Ten atlas opisuje Tatry bez odwoływania się do tego, jak wyglądają na zdjęciach. Zamiast tego opowiada, jak Tatry brzmią, czym pachną i jakie są w dotyku — pod stopami, pod dłonią oparta o skałę, w powietrzu na różnych wysokościach. Każdy rozdział ma swój nagłówek, więc czytnik ekranu pozwoli Ci przejść od razu do interesującego Cię tematu (nawigacja po nagłówkach, np. VoiceOver Rotor lub NVDA/JAWS “lista nagłówków”). Poniżej spis treści z odnośnikami do poszczególnych części.

Spis treści

Jak powstały Tatry — geologia

Tatry są najmłodszymi i najwyższymi górami łańcucha karpackiego. Ich obecny kształt to wynik dwóch sił, które wciąż ze sobą “walczą”: siły wewnętrznej, która przez miliony lat wypychała skały w górę, oraz siły zewnętrznej — wody, mrozu i lodu — która te wypiętrzenia nieustannie rzeźbi i ściera. Cały obszar, po stronie polskiej i słowackiej, jest dziś Tatrzańskim Parkiem Narodowym — po stronie polskiej to 211,6 km², po słowackiej 742,84 km².

Skały, z których zbudowane są Tatry

Pod stopami wędrowca zmieniają się nie tylko widoki, ale i rodzaj skały — a wraz z nim faktura ścieżki. Najstarsze skały Tatr to skały metamorficzne (gnejsy, łupki krystaliczne) — przeobrażone milion lat temu pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia. W ich sąsiedztwie znajdziesz granity — twarde, chropowate skały magmowe, które zastygły głęboko pod ziemią, zanim erozja odsłoniła je na powierzchni. To właśnie z granitów i gnejsów zbudowane są Tatry Wysokie — dlatego skały pod dłonią w rejonie Morskiego Oka czy Doliny Pięciu Stawów są szorstkie, drobnoziarniste, “piaszczyste” w dotyku.

W Tatrach Zachodnich, m.in. w Dolinie Kościeliskiej, dominują za to skały osadowe — przede wszystkim wapienie i dolomity. W dotyku są gładsze, czasem wręcz śliskie po deszczu, a woda żłobi w nich jaskinie i wąskie bramy skalne — stąd charakterystyczne dla tej doliny “bramy” w wąskich przewężeniach szlaku, które słychać z daleka: echo kroków i głosów odbija się od ścian znacznie wyraźniej niż na otwartej hali.

Lodowce, które wyrzeźbiły doliny

To, że tatrzańskie doliny są tak wygodne do przejścia — szerokie, płaskodenne — nie jest przypadkiem. Około 900 tysięcy lat temu, w epoce lodowcowej, w górnych częściach dolin gromadził się śnieg, który pod własnym ciężarem zamieniał się w lód. Lodowiec, płynąc powoli w dół, wygładzał i żłobił skalne podłoże jak wielki, powolny pilnik.

Przed zlodowaceniem doliny miały wąski, ostry przekrój w kształcie litery V — wyrzeźbiony przez płynącą wodę. Lodowiec zmienił ich kształt na szeroką literę U, ze stromymi, niemal pionowymi ścianami po bokach i płaskim dnem pośrodku. Właśnie taki, wyraźnie wyczuwalny “korytarz” — płaskie dno, strome ściany po obu stronach — ma dziś Dolina Kościeliska, Dolina Małej Łąki, Dolina Miętusia oraz Dolina Pięciu Stawów Polskich. Idąc dnem takiej doliny, można się zorientować po samym nachyleniu terenu pod stopami: przez większość drogi jest ono łagodne, niemal płaskie, a stromizna pojawia się nagle, dopiero przy wyjściu z doliny, tam gdzie dawny lodowiec kończył swój bieg.

Przyroda Tatr

Zwierzęta

Tatrzańska fauna daje się poznać przede wszystkim po dźwiękach, rzadziej po bezpośrednim spotkaniu.

Świstak tatrzański — jego charakterystyczny, przenikliwy gwizd ostrzegawczy to jeden z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków tatrzańskich hal. Świstaki gwiżdżą, gdy wyczują zagrożenie — usłyszysz go zwykle, zanim ktokolwiek zdąży Ci powiedzieć, że zwierzę jest w pobliżu.
Kozica tatrzańska — symbol Tatr, doskonale przystosowana do stromych, skalistych zboczy. Porusza się cicho, ale stukot jej racic o kamienie na stromym zboczu bywa słyszalny z bliska, zwłaszcza gdy zwierzę ucieka spłoszone.
Niedźwiedź brunatny — największy tatrzański drapieżnik, ponad 300 kg wagi. Spotykany rzadko, ale jego obecność w okolicy czasem zdradza zapach — ciężki, zwierzęcy, wyczuwalny zwłaszcza przy ściółce leśnej, gdzie żeruje.
Ryś i wilk — skryte drapieżniki, niemal nigdy nie słyszane ani nie wyczuwane przez turystów — ich obecność poznaje się głównie pośrednio, po zachowaniu innych zwierząt.
Orzeł przedni i pomurnik — ptaki wysokogórskie; pomurnik występuje w Polsce wyłącznie w Tatrach.
Żmija zygzakowata — jedyny jadowity wąż w Polsce, spotykany w Tatrach, zwykle na nasłonecznionych, kamienistych zboczach — warto o niej pamiętać, siadając na odpoczynek na skale w cieplejszy dzień.
Pstrąg potokowy i głowacz pręgopłetwy (gatunek endemiczny) — żyją w czystych, głośno szumiących potokach górskich; szum wody w tych miejscach jest zwykle wyraźnie chłodniejszy w odczuciu niż w powietrzu opodal.

Rośliny i piętra roślinności

Idąc od doliny ku szczytowi, przechodzi się kolejno przez wyraźnie różniące się od siebie piętra roślinne — a każde z nich inaczej pachnie, inaczej brzmi pod wiatrem i inaczej czuć je pod stopami.

Piętro pogórza (do ok. 700–900 m n.p.m.) — lasy liściaste i mieszane: buk, dąb, grab, klon jawor, a także łąki i pastwiska. Ściółka liściasta pod stopami jest miękka i sucha, a latem słychać tu więcej owadów i ptaków śpiewających niż wyżej.
Piętro regla dolnego (ok. 900–1250 m n.p.m.) — las świerkowo-jodłowy z domieszką buka. Powietrze pachnie żywicą, szczególnie po deszczu. W runie leśnym rosną borówki, paprocie i mchy — miękka, gąbczasta powierzchnia pod butem.
Piętro regla górnego (ok. 1250–1550 m n.p.m.) — przeważają niemal czyste drzewostany świerkowe. Robi się chłodniej, cichszy jest też las — mniej ptaków, więcej wiatru w koronach drzew.
Piętro kosodrzewiny (ok. 1550–1800 m n.p.m.) — karłowata sosna górska, kosówka, rośnie gęsto i nisko, czasem sięgając ledwie do pasa. Wiatr szumi w niej inaczej niż w wysokim lesie — niżej, gęściej, bardziej “szczotkowato”. To tu kończy się właściwy las.
Powyżej kosodrzewiny — hale i piętro alpejskie: trawy, porosty, gołoborza. Roślinność jest niska, wiatr wieje bez przeszkód, a temperatura i siła podmuchów potrafią zmieniać się gwałtownie w ciągu minut.

Doliny i szczyty

Giewont

Giewont to najbardziej rozpoznawalny szczyt Tatr, dobrze widoczny z Zakopanego — sylwetka, którą górale nazywają “Śpiącym Rycerzem”. Klasyczna droga na szczyt prowadzi z Kuźnic szlakiem niebieskim przez Halę Kondratową. Ostatni odcinek przed szczytem to strome, skaliste podejście zabezpieczone metalowymi łańcuchami — miejsce, gdzie warto zwolnić i iść pewnym krokiem, trzymając się poręczy. Po północnej stronie masywu Giewontu znajdują się strome żleby (wąskie, skalne rynny opadające stromo w dół) o nazwach Szczerby, Śpiących Rycerzy i Kirkora. Na szczycie stoi żelazny krzyż, postawiony w 1901 roku — miejsce, w które przy dobrej pogodzie wchodzi bardzo wielu turystów naraz, więc na eksponowanym odcinku łańcuchów łatwo o kolejkę.

Dolina Kościeliska

Dolina Kościeliska to jedna z najłagodniejszych i najbardziej dostępnych dolin Tatr Zachodnich — szeroka, płaskodenna droga, efekt pracy dawnego lodowca opisanej w rozdziale o geologii. Idzie się nią od miejscowości Kiry, mijając charakterystyczne wapienne bramy skalne — wąskie przewężenia, w których echo kroków wyraźnie się odbija. W bocznej Dolinie Miętusiej znajdują się jaskinie krasowe, m.in. Jaskinia Mroźna. Po drodze mija się też Smreczyński Staw — niewielkie, zarastające jezioro leśne, które z czasem zanika. Polana Przysłop Miętusi to węzeł szlaków — stąd trasy rozchodzą się w pięciu różnych kierunkach. Dolina kończy się przy schronisku na Ornaku, u podnóża grzbietu ciągnącego się od Iwaniackiej Przełęczy.

Dolina Pięciu Stawów Polskich

To jedna z najpiękniejszych, ale i dłuższych tras w Tatrach Wysokich — dojście prowadzi od Palenicy Białczańskiej, obok głośnego wodospadu Wodogrzmoty Mickiewicza (usłyszysz go, zanim go miniesz), a dalej doliną Roztoki, również ukształtowaną przez lodowiec w charakterystyczny, płaskodenny sposób. W samej Dolinie Pięciu Stawów największym i jednocześnie najniżej położonym stawem jest Wielki Staw. Szlak od schroniska w stronę Przełęczy Szpiglasowej prowadzi wąskim przesmykiem pomiędzy Wielkim Stawem a Czarnym Stawem. Z Przełęczy Szpiglasowej widać już Orlą Perć i drogę na Zawrat — eksponowany, techniczny odcinek głównej grani Tatr, wymagający dużego doświadczenia i dobrej pogody. W dawnych czasach w tej dolinie prowadzono wypas owiec — pozostałością po nim są nazwy dawnych solnisk: Stare, Wyżnie, Nowe, Niżnie.

Morskie Oko

Morskie Oko to największe i najgłębsze jezioro tatrzańskie, leżące w Dolinie Rybiego Potoku u podnóża Mięguszowieckich Szczytów. To też miejsce o ciekawej historii — na początku XX wieku (1902 rok) toczył się spór graniczny o przynależność tego terenu między Galicją a Węgrami, rozstrzygnięty na drodze międzynarodowego arbitrażu; stronę galicyjską reprezentowali wówczas Aleksander Mniszek Tchórznicki i Oswald Balzer. W samej Dolinie Rybiego Potoku, otaczającej jezioro, znajdują się charakterystyczne skalne “kopy” — m.in. Kopa Spadowa, Kopa Mnichowa i Kopa Nad Wrotami. To najbardziej uczęszczane miejsce w polskich Tatrach — szeroki, utwardzony szlak dojściowy bywa latem bardzo tłoczny, warto brać to pod uwagę, planując wycieczkę.

Chcesz poznać te miejsca osobiście?

Ten atlas to punkt wyjścia do rozmowy — jeśli chcesz przejść którąś z opisanych tras z przewodnikiem, w tym w wersji dostosowanej do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących, napisz lub zadzwoń:

Telefon: +48 533 566 312
E-mail: adriansierociuk@gmail.com