast pędy drzew i krzewów mogą stanowić około 41% pokarmu. Kolejne mniej więcej 23% przypada na mchy i porosty. Proporcje te są orientacyjne i zależą od warunków śniegowych oraz miejsca przebywania zwierząt.
Zimowym pokarmem mogą być:
- suche liście i źdźbła traw,
- pędy kosodrzewiny,
- pędy i kora wierzb,
- gałązki jarzębiny i jałowca,
- krzewinki borówek i wrzosu,
- mchy,
- porosty naskalne i nadrzewne.
Choć pokarm ten jest twardszy i mniej odżywczy niż letnia roślinność, umożliwia kozicom przetrwanie miesięcy, podczas których dostęp do świeżych roślin jest niemal całkowicie ograniczony.
Rośliny szczególnie związane z dietą kozic
W publikacji przedstawiono szeroką listę gatunków obserwowanych w pokarmie kozic. Można je podzielić na kilka podstawowych grup.
Drzewa, krzewy i krzewinki
Należą do nich między innymi:
- kosodrzewina,
- jałowiec,
- jarzębina,
- wierzby wysokogórskie,
- wrzos,
- bażyna,
- borówki.
Rośliny te mają szczególnie duże znaczenie zimą i wczesną wiosną.
Trawy, turzyce i rośliny trawopodobne
Stanowią podstawę letniego jadłospisu. Kozice zjadają różne gatunki:
- kostrzew,
- wiechlin,
- śmiałków,
- turzyc,
- kosmatek,
- bliźniczki psiej trawki.
Ich młode części są pożywne, stosunkowo łatwe do strawienia i szeroko dostępne na tatrzańskich halach.
Zioła i wysokogórskie byliny
Jadłospis uzupełniają liczne rośliny kwiatowe, między innymi goryczki, dzwonki, nawłocie, pięciorniki, koniczyny, szczawie, jastrzębce, omiegi i podbiałki.
Nie oznacza to, że kozice systematycznie zjadają każdą napotkaną roślinę. Wybór zależy od fazy wzrostu, smaku, wartości odżywczej i dostępności danego gatunku.
Mchy i porosty
Mają niewielkie znaczenie latem, ale stają się ważnym pokarmem awaryjnym podczas śnieżnych zim. Kozice mogą zbierać je ze skał, pni oraz miejsc odsłanianych przez wiatr.
Jak kozica trawi górską roślinność?
Kozica jest przeżuwaczem. Zerwany pokarm trafia najpierw do wielokomorowego żołądka, gdzie rozpoczyna się jego rozkład. Następnie zwierzę zwraca niewielkie porcje pokarmu do pyska i ponownie je przeżuwa.
Taki sposób trawienia umożliwia wykorzystanie twardych traw, pędów i włóknistych części roślin. Pozwala też kozicy stosunkowo szybko najeść się w odsłoniętym miejscu, a później spokojnie przeżuwać pokarm na bezpiecznej skalnej półce.
Nie dokarmiaj kozic
Kozice są doskonale przystosowane do naturalnej, ubogiej diety wysokogórskiej. Chleb, owoce, słodycze i pozostałości ludzkiego jedzenia nie są dla nich odpowiednim pokarmem. Dokarmianie może powodować problemy trawienne, przyzwyczajać zwierzęta do ludzi i skłaniać je do zbliżania się do zatłoczonych szlaków.
Nawet podczas surowej zimy najlepszą pomocą pozostaje pozostawienie kozic w spokoju i niedopuszczanie do niepotrzebnej utraty przez nie energii.
Co jedzą kozice tatrzańskie?
Kozica tatrzańska jest roślinożercą o bardzo urozmaiconej diecie. Nie odżywia się jednym wybranym gatunkiem, lecz korzysta z tego, co w danym momencie oferują hale, murawy naskalne, piargi, kosodrzewina i górna granica lasu. Skład jej pokarmu zmienia się wraz z porą roku, wysokością nad poziomem morza oraz grubością pokrywy śnieżnej.
Badania opisane w przesłanym materiale wskazują, że kozice zjadają ponad sto gatunków roślin. Największe znaczenie mają trawy i rośliny zielne, ale zimą wyraźnie wzrasta udział pędów drzew i krzewów, mchów oraz porostów.
Wiosna i lato – świeże trawy, zioła i młode pędy
Wraz z topnieniem śniegu kozice zaczynają korzystać z pierwszych zielonych części roślin. Wybierają młode, łatwostrawne liście, pędy oraz kwiatostany, które zawierają stosunkowo dużo białka i składników mineralnych.
Latem podstawę jadłospisu stanowią trawy i rośliny zielne. Według zestawienia zamieszczonego w publikacji mogą one tworzyć około 85% letniego pokarmu. Pędy drzew i krzewów mają w tym czasie znacznie mniejsze znaczenie, ponieważ na halach dostępna jest obfita, świeża roślinność.
Wśród roślin zjadanych przez kozice wymieniono między innymi:
- kostrzewy, śmiałek pogięty i bliźniczkę psią trawkę,
- wiechliny, turzyce i kosmatki,
- goryczki,
- dzwonek alpejski,
- nawłoć,
- pięciorniki,
- koniczyny,
- szczawie,
- jastrzębce,
- omieg górski,
- podbiałek alpejski,
- różne gatunki przywrotników i roślin motylkowych.
Kozice nie zawsze zjadają całą roślinę. Mogą wybierać tylko młode liście, soczyste łodygi, kwiaty albo wierzchołki pędów, pozostawiając twardsze i mniej wartościowe części.
Jesień – gromadzenie zapasów przed zimą
Późnym latem i jesienią kozice intensywnie żerują, przygotowując organizm do okresu niedostatku. Wybierają rośliny nadal zielone, ale również bardziej zdrewniałe pędy krzewinek oraz owoce, jeżeli są dostępne.
W ich diecie pojawiają się wówczas między innymi:
- borówka czarna i borówka brusznica,
- wrzos zwyczajny,
- bażyna obupłciowa,
- jałowiec,
- wierzby wysokogórskie,
- jarzębina,
- młode części kosodrzewiny.
Zgromadzona jesienią tkanka tłuszczowa ma ogromne znaczenie podczas zimy, gdy zwierzę zużywa dużo energii na utrzymanie temperatury ciała, a zdobywanie pokarmu staje się trudniejsze.
Zima – pędy, krzewinki, mchy i porosty
Zimą jadłospis kozic staje się znacznie uboższy. Zwierzęta wykorzystują roślinność wystającą ponad śnieg lub odsłoniętą na stromych, wywianych przez wiatr zboczach. Potrafią też rozgrzebywać niezbyt grubą warstwę śniegu racicami.
W materiale wskazano, że zimą udział traw i roślin zielnych może spaść do około 36%, natomiast pędy drzew i krzewów mogą stanowić około 41% pokarmu. Kolejne mniej więcej 23% przypada na mchy i porosty. Proporcje te są orientacyjne i zależą od warunków śniegowych oraz miejsca przebywania zwierząt.
Zimowym pokarmem mogą być:
- suche liście i źdźbła traw,
- pędy kosodrzewiny,
- pędy i kora wierzb,
- gałązki jarzębiny i jałowca,
- krzewinki borówek i wrzosu,
- mchy,
- porosty naskalne i nadrzewne.
Choć pokarm ten jest twardszy i mniej odżywczy niż letnia roślinność, umożliwia kozicom przetrwanie miesięcy, podczas których dostęp do świeżych roślin jest niemal całkowicie ograniczony.
Rośliny szczególnie związane z dietą kozic
W publikacji przedstawiono szeroką listę gatunków obserwowanych w pokarmie kozic. Można je podzielić na kilka podstawowych grup.
Drzewa, krzewy i krzewinki
Należą do nich między innymi:
- kosodrzewina,
- jałowiec,
- jarzębina,
- wierzby wysokogórskie,
- wrzos,
- bażyna,
- borówki.
Rośliny te mają szczególnie duże znaczenie zimą i wczesną wiosną.
Trawy, turzyce i rośliny trawopodobne
Stanowią podstawę letniego jadłospisu. Kozice zjadają różne gatunki:
- kostrzew,
- wiechlin,
- śmiałków,
- turzyc,
- kosmatek,
- bliźniczki psiej trawki.
Ich młode części są pożywne, stosunkowo łatwe do strawienia i szeroko dostępne na tatrzańskich halach.
Zioła i wysokogórskie byliny
Jadłospis uzupełniają liczne rośliny kwiatowe, między innymi goryczki, dzwonki, nawłocie, pięciorniki, koniczyny, szczawie, jastrzębce, omiegi i podbiałki.
Nie oznacza to, że kozice systematycznie zjadają każdą napotkaną roślinę. Wybór zależy od fazy wzrostu, smaku, wartości odżywczej i dostępności danego gatunku.
Mchy i porosty
Mają niewielkie znaczenie latem, ale stają się ważnym pokarmem awaryjnym podczas śnieżnych zim. Kozice mogą zbierać je ze skał, pni oraz miejsc odsłanianych przez wiatr.
Jak kozica trawi górską roślinność?
Kozica jest przeżuwaczem. Zerwany pokarm trafia najpierw do wielokomorowego żołądka, gdzie rozpoczyna się jego rozkład. Następnie zwierzę zwraca niewielkie porcje pokarmu do pyska i ponownie je przeżuwa.
Taki sposób trawienia umożliwia wykorzystanie twardych traw, pędów i włóknistych części roślin. Pozwala też kozicy stosunkowo szybko najeść się w odsłoniętym miejscu, a później spokojnie przeżuwać pokarm na bezpiecznej skalnej półce.
Nie dokarmiaj kozic
Kozice są doskonale przystosowane do naturalnej, ubogiej diety wysokogórskiej. Chleb, owoce, słodycze i pozostałości ludzkiego jedzenia nie są dla nich odpowiednim pokarmem. Dokarmianie może powodować problemy trawienne, przyzwyczajać zwierzęta do ludzi i skłaniać je do zbliżania się do zatłoczonych szlaków.
Nawet podczas surowej zimy najlepszą pomocą pozostaje pozostawienie kozic w spokoju i niedopuszczanie do niepotrzebnej utraty przez nie energii.
Kozica w pigułce
Nazwa: kozica tatrzańska
Nazwa łacińska: Rupicapra rupicapra tatrica
Występowanie: wyłącznie Tatry Polskie i Słowackie
Środowisko: hale, turnie, piargi, żleby, kosodrzewina i górna granica lasu
Pokarm: trawy, zioła, liście, pędy, porosty i mchy
Młode: najczęściej jedno koźlę, rodzące się późną wiosną
Okres godowy: późna jesień
Najważniejsza zasada obserwacji: zachować dystans i nie zmuszać zwierzęcia do ucieczki