Witkacy (Stanisław Ignacy Witkiewicz) – awangarda pod Giewontem

Witkacy to najbardziej „zakopiańska” postać polskiej awangardy. Malarz, dramatopisarz, filozof i fotografik, który dla jednych był geniuszem, dla innych dziwakiem i prowokatorem. Wychował się pod Giewontem, tu malował portrety całej epoki i tu – po latach – urządzono mu pogrzeb, który okazał się jedną z najdziwniejszych historii Zakopanego. Dla przewodnika najważniejsze: to syn twórcy stylu zakopiańskiego, a nie jego autor.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
24 II 1885	Urodzony w Warszawie, syn Stanisława Witkiewicza i Marii z Pietrzkiewiczów.
1890	Rodzina przenosi się do Zakopanego z powodu choroby ojca.
I 1891	Chrzest w Zakopanem (21 lub 27 stycznia – źródła się różnią). Matka chrzestna: Helena Modrzejewska, ojciec chrzestny: Sabała.
1903	Matura eksternistyczna we Lwowie.
1905	Studia w krakowskiej ASP – wbrew woli ojca.
6 IV 1913	Pierwszy raz podpisuje się „Witkacy” – na widokówce do ojca.
1914	Samobójstwo narzeczonej, Jadwigi Janczewskiej. Wyprawa z Bronisławem Malinowskim, potem wojsko rosyjskie.
1918	Powrót do Zakopanego. Formiści, „Nowe formy w malarstwie” (1919).
1925	Porzuca malarstwo olejne, zakłada „Firmę Portretową S.I. Witkiewicz”.
18 IX 1939	Samobójstwo w Jeziorach na Polesiu po wkroczeniu Armii Czerwonej.
1988	Pogrzeb sprowadzonych szczątków na Pęksowym Brzyzku.
1994	Ekspertyza: w trumnie były szczątki nieznanej młodej kobiety.

Dzieciństwo pod Giewontem

Stanisław Ignacy Witkiewicz urodził się 24 lutego 1885 r. w Warszawie. W 1890 r. rodzina przeniosła się do Zakopanego, bo ojciec chorował na gruźlicę. Chłopiec został ochrzczony dopiero tu, w styczniu 1891 r. (Wikipedia podaje 27, WET 21 stycznia), „w asyście licznych par góralskich” – a chrzestnymi byli Helena Modrzejewska i Sabała ^{[1] [4]}. Ojciec uważał, że szkoła niszczy indywidualność, więc syn uczył się w domu u wybitnych artystów i profesorów. Pisał dramaty, fotografował, kolekcjonował owady. Wśród jego przyjaciół z młodości byli Bronisław Malinowski, przyszły antropolog, Leon Chwistek i Karol Szymanowski, poznany latem 1904 r. ^[1].

Witkacy w Tatrach

Mało kto pamięta, że młody Witkacy chodził po górach. Z Leonem Chwistkiem i Tadeuszem Micińskim uprawiał turystykę i narciarstwo, a z góralskimi przewodnikami „trochę taternictwa” – ok. 1900 r. wszedł na Durny Szczyt z zejściem do Doliny Dzikiej. W latach międzywojennych wspinać się już nie chciał, ale w 1933 r. wstąpił do Sekcji Taternickiej KS „Tatry”, której prezesem był jego przyjaciel Bohdan Filipowski. Jeden z portretów Filipowskiego nosi tytuł „Tęsknota za Żabim Koniem” ^[7]. Witkacy był też zapalonym fotografem – wiele jego zdjęć Zakopanego i Tatr ma dziś wartość dokumentu. Jako 15-latek zilustrował artykuł Mieczysława Limanowskiego dwoma wyobrażonymi krajobrazami „Pratatr” (1900) ^[7].

Rosja, wojna i powrót

W 1914 r. popełniła samobójstwo jego narzeczona Jadwiga Janczewska. Witkacy obwiniał siebie. Przyjaciel Bronisław Malinowski zaproponował mu rolę fotografa na wyprawie naukowej na Nową Gwineę. Popłynęli w czerwcu 1914 r. przez Cejlon do Australii. Po kłótniach z Malinowskim Witkacy odłączył się od wyprawy i wrócił do Europy w chwili wybuchu wojny i – wbrew poglądom ojca, zwolennika Piłsudskiego – zaciągnął się do armii rosyjskiej. Walczył na froncie, w 1916 r. został ranny nad Stochodem. W Rosji przeżył rewolucję. W czerwcu 1918 r. wrócił do Zakopanego ^[1].

Zakopane lat 20. i 30.: formiści, teatr i Firma Portretowa

Po powrocie mieszkał w Zakopanem, w pensjonacie prowadzonym przez matkę. Po I wojnie Maria Witkiewiczowa była właścicielką pensjonatu „Zośka” w willi przy Krupówkach 77 ^{[1] [3]}. Witkacy przyłączył się do formistów i w 1919 r. wydał „Nowe formy w malarstwie” z teorią Czystej Formy. Pisał dramaty, które później zainspirowały m.in. Tadeusza Kantora. Był ważną postacią życia kulturalnego i towarzyskiego Zakopanego – zarazem podziwianą i wyśmiewaną ^[1].

W 1925 r. porzucił malarstwo olejne i założył „Firmę Portretową S.I. Witkiewicz” z regulaminem i cennikiem. Portrety dzielił na typy od A do E: od dokładnego, „ładnego” (A) po zupełnie dowolną Czystą Formę (E). Na obrazach dopisywał skróty, np. NP – „nie palił” (z liczbą dni) albo Co – kokaina. Nie cenił portretów jako sztuki, ale to one stały się jego najsłynniejszymi dziełami ^[1]. Znaczący zbiór jego prac ma Muzeum Tatrzańskie, a największy – Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku.

Napisał m.in. powieści „Pożegnanie jesieni” i „Nienasycenie” oraz dramat „Szewcy” (ukończony w 1934 r.). Jako filozof stworzył system nazwany monadyzmem biologicznym („Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia”, 1935) ^[1].

Śmierć w Jeziorach i pogrzeb, który nie był jego

5 września 1939 r. Witkacy opuścił Warszawę i razem z uchodźcami ruszył na wschód. Dotarł do wsi Jeziory na Polesiu. 18 września, na wieść o wkroczeniu Armii Czerwonej, odebrał sobie życie. Pamiętał rewolucję bolszewicką z Petersburga. Pochowano go na miejscowym cmentarzu ^[1].

W latach 80., po ogłoszeniu przez UNESCO roku 1985 Rokiem Witkacego, władze PRL postanowiły sprowadzić jego szczątki i urządzić państwowy pogrzeb w Zakopanem. Odbył się w 1988 r. na Pęksowym Brzyzku. Ekshumację przeprowadzono jednak w pośpiechu i bez konsultacji z rodziną. W 1994 r. komisja anatomów stwierdziła, że do Polski przywieziono szczątki młodej, nieznanej kobiety ^[1]. Dlatego grób Witkacego obok matki na Pęksowym Brzyzku nazywa się dziś grobem symbolicznym ^[5].

Teatr Witkacego

W setną rocznicę urodzin, 24 lutego 1985 r., w Zakopanem otwarto Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza. Założyli go absolwenci krakowskiej PWST, a pierwszym spektaklem była „Autoparodia” na podstawie zakopiańskich tekstów patrona. Teatr gra w budynku dawnego zakładu wodoleczniczego dr. Chramca przy ul. Chramcówki ^[2]. To jeden z niewielu teatrów w Polsce, które ustawiają premiery pod letni i zimowy sezon turystyczny.

Gdzie opowiedzieć o Witkacym – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Pęksowy Brzyzek – zaraz przy wejściu	Symboliczny grób obok mogiły matki. Historia pogrzebu z 1988 r. i ekspertyzy z 1994 r.
Krupówki 77	Pensjonat matki „Zośka” po I wojnie – Witkacy jako zakopiańczyk i „Firma Portretowa”.
Teatr Witkacego, ul. Chramcówki	Teatr otwarty w setną rocznicę urodzin (1985). Czysta Forma na scenie.
Muzeum Tatrzańskie / Willa „Oksza”	Portrety Witkacego w zbiorach muzeum – warto sprawdzić aktualne wystawy.
Willa „Atma”	Przyjaźń z Karolem Szymanowskim, poznanym w 1904 r.
Koliba	Ojciec i syn: styl zakopiański kontra Czysta Forma.

Zobacz też: Stanisław Witkiewicz, Sabała, Sztuka w Zakopanem – spacer, Architektura Zakopanego.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Czy Witkacy stworzył styl zakopiański?

Nie. Styl zakopiański stworzył jego ojciec, Stanisław Witkiewicz (1851–1915). Witkacy, czyli Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885–1939), był malarzem, dramatopisarzem, filozofem i fotografikiem, twórcą teorii Czystej Formy.

Gdzie jest pochowany Witkacy?

Witkacy zmarł 18 września 1939 r. w Jeziorach na Polesiu i tam został pochowany. W 1988 r. sprowadzone stamtąd szczątki pochowano na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, ale w 1994 r. okazało się, że należały do nieznanej kobiety. Grób w Zakopanem jest więc symboliczny.

Dlaczego Witkacy nazywał się Witkacy?

Pseudonim powstał z połączenia nazwiska Witkiewicz i drugiego imienia Ignacy. Witkacy użył go pierwszy raz w 1913 r., by odróżnić się od sławnego ojca.

Gdzie w Zakopanem zobaczyć prace Witkacego?

Portrety Witkacego są w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Jego dramaty gra Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza przy ul. Chramcówki. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne wystawy muzeum.

Czytaj dalej: Stanisław Witkiewicz, Sabała, Sztuka w Zakopanem – spacer, Historia Zakopanego.

Źródła