Endemit – gatunek lub podgatunek występujący naturalnie tylko na ograniczonym obszarze (np. wyłącznie w Tatrach lub w Karpatach)
Relikt glacjalny – pozostałość fauny z epoki lodowcowej, która przetrwała w chłodnym klimacie gór
Najbardziej znane przykłady: kozica tatrzańska, świstak tatrzański, nornik śnieżny, darniówka tatrzańska

Gdy ok. 10 tys. lat temu kończyła się epoka lodowcowa, przedpole Karpat pokrywała tundra. Zwierzęta zimnolubne mogły swobodnie wędrować między górami Europy. Kiedy klimat się ocieplił, a niziny zarosły lasem, część z nich przetrwała tylko wysoko w górach i utraciła kontakt z populacjami z sąsiednich masywów. W ten sposób powstały relikty. Długa izolacja sprawiła, że niektóre populacje wykształciły własne cechy i stały się endemitami, czyli zwierzętami, których nie spotkamy nigdzie indziej na świecie.

Endemitów jest w Tatrach mniej niż w Alpach czy Karpatach Południowych. Zlodowacenia zniszczyły dawną, bogatą faunę trzeciorzędową, a wiele gatunków, które uciekły na południe, już nie wróciło.

Ssaki

Kozica tatrzańska

Rupicapra rupicapra tatrica to endemiczny podgatunek, odrębny anatomicznie od kozic alpejskich. Gruba, trzywarstwowa sierść z pustymi w środku włosami, racice o twardych brzegach i nieproporcjonalnie duże serce czynią z niej mistrzynię wysokich gór. Więcej na stronie Kozica tatrzańska.

Świstak tatrzański

Marmota marmota latirostris to kolejny endemiczny podgatunek i relikt epoki lodowcowej. Świstak spędza w norach blisko 90% życia. Więcej na stronie Świstak tatrzański.

Nornik śnieżny

Gryzoń nieco większy od myszy, o szarobrązowym futrze. W epoce lodowcowej żył w całej Europie, dziś tylko w wysokich górach. Tatry to jego najdalej na północ wysunięte stanowiska i jedyne w Polsce. Mieszka wśród rumoszu skalnego i ścian, a pod śniegiem spędza nawet 7 miesięcy w roku w całkowitej ciemności. Spłaszczona czaszka pozwala mu wciskać się w szczeliny, a długie wibrysy i duże opuszki palców ułatwiają poruszanie się po skałach.

Darniówka tatrzańska

Niewielki gryzoń o żółtawobrązowym futrze i dość dużych uszach. Odkryta w Tatrach w 1952 r. i przez lata uważana za endemit tatrzański. Później znaleziono ją także na Babiej Górze, Pilsku i w Karpatach Wschodnich, dlatego dziś mówimy o endemicie karpackim.

Ptaki, płazy i ryby

Za relikty uznaje się populacje płochacza halnego, siwerniaka, czeczotki i borealnej odmiany podróżniczka, czyli ptaków spotykanych też w tajdze i tundrze lub w wysokich górach Europy. Więcej na stronie Ptaki Tatr.
Traszka karpacka – długo uważana za endemit Karpat. Występuje jednak także we wschodnich Sudetach i na Morawach, dlatego uznaje się ją za subendemit.
Głowacz pręgopłetwy – mała ryba zimnych wód o reliktowym zasięgu, sięgającym aż po tajgę syberyjską.

Owady

Goroń tatrzański (Carpathobyrrhulus tatricus) – maleńki chrząszcz z zielonkawymi pokrywami, żyjący wśród mchów na skałach. Endemit Tatr.
Chruścik Allogamus starmachi – nie ma nawet polskiej nazwy. Jego larwy żyją w okresowo wysychających lub przemarzających potokach powyżej górnej granicy lasu i budują przenośne domki z ziarenek skał.
Miedziopierś alpejska – ważka górskich torfowisk, relikt polodowcowy. W słońcu latają tylko samce, a samice pojawiają się dopiero, gdy niebo się zachmurzy.
Biegacz Fabrycjusza – drapieżny chrząszcz muraw wysokogórskich. Największa populacja żyje między Kasprowym Wierchem a Liliowem i zmniejsza się z powodu intensywnego ruchu turystycznego.

Skorupiaki i ślimaki

Skrzelopływka bagienna – klasyczny relikt lodowcowy, skorupiak płytkich, okresowych zbiorników strefy podbiegunowej. W Tatrach żyje na swoim najdalej na południe wysuniętym stanowisku. Z Dwoistego Stawu Gąsienicowego zniknęła pod koniec lat 60. XX w., najpewniej po zarybieniu stawu pstrągami.
Studniczek tatrzański – ślepy, pozbawiony barwnika kiełż żyjący w jaskiniach i wywierzyskach. To relikt jeszcze sprzed epoki lodowcowej, który przetrwał dzięki stałej temperaturze jaskiń.
Ślimaki wapiennych skał – m.in. poczwarówka kolumienka i poczwarówka północna (relikty lodowcowe, w Polsce tylko w Tatrach), ślimak Rossmässlera oraz ślimak tatrzański, uznawany za endemit lub subendemit Tatr. W Tatrach Bielskich odkryto endemicznego ślimaka Spelaeodiscus tatricus.

Dlaczego to takie ważne?

Endemity i relikty żyją często na bardzo małych obszarach, w niewielkiej liczbie i w ściśle określonych warunkach. Wystarczy zmiana siedliska, wydeptanie murawy, zarybienie stawu czy ocieplenie klimatu, żeby zniknęły. Ochrona całych ekosystemów w Tatrzańskim Parku Narodowym jest dla nich jedyną szansą.

Na szlaku warto zwolnić i przyjrzeć się drobnym mieszkańcom skał i muraw. Satysfakcja jest tym większa, gdy okaże się, że ten maleńki chrząszcz czy ślimak jest wyjątkowy w skali świata.

Źródło informacji: m.in. T. Skrzydłowski, „Endemity i relikty w faunie Tatr”, Pracownia Badań i Monitoringu TPN, oraz materiały kursu przewodnickiego.