Dolina Bielskiego Potoku

Proszę Państwa, stoimy dziś u wejścia do jednej z tych dolin, które na mapie wyglądają niepozornie, ale kiedy zaczniemy się im przyglądać uważniej, okazują się prawdziwą lekcją tatrzańskiej geografii. Dolina Bielskiego Potoku ma około 4 km długości i zajmuje powierzchnię mniej więcej 4 km². Nie jest więc olbrzymką, ale za to jej położenie, przebieg i nazewnictwo potrafią zamieszać w głowie nawet osobom dobrze znającym Tatry.

Najniższy punkt tej doliny znajduje się tam, gdzie potok Średnia łączy się z Bielskim Potokiem, na wysokości około 960 m n.p.m. Najwyżej natomiast dolina sięga ku potężnemu Hawraniowi, który wznosi się na 2151 m n.p.m. I właśnie ten kontrast — od spokojnego potoku w dole po skaliste zwieńczenie najwyższego szczytu Tatr Bielskich — jest jedną z największych atrakcji tej doliny.

Gdybyśmy spojrzeli na nią jak geografowie, powiedzielibyśmy, że od lewej strony orograficznej ograniczają ją między innymi Mały Przysłop, Zdziarski Wierch, dalej główna grań Tatr, a potem tak charakterystyczne szczyty jak Płaczliwa Skała i Hawrań. Dalej teren opada ku Starej Jaworzynce i znów ku Małemu Przysłopowi. Po prawej stronie orograficznej dolinę zamykają natomiast Płaczliwa Skała, Głośna Skała, Żlebińskie Turnie i Wielki Regiel.

To są nazwy, które brzmią jak fragment dawnej opowieści: Płaczliwa Skała, Głośna Skała, Złoty Żleb, Dolinka Błotna. I rzeczywiście, ta dolina ma w sobie coś z labiryntu — nie tylko terenowego, ale i nazewniczego.

Jej główny ciek wodny zaczyna się jako Strzystarski Potok, a dalej przyjmuje nazwę Bielskiego Potoku. Źródeł całego systemu szukać trzeba wysoko, w rejonie Strzystarskiego Żlebu, mniej więcej na wysokości 1500 m n.p.m. Początkowo dolina biegnie prawie klasycznie, z północy na południe. Ale potem, w miejscu gdzie Błotny Potok spływający z Dolinki Błotnej uchodzi do Bielskiego Potoku, wszystko się zmienia. Dolina skręca i zaczyna meandrować w kierunku wschód–zachód, aż ku Tatrzańskiej Kotlinie.

I tutaj zaczyna się najciekawsza część tej historii.

Dolinę Bielskiego Potoku można bowiem rozumieć dwojako. Z jednej strony mamy jej część właściwie tatrzańską, wewnątrztatrzańską — od Strzystarskiej Przełęczy w dół, mniej więcej po Błotny Potok albo po Potok Średnica, zależnie od tego, którego autora lub którą granicę Tatr przyjmiemy. Z drugiej strony mamy niższą część doliny, która staje się już doliną graniczną: pomiędzy Tatrami a Magurą Spiską, a według niektórych ujęć także pomiędzy Tatrami, Magurą Spiską i Rowem Zdziarskim, należącym do Obniżenia Podtatrzańskiego.

To właśnie przez ten podział pojawia się słynny problem: czy Dolina Bielskiego Potoku jest doliną walną?

Jeżeli potraktujemy ją jako ogromną dolinę ciągnącą się od Tatr Bielskich aż po Tatrzańską Kotlinę, oddzielającą Tatry od Magury Spiskiej, to odpowiedź brzmi: nie, w takim znaczeniu nie spełnia kryteriów doliny walnej. Ale jeśli spojrzymy tylko na jej część wewnątrztatrzańską — tę od strony Strzystarskiej Przełęczy — wtedy sytuacja się zmienia. W takim ujęciu dolina może być traktowana jako walna, bo sięga głęboko w strukturę tatrzańską i prowadzi od grani ku wylotowi.

Na tym jednak zamieszanie się nie kończy. Dochodzi jeszcze nazewnictwo. Poszczególne fragmenty tej samej doliny mają różne polskie nazwy, które nie zawsze pokrywają się z podziałem geograficznym. Górny odcinek, od Strzystarskiej Przełęczy po połączenie Strzystarskiego Potoku i Żlebińskiego Potoku, nazywamy Strzystarskim Żlebem. Dalej, od tego połączenia po Reglowy Potok, mamy Dolinkę Bielskiego Potoku. Następnie od Reglowego Potoku po Zdziarski Potok rozciąga się Dolina Mąkowa. Od Zdziarskiego Potoku po Bachledowy Potok mówimy o Dolinie Zdziarskiej, a ostatni odcinek, od Bachledowego Potoku po Tatrzańską Kotlinę, nosi nazwę Doliny Kotliny.

Jedna dolina — a ile imion.

Po drodze do głównego systemu dołączają boczne formacje: Kościółkowe Koryto, Żlebina, Złoty Żleb, Dolinka Błotna i oczywiście sam Strzystarski Żleb. Każdy z tych zakątków ma własny charakter. Jedne są bardziej skaliste i surowe, inne bardziej zalesione, ukryte, wilgotne, pełne potoków i osuwiskowego materiału.

Warto wspomnieć także o podziemnym świecie tej doliny. Najbardziej znana jest tu Strzystarska Jaskinia, mająca około 800 m długości i 201 m głębokości. To nie byle jaka ciekawostka — jest to najgłębsza jaskinia Tatr Bielskich i zarazem trzecia co do głębokości jaskinia w Tatrach Słowackich. A więc pod naszymi stopami, poza potokami i żlebami, istnieje jeszcze zupełnie inny, ukryty krajobraz.

Z dawnych miejsc pasterskich warto zapamiętać Polanę pod Żlebiną. Takie polany są w Tatrach czymś więcej niż tylko przerwą w lesie. To ślady dawnego użytkowania gór, wypasu, przejść, lokalnych nazw i pamięci ludzi, którzy znali te doliny nie z map, lecz z codziennego życia.

Dolina Bielskiego Potoku nie jest więc tylko doliną, którą można zmierzyć długością i powierzchnią. To miejsce graniczne w wielu znaczeniach. Graniczne między Tatrami a Magurą Spiską. Graniczne między częścią wysokogórską a niższą, bardziej podtatrzańską. Graniczne także w nazewnictwie, bo jeden potok i jedna dolina potrafią po drodze zmieniać nazwy kilka razy.

I może właśnie dlatego jest tak interesująca. Bo w Tatrach najciekawsze są często nie te miejsca, które dają się łatwo opisać jednym zdaniem, ale te, które wymykają się prostym definicjom. Dolina Bielskiego Potoku jest właśnie taka: niewielka na mapie, ale bardzo pojemna w znaczeniach. Zaczyna się wysoko, pod granią Tatr Bielskich, w cieniu Hawrania i Płaczliwej Skały, a kończy niżej, ku Tatrzańskiej Kotlinie, już jakby na pograniczu dwóch światów.

I kiedy idziemy jej śladem, tak naprawdę nie śledzimy tylko biegu potoku. Śledzimy historię tego, jak Tatry przechodzą w swoje przedpole, jak grań zamienia się w regle, jak żleb staje się doliną, a jedna nazwa — całą opowieścią.