Fauna Tatr · przegląd badań naukowych
Gwizd nad halą – świstak tatrzański w świetle nauki
Marmota marmota latirostris Kratochvíl, 1961
Endemiczny podgatunek, który przetrwał epokę lodowcową, polowania świszczarzy i XIX-wieczne załamanie populacji. Co wiemy o nim z badań – od budowy czaszki, przez akustykę gwizdu i fizjologię snu zimowego, po wpływ zmian klimatu?
Podstawowe informacje o wyglądzie, zwyczajach i obserwowaniu świstaków znajdziesz na stronie Świstak tatrzański. Tutaj idziemy dalej: zebrałem to, co o świstakach mówią publikacje naukowe – tatrzańskie i alpejskie – oraz dane i mapy z międzynarodowych baz przyrodniczych. Numery w nawiasach kwadratowych prowadzą do listy literatury na końcu strony.
Systematyka: kim jest świstak tatrzański?
| Poziom | Nazwa |
|---|---|
| Rząd | gryzonie (Rodentia) |
| Rodzina | wiewiórkowate (Sciuridae) |
| Rodzaj | świstak (Marmota) |
| Gatunek | świstak alpejski (Marmota marmota) |
| Podgatunek | świstak tatrzański (Marmota marmota latirostris Kratochvíl, 1961) |
Świstak tatrzański nie jest osobnym gatunkiem, lecz podgatunkiem świstaka alpejskiego. Opisał go czeski zoolog Josef Kratochvíl w 1961 r. na podstawie porównania czaszek. Okaz typowy pozyskano 31 maja 1961 r. w Wielkim Żlebie Krywańskim.[1] Nazwa latirostris znaczy po łacinie „szeroki pysk”: najważniejszą różnicą okazały się szersze i dłuższe kości nosowe.
Średnie wymiary czaszek wg Kratochvíla (1961): 10 czaszek świstaków tatrzańskich i 40 alpejskich.[1]
Według Barbary Chovancovej świstaki tatrzańskie mają też jaśniejsze, siwobrązowe futro, a alpejskie – ciemniejsze.[4] Populacje rozdzieliły się prawdopodobnie pod koniec ostatniego zlodowacenia, gdy świstaki wycofały się z niżu w wysokie góry.
Czy to naprawdę osobny podgatunek?
To otwarte pytanie. Odrębność opiera się głównie na pomiarach czaszek z niewielkiej próby, a część zoologów uważa, że różnice mogą mieścić się w zmienności osobniczej. Rozstrzygnąć mogłyby to badania genetyczne, a te dla populacji tatrzańskiej wciąż są skąpe. Wiadomo za to z badań alpejskich, że świstaki mają często bardzo niską zmienność genetyczną: w populacji z Berchtesgaden wiązano to z dawnymi „wąskimi gardłami” liczebności.[13] Tatrzańska populacja, która w XIX w. spadła do kilkudziesięciu zwierząt po polskiej stronie, mogła przejść przez podobne wąskie gardło.
Zagadka Niżnych Tatr
Świstaki żyją też w zachodniej części Niżnych Tatr (rejon Dziumbiera). Ich pochodzenie jest sporne. Źródła słowackie podają, że w 1859 r. wypuszczono tam świstaki alpejskie, a w 1867 r. dwie pary z Tatr Wysokich.[4] Część badaczy uważa jednak tę populację za naturalną, polodowcową.[6] Bez badań genetycznych trudno ustalić, ile jest w niej krwi alpejskiej, a ile tatrzańskiej.
Siedlisko, nory i „inżynieria” hal
- Wysokość: w całych Tatrach od ok. 1380 do 2330 m n.p.m. W polskich Tatrach większość stanowisk leży między 1750 a 1950 m, średnio ok. 1870 m.[2]
- Nory: w Tatrach zinwentaryzowano ok. 207 nor głównych, a w Niżnych Tatrach 40–46.[2] Nora zimowa ma korytarze o średnicy kilkunastu centymetrów i komorę wyścieloną suchą trawą.
- Mikrosiedlisko: słowackie badania z Tatr Zachodnich analizowały, jakie fragmenty hal świstaki faktycznie wykorzystują – roślinność, kamienie, nachylenie, odległość od nory.[7] Dla zwierzęcia, które ucieka przed orłem, liczy się każdy metr do najbliższego wejścia.
- Wpływ na otoczenie: kopiąc, świstaki przemieszczają glebę i nawożą okolice nor. Zmienia to skład roślinności wokół kolonii, dlatego świstaka nazywa się czasem „inżynierem ekosystemu” hal.
Gwizd: alarm, który zna każdy turysta
Świstak to jeden z najlepiej zbadanych „gadających” ssaków. Gwizd – ostry, krótki dźwięk wydawany przy otwartym pysku – jest sygnałem alarmowym. Słychać go zwykle wtedy, gdy zwierzę już nas zauważyło.
W klasycznym eksperymencie Daniel Blumstein i Walter Arnold (1995) badali, jak świstaki alpejskie reagują na ludzi, psy i kilka gatunków ptaków drapieżnych.[11] Na zagrożenie z powietrza świstaki częściej odpowiadały pojedynczym gwizdem, a na zagrożenie naziemne – serią gwizdów. Zmienność była jednak duża, a człowiek wywoływał najszerszy zakres reakcji. Przy odtwarzaniu nagrań zwierzęta nie reagowały wyraźnie różnie na różne typy gwizdów. Wcześniej Dario Boero (1992) interpretował gwizdy jako sygnał niosący informację o rodzaju zagrożenia.[12] Spór o to, ile „znaczenia” jest w świstaczym gwizdzie, trwa do dziś.
Kto nadchodzi? Sprawdź, jak reaguje świstak
Sen zimowy: siedem miesięcy na zapasach
- Sen zimowy – od przełomu września i października do drugiej połowy kwietnia. W Tatrach trwa 201–227 dni, średnio ok. 215.[2]
- Przebudzenie i gody – zaraz po wyjściu z nory, często jeszcze przy śniegu.
- Ciąża – ok. 32–34 dni.
- Młode w norze – rodzą się na przełomie maja i czerwca i wychodzą na powierzchnię po ok. miesiącu.
- Żerowanie i tuczenie – sezon aktywności trwa 139–161 dni, średnio ok. 151.[2] Świstak musi w tym czasie zgromadzić zapas tłuszczu na zimę.
- Przygotowanie nory – znoszenie suchej trawy na wyściółkę i zatykanie wejścia.
Hibernacja świstaka to nie ciągły sen. Zwierzę zapada w głębokie odrętwienie (temperatura ciała spada do kilku stopni, serce i oddech zwalniają wielokrotnie), ale co kilka tygodni na krótko się wybudza. Te przebudzenia zużywają najwięcej energii, więc wiosną świstak bywa dużo lżejszy niż jesienią.
Kluczowe odkrycie przyniosły badania Waltera Arnolda (1988). Świstakom alpejskim wszczepiono nadajniki mierzące temperaturę ciała i śledzono je przez całą zimę.[10] Okazało się, że członkowie rodziny synchronizują wejścia w odrętwienie i wybudzenia oraz leżą przytuleni. To wspólna termoregulacja: młode i słabsze osobniki przeżywają zimę dzięki grzaniu przez dorosłych. Dlatego świstak żyje w rodzinie – a samotna zima dla młodego jest bardzo ryzykowna.
Świstak a zmiany klimatu
Długoterminowe badania z Alp – francuskie (rezerwat La Grande Sassière w masywie Vanoise) i szwajcarskie – pokazują, że ocieplenie wcale nie musi pomagać zwierzęciu, które przesypia zimę:
- Mniejsze mioty. Od 1990 r. średnia wielkość miotu świstaków alpejskich stale malała. Przyczyną była coraz cieńsza zimowa pokrywa śnieżna, mimo korzystnego wpływu wcześniejszych roztopów.[14]
- Gorzej przeżywają młode. 23 lata obserwacji: mroźniejsze zimy z cienką warstwą śniegu (który izoluje norę) obniżały przeżywalność młodych. To z kolei zmniejszało liczbę „pomocników” w rodzinach w kolejnych latach i dalej pogarszało szanse kolejnych roczników.[15]
- Wcześniejsze wychodzenie młodych z nor – o ok. 4,7 dnia między 1990 a 2023 r. To wolniejsze tempo zmian niż u większości badanych ssaków.[17]
- Optimum wyżej, zasięg bez zmian. Ponowne badanie doliny w Alpach Centralnych po 40 latach (1982 → 2022) nie wykazało przesunięcia granic występowania w górę, ale optimum wysokościowe podniosło się o ok. 86 m.[16]
- Za gorąco na zabawę. Nowe badania wskazują, że wysoka temperatura wybiórczo ogranicza zachowania społeczne świstaków.[18]
W Tatrach takich wieloletnich serii pomiarowych jest mniej, ale mechanizmy są te same: cienki śnieg i ciepłe, zmienne zimy to dla świstaka realne zagrożenie, zwłaszcza przy tak małej populacji.
Pokarm i pasożyty – mniej znane fakty
- Roślinożerca, ale… Świstak zjada kilkadziesiąt gatunków roślin hal, wybierając najbardziej pożywne części. Słowaccy badacze opisali jednak w Tatrach pierwsze obserwacje okazjonalnego jedzenia mięsa przez świstaki tatrzańskie.[8] Podobne zachowania notowano w Alpach i uznano je za zjawisko „niedoszacowane”.[19]
- Tasiemce i roztocza. W badaniu z Polski i Słowacji jaja tasiemca Ctenotaenia marmotae stwierdzono w 71,1% próbek kału świstaków. Żywicielami pośrednimi są drobne roztocza glebowe (mechowce) zjadane przypadkiem z roślinami.[9]
.jpg){kind=link}
Liczebność: od 30 zwierząt do kilkuset
Szacunki liczebności świstaków po polskiej stronie Tatr. Lata 1881–2003 wg Gąsienicy-Byrcyna (2009)[2], „dziś” – szacunki TPN (150–200). Słupki z wąsami oznaczają przedział szacunku.
Dla całych Tatr podaje się obecnie ok. 700–800 świstaków, z czego większość żyje po słowackiej stronie. Liczebność mocno waha się z roku na rok – zależy od zimy, drapieżników i sukcesu rozrodu. Ponieważ świstaki żyją w rodzinach, monitoring polega przede wszystkim na liczeniu rodzin i zajętych nor.
Mapy rozmieszczenia
Świstak w Europie
Gęstość obserwacji Marmota marmota w bazie GBIF (sześciokąty – im ciemniejszy kolor, tym więcej zapisów). Wyraźnie widać Alpy, Pireneje (populacja reintrodukowana), Tatry i Niżne Tatry. Dane: GBIF.org (m.in. iNaturalist, Observation.org, Atlas ssaków Polski IOP PAN). Podkład © OpenStreetMap.
Świstak w Tatrach
Obserwacje z GBIF w dużych sześciokątach, na tle parków narodowych i obszarów Natura 2000 (GDOŚ). Mapa celowo nie pozwala na duże przybliżenie – dokładne położenie nor gatunku zagrożonego nie powinno być publikowane.
Historia: świszczarze, sadło i pierwsza ustawa
- XVIII w. – świstaki z Tatr wspomina już Andreas Jonas Czirbesz w opisie Karpat (1774).
- XIX w. – „świszczarze” wykopują śpiące rodziny z nor zimowych. Najcenniejsze jest sadło, któremu przypisywano właściwości lecznicze.
- 1865 – Maksymilian Nowicki publikuje w Krakowie pierwszą monografię O świstaku.[20]
- 5 października 1868 – Sejm Krajowy we Lwowie uchwala ustawę „względem zakazu łapania, wytępienia i sprzedawania zwierząt alpejskich właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz”. Inicjatorami byli Maksymilian Nowicki, Ludwik Zejszner i ks. Eugeniusz Janota.[2]
- 1881 – po polskiej stronie Tatr żyje już tylko ok. 30 świstaków.[2]
- 1954 – utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego umożliwia skuteczną ochronę. Populacja powoli odbudowuje się do ponad 100 zwierząt w latach 80.
- 1961 – Kratochvíl opisuje podgatunek latirostris.[1]
Status ochronny
| Akt / lista | Status |
|---|---|
| Prawo polskie | gatunek objęty ochroną ścisłą |
| Polska Czerwona Księga Zwierząt (2001) | EN – gatunek silnie zagrożony[3] |
| Czerwona lista Karpat – część polska | CR – krytycznie zagrożony |
| Dyrektywa siedliskowa UE | załącznik II (gatunek priorytetowy, oznaczony gwiazdką) i załącznik IV[21] |
| Konwencja berneńska | załącznik III |
| IUCN (gatunek Marmota marmota) | LC – najmniejszej troski; dotyczy całego gatunku, którego większość żyje w Alpach |
Status „priorytetowy” w dyrektywie siedliskowej oznacza, że Unia Europejska ponosi szczególną odpowiedzialność za przetrwanie tego taksonu, bo cały jego zasięg leży na jej terytorium. Świstaki w Tatrach żyją w całości w granicach dwóch parków narodowych – polskiego TPN i słowackiego TANAP-u. Po polskiej stronie chroni je także obszar Natura 2000 „Tatry”.
Jak pomóc? Trzymaj się szlaku, nie dokarmiaj, nie podchodź do nor i nie wprowadzaj psów tam, gdzie jest to zakazane. Obserwuj przez lornetkę – więcej wskazówek znajdziesz na stronie Świstak tatrzański.
Quiz: świstacza wiedza
1. Co oznacza nazwa podgatunku „latirostris”?
Łac. latus – szeroki, rostrum – pysk. Kratochvíl wyróżnił podgatunek głównie po szerszych i dłuższych kościach nosowych.
2. Kto i kiedy opisał świstaka tatrzańskiego jako odrębny podgatunek?
Josef Kratochvíl, „Folia Zoologica”, 1961. Okaz typowy pozyskano w Wielkim Żlebie Krywańskim.
3. Ile mniej więcej trwa sen zimowy świstaka w Tatrach?
Wg danych z Tatr 201–227 dni, średnio ok. 215.
4. Dlaczego rodzina śpi zimą razem?
Arnold (1988) wykazał, że członkowie grupy synchronizują wejścia w odrętwienie i wybudzenia i leżą przytuleni.
5. Na jakie zagrożenie świstaki alpejskie częściej odpowiadają pojedynczym gwizdem?
Blumstein i Arnold (1995): pojedyncze gwizdy częściej przy drapieżnikach z powietrza, serie – przy naziemnych.
6. Co według badań z Alp obniża przeżywalność młodych świstaków w czasie zimy?
Rézouki i in. (2016): cieńsza warstwa śniegu słabiej izoluje norę, a mniej pomocników w grupie dodatkowo pogarsza sytuację młodych.
7. W którym roku Sejm Krajowy we Lwowie uchwalił ustawę chroniącą świstaki i kozice?
5 października 1868 r. – jedna z pierwszych na świecie ustaw parlamentarnych chroniących konkretne gatunki.
8. Ile świstaków żyło po polskiej stronie Tatr w 1881 r.?
Według zestawień historycznych ok. 30 osobników – populacja była o krok od wyginięcia.
Wynik: 0 / 8
Najczęstsze pytania
Czym świstak tatrzański różni się od alpejskiego?
To podgatunek świstaka alpejskiego opisany w 1961 r. przez J. Kratochvíla. Różni się przede wszystkim budową czaszki – ma szersze i dłuższe kości nosowe (stąd nazwa latirostris, „szeroki pysk”) – a według części badaczy także jaśniejszym futrem.
Ile jest świstaków w Tatrach?
Szacuje się, że w całych Tatrach żyje ok. 700–800 świstaków, z czego ok. 150–200 po polskiej stronie, w Tatrzańskim Parku Narodowym. W 1881 r. po polskiej stronie było ich zaledwie ok. 30.
Jak długo śpi świstak?
W Tatrach sen zimowy trwa 201–227 dni, średnio ok. 215 – od przełomu września i października do drugiej połowy kwietnia. Cała rodzina śpi razem i wspólnie się ogrzewa.
Dlaczego świstak gwiżdże?
Gwizd to sygnał alarmowy ostrzegający rodzinę przed zagrożeniem. Badania na świstakach alpejskich pokazały, że na drapieżniki z powietrza częściej odpowiadają pojedynczym gwizdem, a na naziemne – serią gwizdów.
Czy zmiany klimatu zagrażają świstakom?
Tak. Badania z Alp wykazały, że cieńsza pokrywa śnieżna obniża przeżywalność młodych i wielkość miotów, bo śnieg izoluje norę zimą. Mała tatrzańska populacja jest na takie zmiany szczególnie wrażliwa.
Literatura i źródła
- Kratochvíl J. (1961). Marmota marmota latirostris ssp. nova. Folia Zoologica 10: 289–304.
- Gąsienica-Byrcyn W. (2009). Historia poznania, występowanie i rozmieszczenie świstaka tatrzańskiego (Marmota m. latirostris Kratochvíl, 1961) w Tatrach. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 65(2): 99–110.
- Gąsienica-Byrcyn W. (2001). Świstak tatrzański. W: Głowaciński Z. (red.), Polska Czerwona Księga Zwierząt – Kręgowce. PWRiL, Warszawa.
- Chovancová B. (2007). Świstak świstakowi nierówny. Tatry 4(22): 68–69.
- Zwijacz-Kozica T. (2007). Świstak alpejsko-tatrzański. Tatry 4(22): 60–67.
- Bačkor P. (2009). Current distribution of the Alpine Marmot (Marmota marmota) in the Nízke Tatry Mts., Slovakia. Lynx 40: 5–13.
- Ballová Z., Šibík J. (2015). Microhabitat utilization of the Tatra marmot (Marmota marmota latirostris) in the Western Carpathian Mountains, Europe. Arctic, Antarctic, and Alpine Research 47(1): 169–183. doi:10.1657/AAAR0014-021
- Ballová Z., Ballo M., Holko L. (2016). First observations of occasional carnivory in Tatra marmots, Slovakia. North-Western Journal of Zoology 12(1): e152701.
- Jászayová A., Režnarová J., Chovancová G., Kostygov A., Yurchenko V., Antolová D., Zwijacz-Kozica T., Csanády A., Hurníková Z. (2023). A study of oribatid mites as potential intermediate hosts of anoplocephalid tapeworms of Tatra chamois and Tatra marmots… Life 13(4): 955. doi:10.3390/life13040955
- Arnold W. (1988). Social thermoregulation during hibernation in alpine marmots (Marmota marmota). Journal of Comparative Physiology B 158(2): 151–156. doi:10.1007/BF01075828
- Blumstein D.T., Arnold W. (1995). Situational specificity in alpine-marmot alarm communication. Ethology 100(1): 1–13. doi:10.1111/j.1439-0310.1995.tb00310.x
- Boero D. (1992). Alarm calling in Alpine marmot (Marmota marmota L.): evidence for semantic communication. Ethology Ecology & Evolution 4(2): 125–138. doi:10.1080/08927014.1992.9525334
- Rassmann K., Arnold W., Tautz D. (1994). Low genetic variability in a natural alpine marmot population revealed by DNA fingerprinting. Molecular Ecology 3(4): 347–353. doi:10.1111/j.1365-294x.1994.tb00074.x
- Tafani M., Cohas A., Bonenfant C., Gaillard J.-M., Allainé D. (2013). Decreasing litter size of marmots over time: a life history response to climate change? Ecology 94(3): 580–586. doi:10.1890/12-0833.1
- Rézouki C., Tafani M., Cohas A., Loison A., Gaillard J.-M., Allainé D., Bonenfant C. (2016). Socially mediated effects of climate change decrease survival of hibernating Alpine marmots. Journal of Animal Ecology 85(3): 761–773. doi:10.1111/1365-2656.12507
- Simma M., Ozgul A., Duchenne F., Ackermann G., Jenny H., Müller J.P., Kempel A. (2025). Shifting heights? A 40-year resurvey of Alpine marmot distribution in response to climate change. Ecology and Evolution. doi:10.1002/ece3.71777
- Bonenfant C., Cohas A., Quittet P., Cavailhès J., Garcia R., Blache N., Gaillard J.-M., Douhard M. (2026). Alpine marmot (Marmota marmota) pups emerge increasingly earlier with ongoing climate change. Mammalia 90: 184–193. doi:10.1515/mammalia-2025-0037
- Rastelli D., Paniw M., von Hardenberg A., Ferrari C. (2026). Too warm to play: temperature selectively constrains social behaviour in the Alpine marmot. Animal Behaviour 239: 123679. doi:10.1016/j.anbehav.2026.123679
- Böhm C., Landmann A. (2020). Carnivory in the Alpine marmot (Marmota marmota): an underestimated phenomenon? Ethology Ecology & Evolution 33(2): 184–190. doi:10.1080/03949370.2020.1837964
- Nowicki M. (1865). O świstaku (Arctomys marmota). Kraków.
- Dyrektywa Rady 92/43/EWG z 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (dyrektywa siedliskowa), załączniki II i IV.
- GBIF.org – Global Biodiversity Information Facility, dane występowania Marmota marmota (taxonKey 2437377), dostęp: październik 2026.
Uwaga: część cytowanych badań dotyczy świstaka alpejskiego z Alp – populacji znacznie liczniejszej i lepiej zbadanej. Wnioski o mechanizmach (hibernacja, komunikacja, wpływ klimatu) są przenoszone na świstaka tatrzańskiego jako najbliżej spokrewnionego.
Czytaj także: Świstak tatrzański – podstawy, Kozica tatrzańska, Endemity i relikty w faunie Tatr, Fauna Tatr.