Geologiczne ciekawostki Tatr

Wiek najstarszych skał Tatr: kilkaset milionów lat
Najwyższe szczyty: Gerlach, Łomnica, a w Tatrach Zachodnich Bystra – wszystkie poza granią główną
Najwięcej opadów w Polsce: północne stoki Tatr
Najstarszy znany bumerang: Jaskinia w Obłazowej, ponad 30 tys. lat

---

Tatry to jedno wielkie archiwum historii Ziemi. W ich skałach zapisały się dawne oceany, rafy koralowe, ruchy płyt tektonicznych, trzęsienia ziemi, lodowce i pierwsi ludzie. Oto ciekawostki, o których warto opowiedzieć na szlaku. Systematyczny wykład o budowie Tatr znajdziesz na stronie Jak powstały Tatry? Geologia.

1. Tatry podróżowały przez pół świata

Fragment skorupy ziemskiej, z którego zbudowane są Tatry, powstał na południe od równika i przez setki milionów lat wędrował razem z płytami tektonicznymi przez różne strefy klimatyczne: od równikowych lasów karbonu, przez tropikalne pustynie permu i triasu, po dzisiejszą strefę umiarkowaną. Teren ten był wysokimi górami, nizinami, bagnami, płytkimi rafami i dnem głębokiego oceanu.

2. Rafa koralowa w Tatrach

Ok. 200 mln lat temu tereny dzisiejszych Tatr leżały na wybrzeżu oceanu Tetydy, a ok. 120 mln lat temu rosły tu rafy koralowe. Ich ślady i skamieniałości zachowały się w tatrzańskich wapieniach.

3. Skały z „podwodnych lawin”

Turbidyty to skały powstałe z osadów, które jak lawina zsuwały się po podwodnym stoku. Ich charakterystyczne warstwy widać w otoczeniu Tatr, m.in. w fliszu Podhala.

4. Skąd się wzięła rysa w Rysach?

Charakterystyczny głęboki żleb, od którego pochodzi nazwa szczytu, powstał na linii uskoku odwróconego. Uskok ten ściął i przesunął skały krystalicznego trzonu w rejonie Morskiego Oka podczas nasuwania się płaszczowin tatrzańskich.

5. Dlaczego najwyższe szczyty leżą poza granią główną?

Blok Tatr podnosi się nierównomiernie, najszybciej od południa, wzdłuż uskoku podtatrzańskiego. Stoki południowe są więc bardziej strome, a erozja silniejsza, co przesunęło główny dział wodny na północ. Dlatego Gerlach, Łomnica i Bystra leżą na południe od grani głównej.

6. Trzęsienie ziemi pod Tatrami

Uskok podtatrzański to zjawisko na skalę Europy Środkowej. Na Słowacji widać jego skarpę o wysokości do 18 m. U schyłku ostatniego zlodowacenia południowa część Tatr została tam gwałtownie wyniesiona średnio o ok. 5–7 m, co musiało wywołać silne trzęsienie ziemi.

7. Czerwone Wierchy pokazują budowę płaszczowinową

W panoramie Czerwonych Wierchów nad Doliną Kościeliską widać sfałdowane warstwy skał osadowych. Ich układ pokazuje, jak całe płaty skał (płaszczowiny) zostały nasunięte jedne na drugie.

8. Marmit – dziura wywiercona przez lodowiec

Żłoby lodowcowe powstają setki tysięcy lat, a marmit (garniec lodowcowy) może powstać w kilka godzin. Strumień płynący pod lodowcem kręci okruchami skał i wierci w podłożu spiralne zagłębienie o wypolerowanych ścianach. Jedyny znany marmit w Tatrach znajduje się w Dolinie Pięciu Stawów Spiskich na Słowacji.

9. Głazy wielkie jak kamienice

Lawiny i obrywy z epoki lodowej zostawiły bloki ważące tysiące ton:

• największy, 35 × 26 × 13 m, leży w jęzorze dawnej lawiny w Dolince pod Kołem w Dolinie Pięciu Stawów Polskich,
• drugi, 32 × 26 × 13 m, w Dolinie Pięciu Stawów Spiskich,
• największy blok przyniesiony przez lodowiec, 16 × 11 × 9 m, leży na morenach lodowca Białki w pobliżu Palenicy Białczańskiej.

10. Piargi Morskiego Oka

Otoczenie Morskiego Oka to najpiękniejszy w Polsce przykład krajobrazu wysokogórskiego. Stożki usypiskowe na południowym brzegu wznoszą się blisko 200 m nad taflę stawu i mają ok. 50 m grubości. Najdrobniejszy gruz leży u góry stożka, a największe bloki u jego podnóża. Piargi wciąż rosną i są najszybciej zmieniającym się elementem krajobrazu.

11. Najwięcej deszczu w Polsce

Na północnych stokach Tatr pada więcej niż gdziekolwiek w Polsce:

• średnio ok. 1765 mm rocznie na Kasprowym Wierchu, o ponad 1100 mm więcej niż na nizinach,
• prawie 2800 mm w 2001 r. w Dolinie Pięciu Stawów Polskich,
• rekordowe 300 mm w ciągu jednej doby na Hali Gąsienicowej (30 czerwca 1973 r.).

12. Smocze kości, czyli niedźwiedź jaskiniowy

W Jaskini Magurskiej znaleziono liczne kości niedźwiedzia jaskiniowego, roślinożernego olbrzyma epoki lodowej. Jaskinię zamieszkiwał do ok. 28 tys. lat temu, tuż przed kulminacją ostatniego zlodowacenia i wyginięciem gatunku. Na Podhalu dawniej uważano te kości za smocze i używano ich w praktykach magicznych.

13. Żywi świadkowie epoki lodowej

Gdy Tatry pokrywały lodowce, u ich podnóża rozciągała się tundra z mamutami i reniferami. Jej pozostałością są dziś niskie, światłolubne rośliny powyżej granicy lasu: dębik ośmiopłatkowy, różeniec górski i płożące wierzby żyłkowana i zielna. Część z nich znajdziesz w Atlasie roślin tatrzańskich.

14. Najstarszy bumerang świata i Wenus z Obłazowej

W Obłazowej Skale nad Białką Tatrzańską jest niewielka jaskinia, zamieszkiwana wielokrotnie w ciągu ostatnich 100 tys. lat. Ponad 30 tys. lat temu pierwsi Homo sapiens złożyli tu w kręgu z granitowych otoczaków przedmiot wycięty z ciosu mamuta. To najstarszy znany na świecie przykład niepowracającego bumerangu. Obok znaleziono m.in. ludzkie kości, ozdoby z kłów lisa polarnego i muszli oraz czerwoną ochrę. Ok. 13 tys. lat p.n.e. w jaskini mieszkali myśliwi z kultury twórców malowideł w Lascaux i Altamirze. Zostawili kamienną plakietkę z wizerunkiem kobiety, „Wenus z Obłazowej”.

Te historie świetnie sprawdzają się na wycieczkach: od rysy w Rysach widzianej znad Morskiego Oka, przez głazy w Dolinie Pięciu Stawów, po Czerwone Wierchy z ich fałdami skał.