Proszę Państwa, przenosimy się teraz w jeden z najbardziej charakterystycznych zakątków Tatr Bielskich — pod potężny masyw Hawrania, najwyższego szczytu tej części Tatr, wznoszącego się na 2151 m n.p.m. To właśnie Hawrań dominuje nad całym otoczeniem i nadaje tej dolinie wyjątkowy, wysokogórski charakter.

Tatry Bielskie różnią się od Tatr Wysokich czy Zachodnich. Nie znajdziemy tu tylu ostrych granitowych turni ani wielkich jezior polodowcowych, ale znajdziemy coś innego: jasne wapienne ściany, rozległe trawiaste zbocza, głębokie żleby, tajemnicze kotły i niezwykle bogaty świat przyrody. To pasmo jest w dużej mierze zamknięte dla ruchu turystycznego, dlatego wiele jego dolin zachowało dziki, niemal niedostępny charakter. Dolina Hawrania i Dolina Czarnego Potoku należą właśnie do takich miejsc — bardziej znanych z map, opisów i dawnych przejść niż z codziennej turystyki.

Cały system dolinny ma około 3,5 km długości i zajmuje powierzchnię mniej więcej 3 km². Najniżej schodzi ku Podspadom, na wysokość około 910 m n.p.m., a najwyżej sięga wspomnianego już Hawrania. Mamy więc tu bardzo wyraźną różnicę wysokości: od podtatrzańskiej osady aż po najwyższy punkt Tatr Bielskich.

Od lewej strony orograficznej dolinę ogranicza potężny układ grzbietów i wzniesień: Hawrań, Nowy Wierch, Kominy Zdziarskie, Mały Wierch, a dalej fragment Głównej Grani Tatr. Nad górnymi partiami systemu pojawiają się również Wyżni Hawrani Zwornik, Stara Jaworzynka i Długi Wierch. Z prawej strony orograficznej najważniejsze ograniczenie tworzy właśnie Długi Wierch, a dokładniej jego zachodnia grań.

Już same nazwy pokazują, że nie mamy tu do czynienia z prostą doliną o jednym przebiegu. To raczej cały system bocznych zagłębień, kotłów i potoków. W jego skład wchodzą Dolina Hawrania, Hawrani Kocioł, Dolina Czarnego Potoku, zwana też Doliną Czarną Podspadzką, oraz Dolina Podspadzka.

Sercem tego układu są dwa potoki: Hawrani Potok i Czarny Potok. To one zbierają wodę spod stromych zboczy i żlebów, prowadząc ją w dół ku Podspadom. Szczególnie ciekawy jest rejon Hawraniego Kotła, gdzie na jego progu tworzą się kaskady. Nie są to może wielkie wodospady znane z najpopularniejszych tatrzańskich szlaków, ale w takim miejscu mają ogromne znaczenie krajobrazowe. Woda spada tu po skalnych progach, podkreślając surowość i piętrowość terenu.

Warto też zwrócić uwagę na polany. W tym rejonie mamy cały ciąg Hawranich Polan: Niżnią, Pośrednią, Wyżnią i Zadnią. Do tego dochodzi Hawrania Rówień. Takie nazwy są pamiątką po dawnym użytkowaniu tych terenów. Tatry Bielskie, podobnie jak inne części Tatr, przez stulecia były związane z pasterstwem, wypasem i lokalną gospodarką. Dziś wiele z tych miejsc ma już zupełnie inny charakter — bardziej przyrodniczy niż użytkowy — ale nazwy nadal przechowują pamięć o dawnym życiu w górach.

Najciekawszy problem pojawia się jednak wtedy, gdy zaczynamy pytać: czy Dolina Hawrania i Dolina Czarnego Potoku tworzą jedną dolinę walną, czy dwie osobne doliny?

W klasycznym ujęciu, znanym między innymi z Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej / WHP, granica Tatr biegnie z Podspadów na wschód Doliną Goliasowską, po północnej stronie Długiego Wierchu, dalej na Zdziarską Przełęcz, a następnie dnem Doliny Średnicy do miejsca, gdzie potok Średnia wpada do Bielskiego Potoku. Przy takim poprowadzeniu granicy połączenie Doliny Hawraniej i Doliny Czarnego Potoku znajduje się jeszcze niemal kilometr od granicy Tatr. Oznacza to, że obie doliny tworzą wspólny system, który spełnia kryteria doliny walnej.

Jeżeli uznamy ten system za jedną całość, to większą powierzchnię ma Dolina Hawrania, dlatego to ona mogłaby być traktowana jako dolina główna. I tu pojawia się bardzo ciekawa osobliwość. Dolina Hawrania dochodzi do Głównej Grani Tatr tylko na krótkim odcinku, mniej więcej 200 metrów, między Hawraniem a Wyżnim Hawranim Zwornikiem. Tymczasem Dolina Czarnego Potoku kontaktuje się z główną granią na znacznie dłuższym odcinku — między Wyżnim Hawranim Zwornikiem a Długim Wierchem.

Mamy więc sytuację dość nietypową: dolina uznawana za główną podchodzi pod Główną Grań Tatr na odcinku prawie dziesięciokrotnie krótszym niż dolina boczna. To jeden z tych przykładów, które pokazują, że w Tatrach sama wielkość doliny nie zawsze rozstrzyga wszystko. Liczy się także przebieg grani, układ potoków, tradycja nazewnicza i sposób wyznaczenia granicy pasma.

Tradycyjnie jednak przyjęło się mówić raczej o systemie dwóch dolin: Doliny Hawraniej i Doliny Czarnego Potoku. Podobne układy znamy także z innych części Tatr, na przykład z par Dolina Staroleśna — Dolina Małej Zimnej Wody czy Dolina Raczkowa — Dolina Jamnicka. Nie mówimy więc zazwyczaj, że Dolina Czarnego Potoku jest po prostu częścią Doliny Hawraniej. Bardziej naturalne jest traktowanie ich jako dwóch współpracujących ze sobą dolin, które razem tworzą jeden większy układ.

Sprawę dodatkowo komplikuje współczesne podejście części badaczy. Według innego ujęcia, reprezentowanego między innymi przez Jerzego Balona, granica Tatr biegnie inaczej: z Podspadów przez Dolinkę Podspadzką, po południowej stronie Długiego Wierchu, dalej przez Dolinkę Błotną do Doliny Bielskiego Potoku. Przy takim rozwiązaniu Dolina Hawrania i Dolina Czarnego Potoku nie tworzą już jednego systemu walnego. Zamiast tego każda z nich może być traktowana jako osobna dolina walna.

I właśnie to jest w tej części Tatr fascynujące. Na pierwszy rzut oka mamy po prostu dwa potoki, kilka polan, kocioł pod Hawraniem i dolinę schodzącą ku Podspadom. Ale gdy przyjrzymy się bliżej, okazuje się, że stoimy wobec bardzo ciekawego problemu geografii Tatr: gdzie właściwie kończą się Tatry, jak prowadzić ich granicę i kiedy dolina zasługuje na miano walnej?

Dolina Hawrania i Dolina Czarnego Potoku są więc czymś więcej niż tylko formami terenu. To przykład, jak Tatry Bielskie potrafią być skomplikowane, mimo że z daleka wyglądają spokojniej niż Tatry Wysokie. Ich krajobraz jest mniej oczywisty, bardziej ukryty, pełen subtelnych przejść między granią, kotłem, żlebem, polaną i potokiem.

Kiedy patrzymy ku Hawraniowi, widzimy nie tylko najwyższy szczyt Tatr Bielskich. Widzimy także centrum całego górskiego układu, od którego odchodzą doliny, żleby i grzbiety. W dole mamy Podspady, w górze skaliste partie Hawrania, a pomiędzy nimi teren, w którym spotykają się historia pasterstwa, przyroda, hydrologia i tatrzańska topografia.

To właśnie dlatego Dolina Hawrania i Dolina Czarnego Potoku są tak ciekawym tematem dla przewodnika. Nie prowadzą nas tylko przez krajobraz. Prowadzą nas przez sposób myślenia o Tatrach — o ich granicach, nazwach, tradycji i o tym, że nawet niewielka dolina może kryć w sobie wielką geograficzną opowieść.

Dane podstawowe

  • Powierzchnia: 3 km2
  • Długość 3,5 km
  • Najniższy punkt: Podspady (910)
  • Najwyższy punkt: Hawrań (2151)

Ograniczenia lewe orograficznie

  • Hawrań
  • Nowy Wierch
  • Kominy Zdziarskie
  • Mały Wierch

Główna Grań Tatr

  • Hawrań
  • Wyżni Hawrani Zwornik
  • Stara Jaworzynka
  • Długi Wierch

Ograniczenie prawe orograficznie

  • Długi Wierch (w postaci jego zachodniej grani)

Doliny składowe

  • Dolina Hawrania
  • Hawrani Kocioł
  • Dolina Czarnego Potoku (Dolina Czarna Podspadzka)
  • Dolina Podspadzka

Główny potok

  • Hawrani Potok
  • Czarny Potok

Wodospady

  • Kaskady na progu Hawraniego Kotła

Najważniejsze polany

  • Hawranie Polany (Niżnia, Pośrednia, Wyżnia, Zadnia)
  • Hawrania Rówień

Problem walności systemu Dolina Hawrania – Dolina Czarnego Potoku

W klasycznym ujęciu (WHP) granica Tatr biegnie z Podspadów na wschód Doliną Goliasowską (po płn. stronie Długiego Wierchu) na Zdziarską Przełęcz, skąd dnem Doliny Średnicy do miejsa, gdzie potok średnia wpada do Bielskiego Potoku. Przy takim podejściu połączenie Doliny Czarnego Potoku i Doliny Hawraniej znajduje się prawie kilometr od granicy Tatr, a co za tym idzie jest to wspólny system dolinny spełniający kryteria doliny walnej. Powierzchniowo większa jest Dolina Hawrania, więc to ona prowinna być uznawana za główną dolinę. Z drugiej strony Dolina Hawrania podchodzi pod GGT na bardzo krótkim (200 m) odcinku między Hawraniem a Wyżnim Hawranim Zwornikiem, natomiast Dolina Czarnego Potoku na odcinku między tą drugą formacją a Długim Wierchem. Powoduje to unikalną systuację, w której dolina główna podchodzi pod GGT na odcinku prawie 10 krotnie krótszym, niż dolina boczna. Niezależnie od tego należy pamiętać, że tradycyjnie przyjęło się mówić po prostu o systemie dwóch dolin (analogiczna sytuacja do układów: Dolina Staroleśna – Dolina Małej Zimnej Wody, Dolina Raczkowa – Dolina Jamnicka), a nie o Dolinie Hawraniej, której częścią jest Dolina Czarnego Potoku. Współcześnie część badaczy (J. Balon) prowadzi granicę Tatr nieco inaczej niż WHP i WC. Z Podspadów przez Dolinkę Podspadzką (po płd. stronie Długiego Wierchu) i Dolinkę Błotną do Doliny Bielskiego Potoku. Przy takim podejściu obie rozważane doliny są walne, ale nie istnieje już system, są natomiast dwie niezależne jednostki dolinne spełniające kryteria dolin walnych.