Nazwa: niedźwiedź brunatny
Nazwa łacińska: Ursus arctos
Liczebność w Tatrach: ok. 50–60 osobników, z czego po polskiej stronie stale przebywa kilkanaście
Areał osobniczy: od ok. 30 do 200 km²
Pokarm: wszystkożerny – głównie rośliny, owoce, padlina, owady, czasem duże zwierzęta
Sen zimowy: zwykle od grudnia do marca, w gawrze
Młode: 1–3, rodzą się zimą w gawrze co około 2 lata
Status: gatunek ściśle chroniony

Niedźwiedź to największy drapieżnik Tatr i zarazem zwierzę, wokół którego narosło najwięcej mitów. Zdrobniałe „miś” brzmi sympatycznie, ale niedźwiedź to dzikie zwierzę o ogromnej sile. Z ludźmi w górach może żyć obok siebie tylko wtedy, gdy obie strony zachowują dystans.

Zmysły i tryb życia

Niedźwiedź ma znakomity węch i słuch, a wzrok słabszy. Świat „widzi” przede wszystkim nosem: wyczuje kozicę zasypaną w lawinie, ale też papierek po cukierku zostawiony na szlaku kilka godzin wcześniej. Potrzebuje dużej przestrzeni, bo areał dorosłego osobnika to kilkadziesiąt, a nawet ponad sto kilometrów kwadratowych. Do tego odbywa wędrówki na wiele kilometrów.

W polskiej części Karpat wyróżnia się kilka ostoi niedźwiedzia: Beskid Żywiecki, Tatry, Beskid Sądecki z Gorcami, Beskid Niski i Bieszczady. Pół wieku temu żyło tu zaledwie kilkanaście niedźwiedzi, dziś ponad sto. To efekt wieloletniej ochrony po obu stronach granicy.

Rok niedźwiedzia

Zima (ok. grudzień – marzec) – sen w gawrze. Samica rodzi wtedy od jednego do trojga młodych i opiekuje się nimi przez ok. półtora roku.
Wiosna (marzec – kwiecień) – po wyjściu z gawry szuka padłych zimą jeleni i kozic zasypanych lawinami, potem przestawia się na młode trawy i zioła.
Okres godowy – samice zostawiają półtoraroczne młode i na kilka tygodni łączą się z samcami.
Lato i wczesna jesień (lipiec – październik) – czas „opasania się”: maliny, borówki, jarzębina, owady. Niedźwiedź może wtedy potrzebować nawet ok. 10 tys. kalorii dziennie.
Późna jesień (listopad) – przygotowanie gawry i fizjologiczne przygotowanie do zimy.

Czym jest synantropizacja i dlaczego jest groźna?

Synantropizacja to przystosowywanie się dzikich zwierząt do życia obok człowieka i korzystania z jego pokarmu. W Tatrach stwierdzono ją m.in. u jeleni, kozic, lisów, kaczek krzyżówek, orzechówek i właśnie niedźwiedzi. Główną przyczyną są odpadki zostawiane przez turystów i dokarmianie.

Niedźwiedź, który nauczył się, że przy ludziach jest łatwe jedzenie, traci naturalną ostrożność. Zaczyna odwiedzać schroniska, kosze na śmieci i osiedla, a nawet włamuje się do samochodów, w których zostało jedzenie. Takie zwierzę staje się niebezpieczne i często kończy tragicznie: odłowem, odstrzałem albo potrąceniem. Pierwszy pokarm skojarzony z człowiekiem może być dla niedźwiedzia wyrokiem śmierci.

Kiedy niedźwiedź może zaatakować?

Niedźwiedź z natury unika ludzi. Często obserwuje turystów z ukrycia, a my nawet nie wiemy, że był blisko. Do niebezpiecznych sytuacji dochodzi zwykle, gdy:

zaskoczymy go z bliska, np. podczas żerowania w malinach albo odpoczynku,
zbliżymy się do jego zdobyczy lub padliny, co niedźwiedź odbiera jako próbę odebrania pokarmu,
znajdziemy się między matką a młodymi. Jesienią młode oddalają się od samicy nawet na ponad 100 m, więc łatwo o to zupełnie niechcący.

Co robić przy spotkaniu z niedźwiedziem?

Zachowaj spokój. Nie krzycz i nie uciekaj biegiem, bo niedźwiedź jest dużo szybszy od człowieka.
Nie zbliżaj się, nie rób zdjęć z bliska i nie próbuj go odstraszać kamieniami.
Powoli się wycofaj, najlepiej drogą, którą przyszliśmy, nie odwracając się plecami gwałtownie.
Daj mu drogę ucieczki – niespokojny niedźwiedź zwykle szybko odchodzi, gdy widzi, że nie chcemy konfrontacji.
Jeśli niedźwiedź staje na tylnych łapach, to zwykle znaczy, że ciekawie się rozgląda, a nie że atakuje.
Poinformuj TPN (lub pracowników schroniska) o spotkaniu, zwłaszcza jeśli zwierzę nie wykazywało lęku.

Zasady dla odwiedzających ostoję niedźwiedzia

Pamiętaj, że jesteś tu gościem, a niedźwiedź mieszka tu na stałe. Chodź tylko szlakami i zachowuj ciszę.
Nie zostawiaj żadnych śmieci, nawet ogryzka czy papierka.
Nie dokarmiaj zwierząt i nie zostawiaj jedzenia przy szlaku ani przy schronisku.
Nie zostawiaj jedzenia w samochodzie na parkingu przy wejściu do parku.
W rejonach częstych obserwacji (wiosną i jesienią) idź w grupie i rozmawiaj normalnym głosem, żeby zwierzę wiedziało o twojej obecności.

Na wycieczkach z przewodnikiem opowiadam, jak czytać ślady niedźwiedzia: odciski łap, przewrócone kamienie, rozdrapane mrowiska czy ślady na drzewach. Dzięki temu spotkanie z ostoją niedźwiedzia staje się lekcją przyrody, a nie powodem do strachu.

Źródło informacji: m.in. materiały edukacyjne TPN (Z. Jakubiec, „Niedźwiedź to nie miś”) oraz materiały kursu przewodnickiego.