Gatunki lęgowe: ok. 100 gatunków stwierdzonych jako lęgowe w Tatrach w ostatnich dekadach
Regiel dolny: ok. 65 gatunków lęgowych
Regiel górny: ok. 35 gatunków
Kosodrzewina i wyżej: kilkanaście gatunków, w tym wyjątkowe dla Polski
Sowy: 6 gatunków lęgowych
Na Czerwonej liście: m.in. głuszec, cietrzew, jarząbek, puchacz, sóweczka, włochatka, dzięcioł trójpalczasty, pomurnik

Tatry to jedna z najcenniejszych ostoi ptaków w Polsce. Wraz z wysokością zmienia się klimat, roślinność i warunki do gniazdowania, a więc i skład ptasiego świata. Idąc z Zakopanego na Kasprowy Wierch czy Świnicę, w ciągu kilku godzin przechodzimy przez kilka zupełnie różnych „ptasich światów”.

Regiel dolny – najwięcej gatunków

Lasy regla dolnego (do ok. 1250 m) to buczyny karpackie, jedliny i świerczyny. Gnieździ się tu większość tatrzańskich ptaków, ok. 65 gatunków. Wiele z nich znamy z nizin: zięba, rudzik, kos, drozd śpiewak, sikory, gil. Są też gatunki typowo górskie i rzadkie:

dzięcioł trójpalczasty – wykuwa dziuple w martwych, spróchniałych drzewach,
drozd obrożny – z białym „półksiężycem” na piersi, mieszka na skrajach lasu przy polanach,
bocian czarny – skryty, żeruje nad potokami,
puchacz i puszczyk uralski, a z kuraków jarząbek i głuszec,
muchołówka mała, strzyżyk, pliszka górska nad potokami.

Najbogatsza w gatunki jest buczyna karpacka, najuboższe są świerczyny na morenach, np. w dolnej części Doliny Suchej Wody.

Regiel górny – bór świerkowy

W górnoreglowej świerczynie (do ok. 1550 m) żyje ok. 35 gatunków lęgowych. Najliczniej występują tu dzięcioł trójpalczasty i drozd obrożny, a także mysikrólik, czubatka i sosnówka. Charakterystycznym mieszkańcem jest orzechówka – ptak, który żywi się nasionami limby i chowa je na zimę w ziemi, dzięki czemu rozsiewa to drzewo. Niestety orzechówki szybko uczą się korzystać z resztek jedzenia od turystów. Majowymi wieczorami nad reglami słychać „chrapanie” tokujących słonek i kukanie kukułek.

Kosodrzewina, hale i turnie

Powyżej górnej granicy lasu gnieździ się już tylko kilkanaście gatunków, ale to właśnie one decydują o wyjątkowości Tatr:

siwerniak – najliczniejszy ptak hal. Ma tu najliczniejszą populację w Polsce, a jego lot tokowy i śpiew są nieodłącznym tłem letnich wędrówek,
płochacz halny – gatunek alpejski, gniazduje wśród skał i piargów. To te „wróble”, które dokarmiane przez turystów kręcą się przy tarasie na Kasprowym Wierchu,
pomurnik – szaro-karminowy motyl wśród ptaków, przemierzający pionowe ściany w poszukiwaniu owadów. W Polsce gnieździ się ok. 20–25 par, prawie wszystkie w Tatrach,
podróżniczek w odmianie borealnej (z rdzawoczerwonym podgardlem) i czeczotka – gatunki o północnym rodowodzie,
mornel – wyjątkowy gość z tundry, sporadycznie lęgowy na Czerwonych Wierchach. U tego gatunku to samiec wysiaduje jaja i wodzi pisklęta, dlatego samica jest barwniejsza,
orzeł przedni – od 1976 r. po polskiej stronie Tatr gnieździ się jedna para,
kruk – w XX w. wytępiony, wrócił w latach 60. i dziś gniazduje głównie na urwiskach Tatr Zachodnich.

Tatrzańskie kuraki

W Tatrach stale żyją trzy gatunki kuraków leśnych:

Głuszec – największy kurak Europy. Kogut waży zwykle 3–4 kg (wyjątkowo nawet 6,5 kg). Potrzebuje starych, spokojnych borów z borówką i wykrotami.
Cietrzew – kogut czarny z niebieskim połyskiem i ogonem w kształcie liry. W Tatrach tokuje głównie wśród kosodrzewiny i na skrajach hal (ok. 1500–1850 m), często pojedynczo, a nie w dużych grupach jak na Podhalu.
Jarząbek – najmniejszy i najskrytszy, żyje w parach, lubi lasy z domieszką jarzębiny.

Toki kuraków zaczynają się już w marcu, gdy w górach leży jeszcze gruby śnieg. To okres, w którym ptaki są najbardziej wrażliwe na płoszenie. Dlatego wiosną tak ważne jest trzymanie się szlaków i respektowanie zamknięć wprowadzanych przez TPN.

Sześć tatrzańskich sów

W Tatrach i u ich podnóża obserwowano 12 gatunków sów, a 6 z nich gniazduje:

puszczyk – najpospolitszy, w dziuplach starych drzew regla dolnego,
puszczyk uralski – duży, długoogoniasty, typowo leśny i bardzo skryty,
puchacz – największa sowa świata, gniazduje na półkach skalnych w dolinach. Wysiadującą samicę łatwo spłoszyć. Nielegalne wspinanie się na skałki w dolinach reglowych zniszczyło jedno z najstarszych stanowisk puchacza w Tatrach,
włochatka – najliczniejsza sowa regla górnego,
sóweczka – najmniejsza sowa Europy (ok. 70 g), aktywna o zmierzchu i świcie, poluje nawet na ptaki jej wielkości,
uszatka – jedyna sowa, która gnieździ się powyżej górnej granicy lasu, na ziemi w kosodrzewinie. Jedno z jej terytoriów stwierdzono nawet na kopule Giewontu.

Jak obserwować ptaki w Tatrach?

Weź lornetkę i wyjdź wcześnie rano – wtedy ptaki śpiewają najintensywniej.
Nie schodź ze szlaku, zwłaszcza wiosną. Toki i lęgi są łatwe do zniszczenia, a spłoszona samica może porzucić gniazdo.
Nie dokarmiaj płochaczy, orzechówek ani kawek – to uzależnia ptaki od człowieka.
Szukaj pomurnika na ciepłych, południowych ścianach skalnych, a siwerniaka i płochacza na halach i graniach, np. w rejonie Kasprowego Wierchu czy Czerwonych Wierchów.

Na wycieczkach przyrodniczych uczę rozpoznawać ptaki po głosie. Wiele gatunków słychać na długo, zanim uda się je zobaczyć.

Źródło informacji: m.in. wydawnictwa TPN (W. Cichocki, „Ptaki tatrzańskich regli”, „Ptaki piętra kosodrzewiny, hal i turni”, „Tatrzańskie sowy”; „Tatrzańskie kuraki”) oraz materiały kursu przewodnickiego.