Liczba gatunków w TPN: 27 (w całej Polsce ok. 47)
Okres kwitnienia: od końca kwietnia do połowy września, najobficiej od przełomu maja i czerwca do połowy lipca
Podłoże: większość gatunków preferuje podłoże wapienne
Status: wszystkie storczyki w Polsce są objęte ochroną gatunkową
Storczyki kojarzą się z tropikami i doniczką na parapecie, a tymczasem Tatry są jednym z najbogatszych w storczyki miejsc w Polsce. Rośnie tu ponad połowa krajowych gatunków. To rośliny wyjątkowe: rozwijają się bardzo powoli (niektóre zakwitają po 6–10 latach), żyją w ścisłym związku z grzybami i wymyśliły fascynujące sposoby na „przekonanie” owadów do zapylenia.
Obuwik pospolity – kwiat pułapka
Najbardziej spektakularny polski storczyk. Jeden z płatków, tzw. warżka, ma kształt żółtego bucika. Owad, który wpadnie do środka, może się wydostać tylko jedną drogą, a przy okazji ociera się o pyłek i zapyla kwiat. Obuwik rośnie nielicznie na wapiennych zboczach w reglach.
Kukułki i gółki – barwa i zapach
Najczęściej spotykane storczyki o różowych i purpurowych kwiatach to kukułki (plamista, Fuchsa, szerokolistna) oraz gółka długoostrogowa i gółka wonna. Gółki mają intensywny, przyjemny zapach, najlepiej wyczuwalny w upalne dni w osłoniętych dolinach, np. w Dolinie Strążyskiej czy Dolinie Białego.
Oszukańcy bez nektaru
Wiele storczyków nie oferuje owadom żadnej nagrody. Stosują różne sztuczki:
- wczesne kwitnienie – kukułka bzowa i storczyk męski kwitną, zanim pojawi się masa roślin miododajnych, i wykorzystują brak doświadczenia świeżo przebudzonych owadów,
- mimikra – kwiaty storczycy kulistej, rosnącej na halach, przypominają kwiaty driakwi i owady je mylą,
- pseudokopulacja – warżka dwulistnika muszego imituje samicę błonkówki. Samce próbują z nią kopulować i przenoszą pyłek. To bardzo rzadki gatunek, znany w TPN z pojedynczych stanowisk m.in. w Dolinie Chochołowskiej, Kościeliskiej i Bystrej.
Kruszczyki – narkotyczny nektar
Nektar kruszczyka szerokolistnego zawiera substancje, które spowalniają owady. Dzięki temu zostają one na kwiecie dłużej i skuteczniej go zapylają. Kruszczyki kwitną późno, w lipcu i sierpniu, w cienistych buczynach, gdzie każdy owad jest na wagę złota. Częściej spotkamy kruszczyka rdzawoczerwonego o pięknych ciemnoczerwonych kwiatach na murawach.
Niepozorne i bez zieleni
Nie wszystkie storczyki są efektowne. Najpospolitszym w Tatrach jest listera jajowata (dziś nazywana także gnieźnikiem jajowatym) o zielonkawych kwiatach. Niektóre gatunki całkowicie uzależniły się od grzybów i straciły chlorofil: gnieźnik leśny, storzan bezlistny i żłobik koralowy. Są brązowawe i wśród opadłych liści bukowych łatwo je przeoczyć.
Potrostek alpejski – mały skarb Czerwonych Wierchów
Najmniejszy polski storczyk, ledwie kilkucentymetrowy. Jego jedyne krajowe stanowiska znajdują się w Tatrach, głównie w masywie Ciemniaka na Czerwonych Wierchach. To symbol wyjątkowości tatrzańskiej flory.
Jak chronić storczyki?
- Nigdy ich nie zrywaj i nie wykopuj. Storczyk bez swojego grzyba w ogrodzie i tak zginie.
- Fotografuj ze szlaku i nie wydeptuj muraw wokół kwiatów.
- Pamiętaj, że ochrona gatunkowa nie wystarczy. Storczyki przetrwają tylko wtedy, gdy chronimy całe ich siedlisko z grzybami i owadami.
Więcej tatrzańskich roślin znajdziesz w Atlasie roślin tatrzańskich.
Najlepszy czas na „storczykową” wycieczkę to czerwiec i lipiec. Wapienne doliny reglowe i Czerwone Wierchy kwitną wtedy jak ogród.
Źródło informacji: T. Skrzydłowski, „Tatrzańskie storczyki”, Pracownia Badań i Monitoringu TPN (oprac. na podstawie D. Szlachetko, M. Skakuj, „Storczyki Polski”), oraz materiały kursu przewodnickiego.