Historia własności Tatr

Do 1772/1773: Tatry jako królewszczyzna (starostwo nowotarskie)
XIX w.: sprzedaż dóbr przez rząd austriacki – Homolacsowie, Uznańscy, Wspólnota Witowska
1889: Władysław Zamoyski kupuje dobra zakopiańskie
1902: wyrok w Grazu – Morskie Oko przy Galicji
1924: dobra Zamoyskiego dla Fundacji „Zakłady Kórnickie”
1954: utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego

---

Kto był właścicielem Tatr? Odpowiedź jest zaskakująco skomplikowana. Przez stulecia polska część gór należała do króla, potem do zaborcy, kupców i przemysłowców, prywatnych właścicieli hal i wspólnot wiejskich. Dzisiejszy Tatrzański Park Narodowy jest efektem kilkusetletniej historii, w której ważną rolę odegrały procesy sądowe, wielkie fortuny i patriotyczne decyzje.

Królewszczyzna (do 1773 r.)

Podhale i polskie Tatry były dobrami królewskimi, zarządzanymi przez starostwo nowotarskie. Wsie zakładano na prawie niemieckim i wołoskim. Osadnicy otrzymywali przywileje, a także prawo korzystania z lasów i hal (tzw. serwituty). Gospodarka w górach opierała się na pasterstwie i wyrębie lasu.

Pod zaborem austriackim

Po I rozbiorze Polski (1772) Podhale znalazło się w Galicji, a dobra królewskie przejął rząd austriacki. Państwo zaborcze sprzedawało je prywatnym nabywcom. Polskie Tatry podzielono na kilka sekcji:

• sekcja zakopiańska i białczańska – w rękach rodziny Homolacsów, związanych z hutą i kopalniami w Kuźnicach,
• sekcja szaflarska – należąca do rodziny Uznańskich,
• sekcja witowska – wspólna własność kilku wsi, z której wywodzi się Wspólnota Leśna Uprawnionych Ośmiu Wsi w Witowie. Do dziś jest ona właścicielem dużej części Doliny Chochołowskiej.

Hale były często współwłasnością dziesiątek rodzin góralskich. Wraz z kolejnymi spadkami udziały rozdrabniały się tak bardzo, że niektórzy posiadali np. „1/72 z ¼” hali.

Władysław Zamoyski i spór o Morskie Oko

W 1889 r. dobra zakopiańskie wystawiono na licytację. Groziło, że kupi je zagraniczny spekulant i wytnie lasy. Kupił je hrabia Władysław Zamoyski, który zadłużył się, żeby ratować Tatry dla Polski.

Równolegle trwał spór graniczny o Morskie Oko z węgierskim księciem Christianem Hohenlohe, właścicielem Jaworzyny. Węgrzy twierdzili, że granica przebiega po Rybim Potoku, a więc Morskie Oko należy do nich. Sprawa trafiła przed międzynarodowy sąd rozjemczy w Grazu, który 13 września 1902 r. orzekł na korzyść Galicji. Stronę polską świetnie reprezentował prof. Oswald Balzer, a Zamoyski poświęcił sprawie ogromne środki i energię.

O Władysławie Zamoyskim piszę szerzej na stronie: Władysław Zamoyski i spór o Morskie Oko.

Okres międzywojenny

• 1923 – Uznańscy dzielą sekcję szaflarską między dwóch braci na Dobra Szaflary i Dobra Poronin.
• 1924 – Zamoyski przekazuje swoje dobra tatrzańskie Fundacji „Zakłady Kórnickie”.
• Polskie Towarzystwo Tatrzańskie wykupuje ok. 1000 ha udziałów na halach, m.in. na Hali Gąsienicowej i w rejonie Morskiego Oka.
• 1933 – dobra Fundacji Kórnickiej przechodzą na Skarb Państwa.
• 1934 – państwo odkupuje Dobra Poronin.

Po II wojnie światowej

• 1945 – Dobra Szaflary zostają upaństwowione.
• 1950 – udziały Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego przejmuje PTTK.
• 1954 – powstaje Tatrzański Park Narodowy (rozpoczął działalność 1 stycznia 1955 r.).
• 1960–1978 – na mocy uchwały Rady Ministrów państwo reguluje własność w Tatrach i wykupuje grunty prywatne, m.in. udziały w halach.

Nie cała powierzchnia parku należy do państwa. Do dziś częścią terenów TPN jest las Wspólnoty Witowskiej w Dolinie Chochołowskiej, a na niektórych polanach właściciele prywatni prowadzą wypas kulturowy.

Historia własności Tatr tłumaczy wiele rzeczy, które widzimy na szlaku: dlaczego w Dolinie Chochołowskiej działa wspólnota, skąd w Kuźnicach pozostałości huty i dlaczego Morskie Oko jest po polskiej stronie. Chętnie opowiadam o tym podczas wycieczek.

Źródła: wykład „Historia własności Tatr – kompendium” (kurs przewodnicki), Z. Radwańska-Paryska, W.H. Paryski, „Wielka Encyklopedia Tatrzańska” (hasła „własnościowe sprawy”, „spór o Morskie Oko”).