Władysław hr. Zamoyski: ur. 18 listopada 1853 r. w Paryżu, zm. 3 października 1924 r.
W Zakopanem: od 1889 r., gdy kupił dobra zakopiańskie
Najważniejsze dzieła: uratowanie lasów Tatr, wygrany spór o Morskie Oko (1902), kolej do Zakopanego (1899), Fundacja „Zakłady Kórnickie”
Szlak: 28 miejsc w Zakopanem i okolicy, opisanych w przewodniku „Szlak Zamoyskiego”

Władysława Zamoyskiego nazywa się największym dobroczyńcą Podhala. To on zapoczątkował racjonalną gospodarkę leśną i ochronę przyrody w Tatrach, doprowadził kolej pod Giewont i wygrał dla Polski spór o Morskie Oko. „Szlak Zamoyskiego” łączy miejsca w Zakopanem i okolicy, w których do dziś widać ślady jego działalności, a także działalności jego matki Jadwigi i siostry Marii.

O samym hrabim i sporze o Morskie Oko piszę szerzej na stronach Władysław Zamoyski i spór o Morskie Oko oraz Historia własności Tatr.

Kuźnice i Kalatówki

Szkoła Domowej Pracy Kobiet (Kuźnice 1) – założona w 1882 r. przez Jadwigę Zamoyską w Kórniku. Po germanizacyjnych represjach Bismarcka trafiła przez Lubowlę i Kalwarię Zebrzydowską do Zakopanego. Od 1891 r. działała w Kuźnicach, w przebudowanym dawnym budynku zarządu huty. Kształciła dziewczęta „przez pracę” – z różnych stron Polski i ze wszystkich stanów.
Spichlerz dworski – pozostałość gospodarstwa w Kuźnicach.
Ujęcie wody „kórnickie” nad dolną stacją kolejki na Kasprowy – Zamoyski wykonał je na własnym gruncie jeszcze przed 1904 r. i dzięki niemu Zakopane mogło zbudować wodociąg.
Relikty papierni i elektrowni (Kuźnice 14) – w murach dawnej górnej papierni, spalonej od pioruna w 1895 r., Zamoyski zaczął w 1914 r. budować elektrownię wodną. Ukończono ją w 1920 r.
Klasztory Albertynek na Kalatówkach i Albertynów na Śpiącej Górce – związane ze św. Bratem Albertem, który mieszkał tu w pustelni.

Aleja Przewodników Tatrzańskich

System regulacji potoku Bystra i zbiornik wody.
Tor bobslejowy – bobsleje i sanki jeździły tu od ok. 1910 r., najpierw po drodze z Kuźnic, co kończyło się wypadkami. Dlatego powstał specjalny tor.
„Księżówka”, dawna „Adasiówka” – willa, w której szkoła Zamoyskiej znalazła pierwsze schronienie w Zakopanem.

Krokiew i okolice

„Odskocznia” na Krokwi – skocznia budowana od 1923 r., otwarta w 1925 r. Dziś to Wielka Krokiew im. Stanisława Marusarza.
Kamieniołomy pod Capkami, tartak „Zwierzyniec” z domem oficjalistów oraz Parcele Urzędnicze – ślady gospodarki dóbr Zamoyskiego.

Dworzec i Krupówki

Dworzec kolejowy – linię kolejową z Chabówki do Zakopanego (ok. 43 km) budowało polskie przedsiębiorstwo, co było wtedy precedensem, a spółką akcyjną kierował Zamoyski, jej główny udziałowiec. Pierwsza lokomotywa dotarła do Zakopanego 7 września, a pierwszy pociąg 25 października 1899 r. Kolej otworzyła Zakopanemu drogę do rozwoju.
„Bazar Polski” (Krupówki 41) i jego oddział – dawna „Spółka Handlowa” założona, by wspierać polski handel i rzemiosło. Nazwę „Bazar Polski” przyjęła w 1923 r.
Pomnik Władysława Zamoyskiego przy Krupówkach.
Pomnik dra Andrzeja Chramca przed Urzędem Miasta – pierwszego górala zakopiańskiego, który ukończył studia (medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim).
Muzeum Tatrzańskie, kościół Najświętszej Rodziny, „Herbaciarnia” Zamoyskiego i budynek Spółki Handlowej przy Kościeliskiej.

Poza Zakopanem

Morskie Oko – wyrok sądu rozjemczego w Grazu (1902) przyznał je Galicji.
Szkoła im. Władysława Zamoyskiego w Brzegach.
Linia kolejowa Chabówka – Zakopane.

„Dziś najszczęśliwszy dzień w moim życiu. Nie mam już nic.”

Po odzyskaniu niepodległości Zamoyski zapisał cały majątek, w tym dobra zakopiańskie, Fundacji „Zakłady Kórnickie” „dla celów nauki, oświaty i kultury”. Gdy 16 lutego 1924 r. przekazał majątek, zanotował słowa, które są mottem tej strony. Zmarł kilka miesięcy później, 3 października 1924 r. Dobra fundacji stały się później podstawą utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego.

Szlak Zamoyskiego to świetny pomysł na deszczowy dzień albo spokojny spacer z Kuźnic do centrum. Chętnie poprowadzę go z opowieściami o hrabim, jego matce i o tym, jak powstawało nowoczesne Zakopane.

Źródło: „Szlak Zamoyskiego”, wyd. II, Zakopane 2023 (J.M. Roszkowski, „Władysław hr. Zamoyski”; Z. Moździerz, „Opis miejsc i obiektów”).