Ludzie Tatr · pierwsze wejścia
Historia taternictwa
Pierwsi byli myśliwi na kozice i ciekawi świata uczniowie ze Spisza. Po nich przyszli badacze, potem letnicy z przewodnikami, a na koniec młodzi taternicy, którym nie wystarczał już szczyt – chcieli przejść ścianę.
Oto trzy stulecia zdobywania Tatr: od Kieżmarskiego Szczytu w 1615 r. po Zamarłą Turnię w 1910 r.
- Najstarsze znane wejście na tatrzański szczyt to Kieżmarski Szczyt w 1615 r. (David Frölich) [1].
- Najwyższe szczyty zdobywano w XIX w.: Gerlach prawdopodobnie 1834, Rysy 1840, Lodowy 1843 [2][4][3].
- Polską stronę „otworzyli” przewodnicy z Zakopanego: Świnica 1867, Mnich 1879/1880 – oba z Maciejem Sieczką [5][6].
- Na przełomie wieków zaczęła się epoka dróg i ścian: Ostry Szczyt (1902, 1905), Zamarła Turnia (1904, 1910) [7][8].
- W 1903 r. powstała Sekcja Turystyczna TT, a w 1907 r. pierwszy numer „Taternika” [10].
Koziarze i uczniowie ze Spisza (XVII–XVIII w.)
Pierwszymi zdobywcami tatrzańskich szczytów byli zapewne myśliwi polujący na kozice – „koziarze” – ale nie zostawili relacji. Najstarsze opisane wejście to Kieżmarski Szczyt w czerwcu 1615 r.: wszedł na niego David Frölich, uczeń liceum w Kieżmarku, późniejszy matematyk. W 1654 r. ten sam szczyt zdobył Daniel Speer z kolegami i przewodnikiem [1].
W lipcu 1664 r. na Sławkowski Szczyt weszła grupa z Wielkiego Sławkowa – proboszcz, kantor, organista i uczniowie, wśród nich późniejszy badacz Tatr Georg Buchholtz. Prowadził ich góralski myśliwy [1]. W XVIII w. w Tatry ciągnęli też poszukiwacze skarbów i górnicy, a w 1793 r. Szkot Robert Townson jako pierwszy znany z nazwiska wszedł na Łomnicę i mierzył wysokości barometrem [9].
Najwyższe szczyty (1834–1874)
Długo nie wiedziano, który szczyt jest najwyższy – Łomnica, Lodowy czy Krywań. Pomiary z lat 1837–1838 wskazały Gerlach. Prawdopodobnie już w 1834 r. stanęli na nim koziarze ze Spisza, wśród nich nauczyciel Johann Still, ale wejście opisano dopiero w 1874 r. Pewne jest wejście polskich botaników Z. Bośniackiego i ks. W. Grzegorka w 1855 r. [2].
Rysy zdobył latem 1840 r. Eduard Blásy z przewodnikiem Jánem Rumanem Driečnym [4]. Lodowy Szczyt – ok. 31 sierpnia 1843 r. Anglik John Ball z przewodnikami z Jurgowa [3]. Polska strona długo pozostawała w cieniu: dopiero 22 lipca 1867 r. Eugeniusz Janota, Bronisław Gustawicz i przewodnik Maciej Sieczka weszli na Świnicę – „górę, na którą nikt nie mógł się dostać” [5].
Epoka przewodników i Mnich (1874–1900)
Po powstaniu Towarzystwa Tatrzańskiego (1873) i Węgierskiego Towarzystwa Karpackiego (1873) wejścia stały się częstsze. Zakopiańscy przewodnicy prowadzili letników na Gerlach, Rysy i Lodowy, a w 1879 lub 1880 r. Jan Gwalbert Pawlikowski z Maciejem Sieczką stanął na Mnichu [6]. Pod koniec wieku do gry weszli wybitni taternicy – Janusz Chmielowski i jego przewodnik Klimek Bachleda – którzy razem szukali coraz trudniejszych dróg.
Wielka zmiana: drogi i ściany (1900–1910)
Szczyty zostały zdobyte – teraz liczyła się droga. Karol Englisch z matką i spiskimi przewodnikami wszedł w 1902 r. na Ostry Szczyt, a 15 września 1905 r. Simon Häberlein pokonał jego południową ścianę – przez lata najtrudniejszą drogę w Tatrach [7].
W 1903 r. powstała Sekcja Turystyczna Towarzystwa Tatrzańskiego (prezes: Janusz Chmielowski), a od 1907 r. ukazywał się „Taternik” [10]. Symbolem epoki stała się Zamarła Turnia: ścianę północną przeszli w 1904 r. Chmielowski z Bachledą, a południową – 23 lipca 1910 r. Henryk Bednarski, Józef Lesiecki, Leon Loria i Stanisław Zdyb [8]. W 1909 r. powstało TOPR – taternictwo potrzebowało już zorganizowanego ratownictwa.
Oś czasu
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1615 | David Frölich na Kieżmarskim Szczycie |
| 1654 | Daniel Speer z przewodnikiem na Kieżmarskim |
| 1664 | wyprawa na Sławkowski Szczyt (G. Buchholtz) |
| 1793 | Robert Townson na Łomnicy |
| ok. 1834 | prawdopodobne wejście na Gerlach (J. Still i koziarze) |
| 1840 | pierwsze odnotowane wejście na Rysy |
| 1843 | Lodowy Szczyt – J. Ball z przewodnikami z Jurgowa |
| 1867 | Świnica – Janota, Gustawicz, Sieczka |
| 1879/1880 | Mnich – Pawlikowski i Sieczka |
| 1902 | Ostry Szczyt – K. Englisch |
| 1903 | Sekcja Turystyczna TT |
| 1904 | Zamarła Turnia ścianą północną |
| 1905 | droga Häberleina na Ostrym Szczycie |
| 1907 | pierwszy „Taternik” |
| 1909 | powstaje TOPR |
| 1910 | Zamarła Turnia ścianą południową |
Sprawdź się
Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.
1. Kto stał w 1615 r. na Kieżmarskim Szczycie?
Uczeń kieżmarskiego liceum, późniejszy matematyk – to najstarsze znane wejście na tatrzański szczyt.
2. Kto zdobył Świnicę w 1867 r.?
22 lipca 1867 r. – po nieudanej próbie dzień wcześniej.
3. Kto pierwszy stanął na Mnichu?
W 1879 lub 1880 r. – dokładnej daty nie znamy.
4. Czego dotyczy rok 1903 w historii taternictwa?
Sekcja Turystyczna Towarzystwa Tatrzańskiego zrzeszyła polskich taterników; od 1907 r. wydawała „Taternika”.
5. Kiedy po raz pierwszy pokonano południową ścianę Zamarłej Turni?
23 lipca 1910 r. – H. Bednarski, J. Lesiecki, L. Loria i S. Zdyb.
Wynik: 0 / 5
Najczęstsze pytania
Co to jest taternictwo?
To polska nazwa wspinaczki i wysokogórskiej turystyki w Tatrach – poza znakowanymi szlakami, często z liną. Dziś obowiązują przepisy TPN i TANAP – zob. taternictwo: drogi i przepisy.
Kto pierwszy wszedł na Gerlach?
Najprawdopodobniej w 1834 r. grupa koziarzy ze Spisza, w tym nauczyciel Johann Still – wejście potwierdzono jednak dopiero w liście z 1874 r. Pewne jest wejście botaników Zygmunta Bośniackiego i ks. Wojciecha Grzegorka w 1855 r.
Kto pierwszy wszedł na Rysy?
Pierwsze odnotowane wejście latem: Eduard Blásy z przewodnikiem Jánem Rumanem Driečnym starszym, 30 lipca 1840 r.
Kiedy zaczęło się „sportowe” taternictwo?
Na przełomie XIX i XX w., gdy taternicy zaczęli szukać nie szczytów, lecz trudnych dróg – grani i ścian. Symbolem epoki są droga Häberleina na Ostrym Szczycie (1905) i południowa ściana Zamarłej Turni (1910).
Czytaj dalej: Taternictwo – drogi i przepisy, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Wielka Korona Tatr, Historia ratownictwa.
Źródła
- Wikipedia (pl): „Kieżmarski Szczyt” (1615, 1654) i „Sławkowski Szczyt” (1664). link
- Wikipedia (pl): „Gerlach” – prawdopodobne wejście w 1834 r., 1855 r. link
- Wikipedia (pl): „Lodowy Szczyt” – John Ball z przewodnikami z Jurgowa (1843). link
- Wikipedia (pl): „Rysy” – E. Blásy i J. Ruman Driečny (1840). link
- Wikipedia (pl): „Świnica” – Eugeniusz Janota, Bronisław Gustawicz i Maciej Sieczka (22 lipca 1867). link
- Wikipedia (pl): „Mnich (Tatry)” – J.G. Pawlikowski i M. Sieczka (1879 lub 1880). link
- Wikipedia (pl): „Ostry Szczyt” – K. Englisch (1902), S. Häberlein (1905). link
- Wikipedia (pl): „Zamarła Turnia” – ściana północna (1904), południowa (1910). link
- Gajewski J.W.: „Robert Townson – The Great Explorer of the Tatra”, Alpine Journal 1990/91. link
- PTT: „Przewodnictwo i taternictwo” – Sekcja Turystyczna TT (1903). link
- Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H.: „Wielka encyklopedia tatrzańska”, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004 – m.in. hasła „przewodnictwo”, „taternictwo”, „Zakopane”. link
Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wykładów kursu przewodnickiego (zjazdy 2025) i wymienionych źródeł. Daty sprawdziliśmy w źródłach; gdzie historycy się różnią, piszemy o tym wprost.