Władysław Orkan – „Dumac z Gorców”, pisarz Podhala i twórca Orkanówki

Władysław Orkan nie był góralem „skalnym”, z Zakopanego, tylko Zagórzaninem z Gorców. Pisał o biedzie, głodzie ziemi i ciężkiej pracy wsi, a nie o malowniczych zbójnikach. A jednak to on stał się sumieniem Podhala i współzałożycielem Związku Podhalan, a całe Podhale żegnało go w 1931 r., gdy specjalny pociąg wiózł jego trumnę do Zakopanego. Dla przewodnika to postać na pogranicze: Gorce, Podhale i Tatry w jednej opowieści.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
27 XI 1875	Urodzony w Porębie Wielkiej w Gorcach jako Franciszek Ksawery Smaciarz.
lata 80.–90.	Szkoła przy klasztorze cystersów w Szczyrzycu, Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Pseudonim „Orkan”.
1898	Debiut – „Nowele” z przedmową Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Rodzina przyjmuje nazwisko Smreczyński.
1903	Honorarium za „W roztokach” – początek budowy Orkanówki.
1905–1906	Zamieszkuje w nowym domu na zboczu Pustki.
1913	Redaktor „Gazety Podhalańskiej”, organizacja Drużyn Podhalańskich.
1915–1917	W Legionach Polskich, chorąży 4 Pułku Piechoty.
1922	„Wskazania dla synów Podhala” – do dziś program Związku Podhalan.
14 V 1930	Umiera w Krakowie.
1931	Trumna przewieziona specjalnym pociągiem do Zakopanego, grób na Pęksowym Brzyzku.

Smaciarz, Smreczyński, Orkan

Pisarz urodził się 27 listopada 1875 r. w Porębie Wielkiej w Gorcach. Naprawdę nazywał się Smaciarz (Szmaciarz). W 1898 r. z matką i rodzeństwem zmienił nazwisko na Smreczyński – od rodowego nazwiska matki, Smreczak. Ojciec był drwalem, a zimą szył kierpce. Zginął przywalony drzewem w lesie – jego rysy pisarz nadał potem Prokopowi z „Drzewiej”. Matka, Katarzyna, umiała czytać, co na wsi było rzadkością, i raz w miesiącu szła pieszo ponad 70 km do Krakowa, by zanieść synom jedzenie ^{[1] [2]}.

W krakowskim gimnazjum św. Jacka Franek budził sensację góralskim pochodzeniem. Działał w tajnych kółkach niepodległościowych i pisał. Ponieważ uczniom nie wolno było publikować, podpisywał się „Orkan” – pseudonim oddawał jego buntowniczy charakter. Matury nigdy nie zdał ^[1].

Pisarz biednej wsi

Za debiut uważa się „Nowele” (1898), do których przedmowę napisał starszy o dziesięć lat Kazimierz Przerwa-Tetmajer – on też załatwił ich druk ^[3]. Najważniejsze dzieła Orkana to powieść „W roztokach” (1903) i baśń „Drzewiej”, porównywana z „Puszczą jodłową” Żeromskiego. Pisał też „Komorników”, dramaty, wiersze i reportaż „Drogą Czwartaków” o własnej służbie w Legionach ^[1]. Głównym tematem była bieda polskiej wsi – głód ziemi, emigracja, walka z przyrodą. Bywał też humorystą („Herkules nowożytny i inne wesołe rzeczy”) i piewcą gorczańskiego krajobrazu. Nazywano go „Piewcą Podhala” i „Dumacem z Gorców”.

Orkanówka – dom w stylu zakopiańskim w Gorcach

Rodzinna chałupa Smreczyńskich – dwuizbowa, bez komina, z klepiskiem, tak wciśnięta w zbocze Pustki, że zimą nie dochodziło do niej słońce – w końcu nie nadawała się do remontu. Za honorarium za „W roztokach” Orkan w 1903 r. zaczął budować nowy dom. Projekt w stylu zakopiańskim wykonał Andrzej Galica z Zakopanego, a sąsiada, cieślę Wincentego Klimka, pisarz specjalnie zawiózł do Zakopanego, żeby zobaczył wille w „nowym stylu”. Latem 1905 r. Orkan pisał już listy z werandy, a dom ukończono wiosną 1906 r. Z powodu braku pieniędzy piętra nigdy nie wykończono, a ostre zimy rodzina spędzała u siostry pisarza w Zakopanem ^[2].

Dziś to Muzeum Biograficzne Władysława Orkana „Orkanówka” w przysiółku Zagronie, ok. 3,5 km od Poręby Wielkiej, przy zielonym szlaku z Niedźwiedzia na Turbacz (ok. 760 m n.p.m.). Do domu prowadzi aleja dziesięciu jaworów, które Orkan posadził w podziękowaniu za szczęśliwy powrót z wojny. Przed wejściem siedzi drewniany Orkan naturalnej wielkości – dzieło Zdzisława Kościelniaka z 1975 r. ^[2]. Przed wycieczką sprawdź godziny otwarcia w gminie Niedźwiedź.

Legiony, Związek Podhalan i Lenin

W 1913 r. Orkan został redaktorem „Gazety Podhalańskiej” i współorganizował Drużyny Podhalańskie. W 1914 r. poręczył za aresztowanego na Podhalu Włodzimierza Lenina – ciekawostka, która zawsze ożywia grupę. Wstąpił do Legionów Polskich, w 1915 r. walczył w 4 Pułku Piechoty jako chorąży, w 1920 r. zatwierdzono go w stopniu kapitana ^[1]. Od 1911 r. był jednym z czołowych działaczy podhalańskiego ruchu regionalnego, a potem współzałożycielem i nieformalnym przywódcą Związku Podhalan. Jego „Wskazania dla synów Podhala”, wygłoszone na zjeździe w 1922 r., są wciąż programem Związku ^[6]. Uważał górali za część narodu polskiego, „rozbitą” przez granice, i chciał ich połączyć polskim patriotyzmem zbudowanym na góralskich podstawach ^[1].

Ostatnia droga przez całe Podhale

Orkan zmarł 14 maja 1930 r. w Krakowie, dokąd przyjechał do umierającej córki Zosi. Zosia zmarła dwa tygodnie później, nie wiedząc o śmierci ojca. Pisarza pochowano najpierw na Rakowicach. Rok później specjalnym pociągiem przewieziono trumnę do Zakopanego. Pociąg zatrzymywał się na każdej stacji, a całe Podhale żegnało „dumaca z Gorców”. Orkan spoczywa na Pęksowym Brzyzku (kw. L-I-16), obok Tetmajera, Chałubińskiego i Sabały ^{[1] [5]}. W 1930 r. pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Niepodległości.

Pamięć o Orkanie jest w całym regionie: pomnik w Nowym Targu (1934, dzieło Michała Rekuckiego i Stanisława Marcinowa, ufundowany przez Związek Podhalan w Ameryce Północnej), muzeum jego imienia w Rabce (od 1934), Dom Podhalański im. Kazimierza Przerwy-Tetmajera i Władysława Orkana w Ludźmierzu – siedziba Związku Podhalan – oraz w Gorcach rezerwat i schronisko jego imienia ^[6].

Gdzie opowiedzieć o Orkanie – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Orkanówka, Poręba Wielka	Dom w stylu zakopiańskim w Gorcach, aleja jaworów, pokój matki. Najlepszy przystanek.
Szlak zielony na Turbacz	Gorce oczami Orkana – „W roztokach” i „Drzewiej” na szlaku.
Pęksowy Brzyzek	Grób między Tetmajerem a Chałubińskim; pociąg żałobny z 1931 r.
Szczyrzyc	Szkoła przy klasztorze cystersów – początek drogi do literatury.
Nowy Targ – pomnik Orkana	Pomnik z 1934 r., Związek Podhalan, „Gazeta Podhalańska” i jubileusz 30-lecia twórczości (1927).
Ludźmierz – Dom Podhalański	Siedziba Związku Podhalan im. Tetmajera i Orkana – dwóch pisarzy, którzy leżą obok siebie na Pęksowym Brzyzku.

Zobacz też: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Kornel Makuszyński, Stefan Żeromski, Słowniczek gwary podhalańskiej.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Kim był Władysław Orkan?

Władysław Orkan (właśc. Franciszek Smaciarz, później Smreczyński; 1875–1930) był pisarzem z Poręby Wielkiej w Gorcach, autorem m.in. „W roztokach” i „Drzewiej”, legionistą i współzałożycielem Związku Podhalan. Nazywano go „Piewcą Podhala” i „Dumacem z Gorców”.

Gdzie jest Orkanówka?

Orkanówka – Muzeum Biograficzne Władysława Orkana – stoi w przysiółku Zagronie, ok. 3,5 km od Poręby Wielkiej, przy zielonym szlaku z Niedźwiedzia na Turbacz. Dom zbudowano w latach 1903–1906 w stylu zakopiańskim.

Gdzie pochowany jest Orkan?

Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, obok Kazimierza Przerwy-Tetmajera i Tytusa Chałubińskiego. Trumnę przewieziono tam w 1931 r. specjalnym pociągiem z Krakowa.

Czy Orkan był góralem z Podhala?

Pochodził z Gorców, czyli – według dzisiejszego podziału – był Zagórzaninem, a nie Podhalaninem. Sam jednak rozumiał Podhale szerzej i był jednym z przywódców ruchu podhalańskiego.

Czytaj dalej: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Stefan Żeromski, Sabała, Historia Zakopanego.

Źródła