Ks. Józef Stolarczyk – pierwszy proboszcz Zakopanego i taternik w sutannie

Ks. Józef Stolarczyk był pierwszym proboszczem Zakopanego i przez 45 lat jego najważniejszym gospodarzem. Zbudował parafię od zera: kościół, cmentarz, szkołę i kronikę. A przy tym był jednym z najlepszych taterników swoich czasów – w sutannie wchodził na Gerlach, Lodowy i Baranie Rogi. Przewodnicy lubią go, bo łączy dwie opowieści, które zwykle się rozdziela: historię wiary i historię gór.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
12 II 1816	Urodzony w Wysokiej koło Jordanowa, w rodzinie chłopskiej.
do 1842	Gimnazjum pijarów w Podolińcu na Spiszu, seminarium w Tarnowie. Święcenia 28 VIII 1842 r.
1842–1847	Maków, Nowy Targ (katecheta), Tarnów (wikary).
6 I 1848	Instalowany jako pierwszy proboszcz Zakopanego.
1850–1851	Rozbudowa drewnianego kościoła (Stary Kościół) i budowa wieży; powstaje cmentarz na Pęksowym Brzyzku.
1867	Wejścia na Baranie Rogi i Lodowy Szczyt.
1870	Podróż do Egiptu, Ziemi Świętej i Rzymu.
1873	Współzałożyciel Towarzystwa Tatrzańskiego (3 VIII). Jesienią przechodzi cholerę – leczy go Chałubiński.
1874	Ósme wejście na Gerlach; w 1875 r. publikuje „Wycieczkę na szczyt Gerlachu”.
1877	Kładzie fundamenty pod murowany kościół Najświętszej Rodziny przy Krupówkach.
6 VII 1893	Umiera w Zakopanem. Pochowany na Pęksowym Brzyzku.

Syn chłopski ze szkołą na Spiszu

Józef Stolarczyk urodził się 12 lutego 1816 r. w Wysokiej koło Jordanowa, w rodzinie chłopskiej Jędrzeja i Agaty z Działków. Ukończył gimnazjum pijarów w Podolińcu na Spiszu – to szczegół, który warto przypomnieć na wycieczkach po słowackim Spiszu. Teologię studiował w Tarnowie, święcenia przyjął 28 sierpnia 1842 r. Pracował w Makowie, w Nowym Targu jako katecheta i w Tarnowie jako wikary ^[1].

Pierwszy proboszcz: kościół, cmentarz, szkoła

Zakopane w połowie XIX w. było wsią pasterską bez własnej parafii. Drewniany kościółek św. Klemensa ufundowała właścicielka dóbr zakopiańskich Klementyna Homolacsowa, a postawił go miejscowy cieśla Sebastian Gąsienica-Sobczak (północna część z 1847 r.) ^[2]. Stolarczyk został pierwszym proboszczem – instalowano go 6 stycznia 1848 r. – i od razu zabrał się do pracy ^[1]:

• rozbudował drewniany kościół i w latach 1850–1851 dobudował wieżę – to dzisiejszy Stary Kościół przy ul. Kościeliskiej ^[2],
• założył pierwszy cmentarz – dzisiejszy Pęksowy Brzyzek (1851), na ziemi podarowanej przez Jana Pęksę ^[4],
• założył pierwszą szkołę w Zakopanem,
• prowadził kronikę parafialną, wydaną drukiem w „Roczniku Podhalańskim” w latach 1914–1921 – bezcenne źródło do dziejów Zakopanego,
• pośredniczył między przyjezdnymi a góralami i przyczynił się do rozwoju Zakopanego jako letniska; na plebanii mieszkali m.in. Jan Matejko i Henryk Sienkiewicz (1886) ^{[1] [8]}.

Pod koniec życia rozpoczął największe dzieło: w 1877 r. położył fundamenty pod murowany kościół Najświętszej Rodziny przy Krupówkach. Budowa z twardego górskiego kamienia trwała w latach 1879–1896, z pomocą parafian i Władysława Zamoyskiego. Konsekracji w 1899 r. już nie dożył ^[3].

Taternik w sutannie

Stolarczyk był jednym z najlepszych taterników swojej epoki ^[1]. Zaczął chodzić po Tatrach zaraz po przyjeździe: już w 1849 r. był na niższym wierzchołku Świnicy (wyższy był jeszcze niezdobyty), ok. 1850 r. na Łomnicy, w 1854 r. bez skutku próbował wejść na Lodowy, a w 1861 r. uczestniczył w pierwszym turystycznym przejściu Mięguszowieckiej Przełęczy ^[8]. Chodził prawie zawsze z kilkoma góralami – Jędrzejem Walą starszym, Szymonem Tatarem starszym, Wojciechem Gąsienicą Kościelnym, Wojciechem Ślimakiem, Wojciechem Rojem – i w ten sposób wykształcił pierwszą grupę zakopiańskich przewodników ^[8]. To ważny argument na egzaminie: historia przewodnictwa tatrzańskiego zaczyna się m.in. na plebanii.

Szczyt / przejście	Rok	Uwagi
Baranie Rogi (2530 m)	1867	pierwsze odnotowane wejście, z ks. Ambrożym (Tomaszem Trausylem) i czterema przewodnikami [5]
Przełęcz Stolarczyka	1867	przejście między Doliną Czarną Jaworową a Dziką; nazwę nadał w 1902 r. Janusz Chmielowski [5]
Lodowy Szczyt (2627 m)	17 IX 1867	w kronice zapisał to jako pierwsze wejście – nie wiedział, że w 1843 r. był tu Anglik John Ball; przyjmuje się, że było to trzecie wejście [1] [5]
Gerlach (2655 m)	1874	ósme wejście na najwyższy szczyt Tatr; relację „Wycieczka na szczyt Gerlachu” wydał w 1875 r. [1]

Towarzystwo Tatrzańskie, podróże i cholera

3 sierpnia 1873 r. Stolarczyk był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Tatrzańskiego – obok Tytusa Chałubińskiego i Walerego Eljasza-Radzikowskiego. W 1883 r. TT nadało mu członkostwo honorowe ^{[1] [6]}. Wiosną 1870 r. odbył podróż do krajów basenu Morza Śródziemnego: zwiedził Egipt i Ziemię Świętą, a w Rzymie widział papieża Piusa IX. Jesienią 1873 r. sam zachorował na cholerę i omal nie umarł. Leczył go profesor Chałubiński ^[1] – kolejny dowód, jak blisko splatały się losy pierwszych „zakopiańczyków”.

Grób i pamięć

Ks. Józef Stolarczyk zmarł 6 lipca 1893 r. Spoczywa na założonym przez siebie cmentarzu na Pęksowym Brzyzku (kw. L-II-1), tuż przy bramie ^{[1] [4]}. Jego imię nosi Przełęcz Stolarczyka w grani Baranich Rogów i ul. ks. Józefa Stolarczyka (od 1985 r.), łącząca Kasprusie z ul. Kościeliską. Przez wiele lat turystom służył też w Zakopanem Dom Turystyczny jego imienia ^{[1] [8]}.

Gdzie opowiedzieć o ks. Stolarczyku – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Stary Kościół, ul. Kościeliska	Początek parafii (1847–1848), rozbudowa i wieża z lat 1850–1851, fundatorka Homolacsowa.
Pęksowy Brzyzek – brama	Grób założyciela cmentarza tuż przy wejściu. Dobre miejsce, by zacząć zwiedzanie cmentarza.
Kościół Najświętszej Rodziny, Krupówki	Fundamenty z 1877 r., budowa 1879–1896, konsekracja 1899. Proboszcz, który nie zobaczył swojego kościoła.
Morskie Oko / Dolina Pięciu Stawów Spiskich	Widok na Lodowy Szczyt i Baranie Rogi – proboszcz-taternik i jego wejścia z 1867 r.
Podoliniec (Spisz)	Gimnazjum pijarów, w którym się uczył – na wycieczkach po Spiszu.

Zobacz też: Sabała, Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Baranie Rogi, Lodowy Szczyt, Historia Zakopanego.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Kim był ks. Józef Stolarczyk?

Ks. Józef Stolarczyk (1816–1893) był pierwszym proboszczem Zakopanego (od 1848 r.), założycielem cmentarza na Pęksowym Brzyzku i pierwszej szkoły, autorem kroniki parafialnej, współzałożycielem Towarzystwa Tatrzańskiego i jednym z najlepszych taterników swojej epoki.

Gdzie jest pochowany ks. Stolarczyk?

Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, który sam założył – tuż przy bramie (kw. L-II-1).

Na jakie szczyty wchodził ks. Stolarczyk?

Między innymi na Baranie Rogi (pierwsze odnotowane wejście, 1867), Lodowy Szczyt (1867) i Gerlach (ósme wejście, 1874). Jego imię nosi Przełęcz Stolarczyka w grani Baranich Rogów.

Czy ks. Stolarczyk zbudował kościół na Krupówkach?

Zaczął go budować: w 1877 r. położył fundamenty, a prace trwały w latach 1879–1896. Kościół Najświętszej Rodziny konsekrowano w 1899 r., już po jego śmierci.

Czytaj dalej: Sabała, Klimek Bachleda, Historia taternictwa, Historia Zakopanego.

Źródła