Kiedy: Tatry były zlodowacone od 3 do 8 razy (zależnie od interpretacji badaczy); maksimum ostatniego zlodowacenia przypadło na ok. 26–18 tys. lat temu
Skala: 55 lodowców, ok. 280 km² lodu, objętość ok. 24,6 km³
Największy lodowiec: lodowiec Białki – grubość ponad 400 m
Co zostawiły: kotły (cyrki), doliny U-kształtne, progi i doliny wiszące, moreny, stawy, wygłady i rysy lodowcowe
Gdzie najlepiej widać: Tatry Wysokie – Dolina Pięciu Stawów, Morskie Oko, Hala Gąsienicowa

Tatry nie zawsze wyglądały tak, jak dziś. Zanim pojawiły się lodowce, doliny miały łagodny, V-kształtny profil wyrzeźbiony przez potoki. To lód w epoce lodowcowej wyostrzył granie, wyżłobił kotły i pogłębił doliny, a po jego stopnieniu w zagłębieniach powstały stawy. Teorię tych procesów opisuję na stronie Jak powstały Tatry? Geologia. Tutaj pokazuję, gdzie ślady lodowców zobaczymy na własne oczy.

Tatry 20 tysięcy lat temu – w liczbach

Naukowcy z AGH (J. Zasadni, J. Kłapyta) zrekonstruowali w 3D lodowce z okresu maksimum ostatniego zlodowacenia na podstawie moren i podciosów, czyli granic wygładzenia skał przez lód. Ich mapa zdobyła nagrodę „Best Map Award 2014” czasopisma Journal of Maps.

W Tatrach było wtedy 55 lodowców o łącznej powierzchni ok. 280 km².
9 lodowców miało powierzchnię ponad 10 km², a 8 sięgało czołem aż do ok. 1000 m n.p.m.
Średnia grubość lodu wynosiła ok. 90 m, a lodowiec Białki miał ponad 400 m grubości.
Łączna objętość lodu to ok. 24,6 km³. Gdyby cały stopniał naraz, podniósłby poziom światowego oceanu zaledwie o ok. 0,06 mm.
Zewnętrzne, „świeże” moreny datowano metodą izotopów kosmogenicznych na 26–18 tys. lat temu.
Po południowej stronie Tatr Wysokich i w dolinie Suchej Wody istniały lodowce gruzowe, przykryte grubą warstwą skalnego rumoszu. Zostawiły masywne moreny wysokie nawet na 100 m.

Klasycznym miejscem, gdzie widać różnicę między młodymi morenami ostatniego zlodowacenia a starszymi, zniszczonymi przez czas pokrywami morenowymi, jest Rusinowa Polana nad doliną Białki.

Słowniczek form polodowcowych

Kocioł (cyrk) lodowcowy – półkoliste zagłębienie otoczone z trzech stron stromymi ścianami. Tu gromadził się śnieg i rodził lodowiec.
Dolina U-kształtna (żłób) – szeroka dolina o płaskim dnie i stromych zboczach, wyżłobiona przez jęzor lodowca.
Próg skalny – stopień w dnie doliny, często z wodospadem.
Dolina wisząca – boczna dolina „zawieszona” wysoko nad główną, bo jej mniejszy lodowiec nie pogłębiał dna tak jak główny.
Morena – wał lub pokrywa głazów i żwiru naniesionych przez lodowiec (czołowa, boczna, denna).
Mutony (barańce) – zaokrąglone, wygładzone garby skalne.
Wygłady i rysy lodowcowe – wypolerowane i porysowane powierzchnie skał, po których przesuwał się lód z okruchami skalnymi.
Stawy polodowcowe – w zagłębieniach wyżłobionych przez lód lub zatamowanych przez moreny.

Gdzie to zobaczyć? Najlepsze miejsca na szlaku

Dolina Pięciu Stawów Polskich i Dolina Roztoki

Podręcznikowy przykład doliny wiszącej. Dolina Pięciu Stawów leży wysoko nad Doliną Roztoki, a woda spada progiem jako Wielka Siklawa, największy wodospad polskich Tatr. W górze widać kotły ze stawami, w tym Wielki Staw Polski, najgłębszy staw polskich Tatr (ok. 79 m). Na dnie doliny leżą mutony i wygłady.

Morskie Oko i Czarny Staw pod Rysami

Dwa piętra jednej doliny. Morskie Oko leży w obniżeniu zamkniętym wałem morenowym, na którym stoi schronisko. Wyżej, nad progiem, w kotle polodowcowym leży Czarny Staw pod Rysami. Z drogi nad Czarny Staw dobrze widać, jak lód wygładził próg.

Hala Gąsienicowa

Czarny Staw Gąsienicowy i Zmarzły Staw pod Zawratem leżą w kotłach polodowcowych, a w Dolinie Zielonej Gąsienicowej kilkanaście stawków leży wśród garbów i moren. Dobrze widać tu też progi i wygłady.

Dolina Białej Wody i Dolina Białki

Tędy spływał największy lodowiec Tatr. Dolina Białej Wody to klasyczny, szeroki żłób polodowcowy. Okolice Łysej Polany i Palenicy Białczańskiej, gdzie kończył się lodowiec, pokrywają osady morenowe.

Tatry Zachodnie

Lodowce Tatr Zachodnich były mniejsze, ale też pozostawiły ślady: kotły pod Wołowcem i Rohaczami z Rohackimi Stawami po stronie słowackiej, górne piętra Doliny Chochołowskiej i Kościeliskiej czy Smreczyński Staw. Wygłady i rysy widać też m.in. w Dolinie Małej Łąki.

Ciekawostka: marmit

Jedyny znany w Tatrach marmit, czyli zagłębienie wywiercone przez wodę płynącą pod lodowcem, znajduje się w Dolinie Pięciu Stawów Spiskich na Słowacji. Więcej takich ciekawostek na stronie Geologiczne ciekawostki Tatr.

Co dalej po lodowcach?

Po ustąpieniu lodu rzeźbę Tatr kształtują woda, mróz i grawitacja. Ze ścian odpadają odłamki, które tworzą piargi i stożki usypiskowe, a potoki rozcinają dna dolin. W wapieniach działają procesy krasowe. Tatry wciąż powoli się wypiętrzają. Krajobraz, który podziwiamy, to tylko chwilowy etap.

Na wycieczkach geologiczno-przyrodniczych pokazuję uczestnikom, jak „czytać” krajobraz: gdzie leżał lodowiec, którędy płynął i gdzie się zatrzymał. Po takiej lekcji każda dolina wygląda inaczej.

Opracowano na podstawie: J. Zasadni, „Topografia Tatr podczas maksimum ostatniego zlodowacenia” (AGH), J. Zasadni, J. Kłapyta (2014), Journal of Maps, przewodnika po wystawie „Tatrzańskie Archiwum Planety Ziemia” oraz materiałów kursu przewodnickiego.