Jurgów, 34-532 Jurgów 10.00 - 18.00 7 dni w tygodniu
Obserwuj nas

E-mail

kontakt@tatryguide.pl

Zadzwoń

+48533566312

Przyroda Pienin – Pieniński Park Narodowy: łąki, endemity i niepylak apollo

Podhale od podszewki · Pieniny

Przyroda Pienin

Najstarszy park narodowy w Polsce od strony przyrody: łąki z rekordową liczbą gatunków, buczyny storczykowe i reliktowe sosny, murawy naskalne z pszonakiem pienińskim i złocieniem Zawadzkiego, a przede wszystkim niepylak apollo i jego restytucja.

wiedza przewodnickaPieniny Właściwe982 mcały rok
Fot. Qvidemus, CC BY-SA 3.0 pl – Wikimedia Commons
W skrócie
  • Pieniński PN powstał 1 czerwca 1932 r. – to najstarszy park narodowy w Polsce [1].
  • Łąki są półnaturalne i należą do najbogatszych w gatunki w kraju; park je wykupuje i kosi.
  • Pszonak pieniński, smagliczka skalna i jałowiec sabiński rosną w Polsce tylko w Pieninach [4][6][7].
  • Niepylak apollo prawie wyginął; park od lat 90. prowadzi hodowlę i restytucję [3].
  • Otulina nie jest formą ochrony przyrody – park tylko uzgadnia w niej zagospodarowanie.

W skrócie

Pieniński Park Narodowy to najstarszy park narodowy w Polsce: powstał 1 czerwca 1932 r., ok. dwa miesiące przed parkiem w Białowieży [1][2]. Obejmuje prawie wyłącznie Pieniny Właściwe, a z Pienin Spiskich tylko Zielone Skałki. Jest jednym z najmniejszych parków w kraju, ale ma najwyższy wskaźnik ruchu turystycznego na hektar [1]. Po słowackiej stronie, w Małych Pieninach, działa najmniejszy park narodowy Słowacji – PIENAP.

Trzy Korony w Pieninach Właściwych
Trzy Korony w Pieninach Właściwych. Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 3.0 – Wikimedia Commons

1. Park mały, ale bardzo złożony

Pieniny leżą w Pienińskim Pasie Skałkowym, który oddziela Karpaty Wewnętrzne od Zewnętrznych i ciągnie się łukiem od zachodniej Słowacji po Rumunię. Budowa geologiczna jest tu niezwykle skomplikowana. Park ma trzy obwody ochronne (dla porównania TPN ma ich ok. dziesięciu) i jest bardzo rozdrobniony. Ochrona ścisła, czynna i krajobrazowa przeplatają się na małych płatach, bo w parku jest dużo gruntów prywatnych – w strefie ochrony krajobrazowej. Skarb Państwa ma ok. 53% powierzchni [1]. Park od lat wykupuje łąki, dlatego na mapie własności widać ich długie, wąskie pasy.

Park ma otulinę większą od siebie samego. Otulina nie jest formą ochrony przyrody: park uzgadnia w niej plany zagospodarowania i zgłasza naruszenia, głównie w krajobrazie. Dobrze to widać na Przełęczy Snozka. Po jednej stronie drogi, poza otuliną, stoją budynki i billboardy, po drugiej – nie, bo granicą otuliny jest droga. Według materiałów kursu ruch w parku rozkłada się tak: wakacje to ok. połowy odwiedzających, sezon wycieczek szkolnych (wiosna i wrzesień) – druga duża część, a reszta roku – ok. 10%. Większość ruchu to spływ Dunajcem: tratwami, a coraz częściej pontonami i kajakami.

Korytarz ekologiczny przy Szczawnicy

W rejonie Szczawnicy przebiega korytarz, którym zwierzęta wędrują między Pieninami a Beskidem Sądeckim. Zabudowa szybko go zamyka. Jelenie i inne zwierzęta próbują przechodzić przez Dunajec nawet między kajakami. To dobry przykład problemu, o którym mało kto myśli, płynąc przełomem.

2. Łąki – największy skarb Pienin

Pienińskie łąki są półnaturalne: powstały, gdy człowiek wykarczował las, a utrzymywały je koszenie i wypas. Należą do najbogatszych w gatunki łąk w Polsce. Według materiałów kursu na metrze kwadratowym może rosnąć do 40 gatunków roślin kwiatowych, a na 100 m² nawet ok. 70. Do tego dochodzą mszaki, porosty i grzyby łąkowe. Dwa zbiorowiska łąkowe są opisane wyłącznie z Pienin – endemiczne jest tu nie pojedynczy gatunek, ale całe zbiorowisko.

Prywatni właściciele często porzucają koszenie, bo dojazd jest trudny, a praca się nie opłaca. Park wykupuje łąki i kosi je sam, z niedokosami, czyli nieskoszonymi pasami dla owadów. Niektóre polany, np. Kosarzyska i Polana Pieniny pod Trzema Koronami, kosi się ręcznie, żeby ciężki traktor nie niszczył gleby. Siano sprzedaje się okolicznym gospodarzom. Wypas kulturowy owiec prowadzi się pod nadzorem parku na Hali Majerz, a na zamku w Czorsztynie pasą się kozy karpackie – prawie wymarła rasa. Kozy zjadają krzewy, a kopytkami naruszają glebę, co lubi pszonak pieniński.

Kośne łąki w Pieninach Czorsztyńskich
Łąki kośne w Pieninach. Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 3.0 – Wikimedia Commons
Las w Pienińskim Parku Narodowym
Buczyna w Pieninach. Fot. Qvidemus, CC BY 3.0 – Wikimedia Commons

3. Lasy i murawy naskalne

Całe Pieniny leżą w reglu dolnym. Mimo braku pięter roślinnych różnorodność siedlisk jest ogromna. Decyduje o niej nachylenie i wystawa stoku: za jedną skałką panuje zupełnie inny mikroklimat niż przed nią. Według materiałów kursu w parku wyróżnia się 18 typów lasów. Dominują buk i jodła, jak w reglach Tatr, ale zbiorowiska są inne. Są tu m.in. jaworzyny i ciepłolubne buczyny storczykowe. Na Sokolicy rosną reliktowe laski sosnowe – podobne zbiorowisko znamy tylko z Tatr. Według materiałów kursu w parku pomierzono też najwyższą rodzimą jodłę w Polsce (ok. 56 m), wytypowaną dzięki skaningowi laserowemu.

Na skałach rosną murawy naskalne, w których mieszają się gatunki wysokogórskie i ciepłolubne. Pieniny są „wyspą ciepła”, gdzie wiele roślin osiąga północną granicę zasięgu. Wybrane gatunki:

  • Pszonak pieniński – w Polsce rośnie wyłącznie w Pieninach. Największa populacja jest na zamku w Czorsztynie [4].
  • Złocień (chryzantema) Zawadzkiego – w Europie znany tylko z polskich i słowackich Pienin. Ten sam gatunek rośnie dalej na wschodzie Azji [5].
  • Smagliczka skalna – w Polsce dziko tylko w Pieninach, gdzie wiosną obsypuje żółtymi kwiatami skały przełomu Dunajca [6].
  • Jałowiec sabiński – relikt, który przetrwał na kilku skałach (Facimiech, Głowa Cukru, Pieczki). Wytępiono go niemal przez wiarę w jego lecznicze działanie [7].
  • Mniszek pieniński – długo uważany za endemit Pienin. Badania wykazały, że ten sam gatunek rośnie w Małych Karpatach na Słowacji [8]. W Pieninach zostały pojedyncze rośliny.
  • Aster alpejski i goździk postrzępiony w podgatunku wczesnym – w Polsce tylko w Tatrach i Pieninach. W Pieninach aster ma najniższe stanowiska.
Pszonak pieniński na Zamku Czorsztyńskim
Pszonak pieniński na Zamku Czorsztyńskim. Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 4.0 – Wikimedia Commons
Złocień (chryzantema) Zawadzkiego w Pieninach
Złocień Zawadzkiego. Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 4.0 – Wikimedia Commons

4. Niepylak apollo – motyl, który prawie zniknął

Niepylak apollo to jeden z największych dziennych motyli Polski. Podgatunek pieniński ma ok. 8 cm rozpiętości skrzydeł. Nazwa wzięła się stąd, że nie zostawia na palcach pyłku z łusek. Jest jedynym polskim motylem na liście CITES. Samce są jaśniejsze, samice ciemniejsze, z większym odwłokiem. Zaniepokojony motyl potrafi szeleścić, pocierając skrzydła odnóżami. Lata wolno, szybując – i to ułatwiało jego łapanie [3].

Cykl życia: samica składa jaja w sierpniu i wrześniu, a gąsienice wylęgają się już pod koniec zimy. Żerują głównie na rozchodniku wielkim, a starsze także na innych rozchodnikach. W maju i czerwcu przepoczwarczają się, a dorosłe motyle latają od lipca do połowy sierpnia i żyją ok. 3–4 tygodnie. Piją nektar m.in. z ostrożeni. Motyl potrzebuje nasłonecznionych skał i piargów z rozchodnikiem – stepów górskich. Gatunek występuje wyspowo, dlatego opisano aż ok. 100 podgatunków.

W XIX w. rabunkowa gospodarka leśna odsłoniła skały i niepylakom było lepiej. Potem zalesiano, zaniechano wypasu, a łąki nawożono. Dołożyło się kolekcjonerstwo – przed wojną z Pienin wywożono po kilkaset motyli. Na początku lat 90. w masywie Trzech Koron zostało według szacunków zaledwie kilkadziesiąt osobników [3]. Park rozpoczął hodowlę i restytucję – jeden z najlepiej udokumentowanych programów tego typu na świecie. Wypuszczone motyle znakuje się numerami na skrzydłach (metoda znakowania i ponownych odłowów). Żeby zwiększyć różnorodność genetyczną, dowieziono samice z tego samego podgatunku ze Słowacji. Park usuwa też krzewy z muraw naskalnych, żeby odsłonić rozchodnik. Według materiałów kursu motyle z pienińskiej hodowli pomagają dziś przywracać gatunek w Karkonoszach.

Niepylak apollo – samica
Niepylak apollo. Fot. Robert Kindermann aka RobertK, CC BY-SA 2.5 – Wikimedia Commons

5. Ochrona czynna i monitoring

  • Gatunki inwazyjne – park usuwa barszcz Sosnowskiego (parzy, zwłaszcza w upale, a opary podrażniają drogi oddechowe) i rdestowce. Te ostatnie sprowadzono jako rośliny energetyczne i pożytkowe dla pszczół.
  • Płazy – wiosną park przenosi płazy przez drogi i stawia płotki. Na Hali Majerz zabezpieczono małe zbiorniki wodne przed owcami.
  • Ptaki – monitoruje się m.in. bociana czarnego, derkacza (nasłuch nocą na łąkach), dzięcioły trójpalczastego i białogrzbietego, orlika krzykliwego, sokoła wędrownego, puszczyka uralskiego i sóweczkę. Od kilku lat po polskiej stronie gniazduje orzeł przedni.
  • Ssaki – fotopułapki rejestrują rysia, wilki, wydry i coraz częściej niedźwiedzie. Zimą liczy się nietoperze w jaskiniach. Liczebność jeleni i dzików reguluje się przy granicach parku, by ograniczyć szkody w uprawach.
  • Rośliny – co roku liczy się storczyki na wybranych polanach (w tym obuwika), monitoruje mniszka pienińskiego i mech bezlist okrywowy, rosnący na grubych, martwych jodłach w naturalnych lasach.
Metodyka: Pieniny z grupą
  • Zacznij od rangi. „Najstarszy park narodowy w Polsce” i „spływ, który zna cała Polska” to dobre otwarcie dla każdej grupy.
  • Pokaż łąkę z bliska. Policzenie gatunków na jednym metrze kwadratowym robi większe wrażenie niż liczby z książki.
  • Opowiedz historię niepylaka od kolekcjonerów po hodowlę – to gatunek „parasolowy” i charyzmatyczny, idealny do opowieści o ochronie przyrody.
  • Nie zrywamy i nie łapiemy. Wiele pienińskich gatunków rośnie na pojedynczych skałach – jeden turysta może zrobić dużą szkodę.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

1. Który park narodowy w Polsce jest najstarszy?

Pieniński Park Narodowy powstał 1 czerwca 1932 r., a park w Białowieży ok. dwa miesiące później, 11 sierpnia 1932 r.

2. Na jakiej roślinie żerują w Pieninach gąsienice niepylaka apollo?

W Pieninach główną rośliną żywicielską jest rozchodnik wielki, rosnący na nasłonecznionych skałach i piargach. W Tatrach są to inne gatunki rozchodników.

3. Dlaczego niepylak apollo prawie wyginął w Pieninach?

W XIX w. lasy były mocno przetrzebione, skały nasłonecznione. Potem zalesiano i zaniechano wypasu, a do tego motyle masowo kolekcjonowano. Na początku lat 90. zostało ich zaledwie kilkadziesiąt.

4. Gdzie w Polsce rośnie dziko jałowiec sabiński?

To relikt, który przetrwał na kilku skałach Pienin, m.in. na Facimiechu i Głowie Cukru. Wytępiono go niemal przez wiarę w jego właściwości lecznicze.

5. Czym jest otulina parku narodowego?

Otulina chroni park przed zagrożeniami z zewnątrz. Park opiniuje w niej plany zagospodarowania, ale nie obowiązują tam zakazy parku. Na Przełęczy Snozka widać różnicę po obu stronach drogi, którą biegnie granica otuliny.

Wynik: 0 / 5

Najczęstsze pytania

Jak duży jest Pieniński Park Narodowy?

To jeden z najmniejszych parków narodowych w Polsce – mniejszy jest tylko Ojcowski. Ma ok. jednej dziesiątej powierzchni TPN, ale przyjmuje według materiałów kursu ok. jednej piątej liczby jego odwiedzających. Ma najwyższy w Polsce wskaźnik ruchu turystycznego na hektar.

Gdzie w Pienińskim Parku Narodowym pobierane są opłaty?

Według materiałów kursu bilety sprzedaje się m.in. przy wejściach na Trzy Korony i Sokolicę oraz na Zamek Czorsztyn. Na Drodze Pienińskiej i na Zamku Pieniny ruch liczą automatyczne liczniki. Aktualne informacje są na stronie parku.

Czy można zobaczyć niepylaka apollo?

Dorosłe motyle latają zwykle w lipcu i sierpniu na nasłonecznionych, południowych zboczach. Gatunek jest pod ścisłą ochroną i na liście CITES – nie wolno go łapać ani niepokoić. Szansę dają polany przy szlaku na Trzy Korony, gdzie motyle piją nektar z ostrożeni.

Dlaczego park kosi łąki?

Pienińskie łąki są półnaturalne: powstały dzięki koszeniu i wypasowi. Bez nich zarastają lasem i tracą wyjątkową różnorodność. Park wykupuje łąki od prywatnych właścicieli i kosi je – miejscami ręcznie, żeby ciężki sprzęt nie niszczył gleby.

Czytaj dalej: Topografia Pienin, Storczyki i łąka mieczykowa, Cietrzew, głuszec, derkacz, Historia ochrony przyrody w Tatrach.

Źródła (9 – kliknij, aby rozwinąć)
  1. Wikipedia (pl): „Pieniński Park Narodowy” – utworzony 1 czerwca 1932 r., najwyższy wskaźnik ruchu turystycznego na hektar, ok. 53% własności Skarbu Państwa. link
  2. Wikipedia (pl): „Białowieski Park Narodowy” – Park Narodowy w Białowieży od 11 sierpnia 1932 r. link
  3. Wikipedia (pl): „Niepylak apollo” – rozchodnik wielki jako roślina żywicielska w Pieninach, zanik populacji, restytucja. link
  4. Wikipedia (pl): „Pszonak pieniński” – w Polsce wyłącznie w Pieninach, największa populacja na zamku w Czorsztynie. link
  5. Wikipedia (pl): „Złocień Zawadzkiego” – w Europie tylko w polskich i słowackich Pieninach. link
  6. Wikipedia (pl): „Smagliczka skalna” – w Polsce dziko wyłącznie w Pieninach. link
  7. Wikipedia (pl): „Jałowiec sabiński” – relikt, jedyne stanowiska w Karpatach Zachodnich (Facimiech, Głowa Cukru, Pieczki). link
  8. Wikipedia (pl): „Mniszek pieniński” – według nowszych badań występuje także na Słowacji. link
  9. Pieniński Park Narodowy – strona parku (pieninypn.pl). link

Opracowanie własne TatryGuide na podstawie zajęć kursu przewodnickiego (2025) i wymienionych źródeł. Fakty, daty i liczby sprawdziliśmy w źródłach; gdzie autorzy się różnią, piszemy o tym wprost.

Przewodnik Tatrzański
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.