Ludzie Tatr · 150 lat zawodu
Historia przewodnictwa tatrzańskiego
Najpierw byli koziarze, pasterze i górnicy, którzy za kilka monet prowadzili przybyszów „na wierchy”. Potem przyszły książeczki, blachy, klasy i egzaminy.
W 2025 r. przewodnicy tatrzańscy przemaszerowali Krupówkami, świętując 150 lat zawodu. Oto jego historia – od pierwszych wzmianek po dzisiejsze kursy.
- Pierwszy opisany przewodnik tatrzański towarzyszył Danielowi Speerowi na Kieżmarskim Szczycie w 1654 r. [1][5].
- W 1875 r. Towarzystwo Tatrzańskie wydało przewodnikom z Zakopanego książeczki z listą tras i cennikiem – to początek zorganizowanego przewodnictwa w Polsce [2][4].
- W 1877 r. lista Leopolda Świerza objęła 18 przewodników w trzech klasach [2].
- Od 1887 r. przewodnicy nosili mosiężne „blachy” z numerem [2].
- Pierwszy „nie-góral” zdał egzamin w 1937 r. (Stanisław Motyka), a pierwsza kobieta – w 1948 r. (Zofia Radwańska-Paryska) [2].
Przewodnicy przed przewodnictwem (XVII–XIX w.)
Pierwsze wejścia na tatrzańskie szczyty odbywały się z miejscowymi przewodnikami. W 1654 r. na Kieżmarski Szczyt wszedł Daniel Speer z kolegami i przewodnikiem Gärtnerem – to najstarszy opis takiej wyprawy [5]. W 1664 r. na Sławkowski Szczyt grupę z Wielkiego Sławkowa wprowadził „nieznany z nazwiska góralski myśliwy”. Przewodnikami byli ludzie, którzy znali góry z pracy: myśliwi i kłusownicy, pasterze, górnicy, drwale, a na Spiszu także nauczyciele [1].
Po polskiej stronie słynęli przewodnicy z Jurgowa – z nimi w 1843 r. wszedł na Lodowy Szczyt Anglik John Ball. W Zakopanem prym wiedli ludzie tacy jak Jan Krzeptowski Sabała – myśliwy, gawędziarz i muzykant – czy Maciej Sieczka, który w 1867 r. wprowadził Eugeniusza Janotę na Świnicę.
Towarzystwo Tatrzańskie porządkuje zawód (1875–1918)
Wraz z napływem letników pojawili się „przewodnicy” przypadkowi, a z nimi spory o ceny i bezpieczeństwo. Wiosną 1875 r. sekretarz Towarzystwa Tatrzańskiego Leopold Świerz wydał zakopiańskim przewodnikom książeczki – z listą miejsc, dokąd wolno im prowadzić, i cennikiem. [2][4].
W 1877 r. Świerz opublikował pierwszą imienną listę: 18 przewodników w trzech klasach. Do I klasy należeli: Jędrzej Wala starszy i młodszy, Maciej Sieczka, Szymon Tatar starszy i Wojciech Roj [2][4]. W 1887 r. lista liczyła ok. 60 osób, a przewodnicy dostali owalne mosiężne blachy z napisem „Przewodnik tatrzański”, numerem i klasą [2]. Około 1900 r. po północnej stronie Tatr działało ok. 58 uprawnionych przewodników [1].
Najsłynniejszy z nich, Klemens „Klimek” Bachleda, prowadził klientów na najtrudniejsze ówczesne drogi i był jednym z pierwszych ratowników TOPR. Zginął w 1910 r. w akcji na Małym Jaworowym Szczycie [6]. Więcej: historia ratownictwa w Tatrach.
Międzywojnie: komisja i egzaminy (1918–1939)
Po odzyskaniu niepodległości zawód nadzorowała komisja przewodnicka. Polskich przewodników było niewielu (poniżej 30), a dużą część ruchu obsługiwali nieformalni „przewodnicy” [1]. W 1937 r. jako pierwszy przewodnik nie-góral egzamin zdał taternik Stanisław Motyka [2].
Po wojnie: przewodnictwo masowe (od 1945)
Po wojnie Tatry odwiedzały już tłumy, a przewodników kształcono na kursach. W 1948 r. pierwszą przewodniczką tatrzańską została Zofia Radwańska-Paryska, współautorka „Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej” [2]. Przewodnicy zrzeszali się w kołach przewodnickich, a program szkolenia objął nie tylko teren, ale i przyrodę, historię, kulturę oraz bezpieczeństwo [1]. Porównanie dzisiejszych kół: koła przewodników tatrzańskich.
W 2025 r. przewodnicy tatrzańscy uroczyście obchodzili 150-lecie zawodu – z przemarszem Krupówkami [3]. W ciągu 140 lat wydano ponad 800 blach przewodnickich [2].
Oś czasu
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1654 | Daniel Speer z przewodnikiem na Kieżmarskim Szczycie |
| 1843 | przewodnicy z Jurgowa prowadzą Johna Balla na Lodowy Szczyt |
| 1867 | Maciej Sieczka z E. Janotą na Świnicy |
| 1873 | powstaje Towarzystwo Tatrzańskie |
| 1875 | książeczki przewodnickie – początek zorganizowanego przewodnictwa |
| 1877 | lista 18 przewodników w trzech klasach |
| 1887 | blachy przewodnickie |
| 1909 | przewodnicy wśród pierwszych ratowników TOPR |
| 1910 | śmierć Klimka Bachledy |
| 1937 | Stanisław Motyka – pierwszy przewodnik nie-góral |
| 1948 | Zofia Radwańska-Paryska – pierwsza przewodniczka |
| 2025 | 150 lat przewodnictwa tatrzańskiego |
Zobacz, jak wygląda kurs na przewodnika tatrzańskiego, egzamin ustny i nasz kurs online Akademia.
Sprawdź się
Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.
1. W którym roku Towarzystwo Tatrzańskie po raz pierwszy uregulowało zawód przewodnika?
Wiosną 1875 r. przewodnicy z Zakopanego dostali książeczki z wykazem tras i cennikiem.
2. Na ile klas podzielono przewodników na liście z 1877 r.?
Lista Leopolda Świerza z 1877 r. obejmowała 18 nazwisk w trzech klasach – podział przetrwał do dziś.
3. Kogo nazywano „królem przewodników tatrzańskich”?
Klimek Bachleda zginął w 1910 r. podczas akcji ratunkowej TOPR na Małym Jaworowym.
4. Kto w 1937 r. jako pierwszy „nie-góral” zdał egzamin przewodnicki?
Do tego czasu przewodnikami tatrzańskimi byli wyłącznie górale.
5. Co dostawali przewodnicy od 1887 r. jako znak uprawnień?
Na blasze był napis „Przewodnik tatrzański”, numer i klasa.
Wynik: 0 / 5
Najczęstsze pytania
Od kiedy istnieje zawód przewodnika tatrzańskiego?
Przewodnicy prowadzili ludzi w Tatry już w XVII w. (pierwszy opisany w relacji Daniela Speera), ale zawód uregulowało Towarzystwo Tatrzańskie w 1875 r. W 2025 r. obchodzono 150-lecie zorganizowanego przewodnictwa tatrzańskiego.
Skąd się wzięli pierwsi przewodnicy?
Byli to górale – myśliwi i kłusownicy („koziarze”), pasterze, górnicy, drwale. Znali góry z codziennej pracy, a zawodu uczyli się jako tragarze u starszych przewodników.
Co oznaczają klasy przewodników?
Podział na trzy klasy wprowadzono w 1877 r. Przewodnik III klasy prowadzi po szlakach, wyższe klasy mają szersze uprawnienia (np. poza szlakami i zimą). Dziś zasady opisuje rozporządzenie – szczegóły na stronie obszar uprawnień przewodnika.
Ilu jest dziś przewodników tatrzańskich?
W 2015 r. aktywnych było ok. 200 przewodników, a przez 140 lat wydano ponad 800 blach przewodnickich.
Czytaj dalej: Maciej Sieczka, Historia taternictwa, SWPT – przewodnicy wysokogórscy, Historia Zakopanego.
Źródła
- Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H.: „Wielka encyklopedia tatrzańska”, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004 – m.in. hasła „przewodnictwo”, „taternictwo”, „Zakopane”. link
- dzieje.pl: „Tatrzańskie przewodnictwo ma już 140 lat” – 1875, lista z 1877 r., blachy (1887), Motyka (1937), pierwsza przewodniczka (1948). link
- dzieje.pl: „150 lat przewodnictwa tatrzańskiego” – jubileusz w sierpniu 2025 r. link
- PTT: „Przewodnictwo i taternictwo” – służba przewodników 1875, przewodnicy I klasy, Sekcja Turystyczna TT (1903). link
- Wikipedia (pl): „Kieżmarski Szczyt” – wejście Daniela Speera z przewodnikiem (1654). link
- Wikipedia (pl): „Klemens Bachleda”. link
Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wykładów kursu przewodnickiego (zjazdy 2025) i wymienionych źródeł. Daty sprawdziliśmy w źródłach; gdzie historycy się różnią, piszemy o tym wprost.