Lata życia: 1867–1941
W Zakopanem: 1904–1914, willa „Krywań” (dziś ul. Mariusza Zaruskiego)
Najważniejsze dokonanie w Tatrach: założenie i kierowanie TOPR (1909–1914)
Narciarstwo: współzałożyciel ZON TT (1907), autor pierwszych polskich podręczników i przewodnika narciarskiego z mapą lawin (1913)
Pasje: góry, morze, malarstwo, pisarstwo
Mało kto zasłużył na miano „człowieka dwóch żywiołów” tak jak Mariusz Zaruski. Był generałem, malarzem, poetą, taternikiem, narciarzem i żeglarzem. Przez dziesięć lat w Zakopanem zrobił dla Tatr więcej niż wielu przez całe życie. Najważniejszym jego dziełem jest Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.
Droga w góry
Urodził się w 1867 r. na Podolu. Za działalność niepodległościową został zesłany na daleką północ Rosji, gdzie zetknął się z morzem i żeglugą. Studiował malarstwo. W 1904 r. zamieszkał z żoną Izabelą w Zakopanem, w willi „Krywań”. Izabela prowadziła tam pensjonat, utrzymując rodzinę, co pozwoliło mężowi oddać się górom.
Zaruski traktował Tatry jako „kuźnię charakterów” i miejsce wolności w czasach zaborów. Wszystko robił z rozmachem, po wojskowemu i perfekcyjnie. Wspinał się świetnie, miał żelazną kondycję i był gotów iść w góry o każdej porze dnia i nocy.
Pionier narciarstwa wysokogórskiego
Pierwsze dwa zimowe sezony w Tatrach chodził pieszo. Od 1906 r. jeździł na nartach i szybko stał się jednym z najbardziej aktywnych narciarzy w Tatrach:
- 1906 – długi rajd narciarski przez Przełęcz Tomanową, Liptów i Orawę z powrotem do Zakopanego, z wejściem na Osobitą,
- 1907 – przejście na nartach przez Zawrat i zjazd z Koziego Wierchu Szerokim Żlebem,
- pierwsze narciarskie przejście z Zakopanego do Szczyrbskiego Jeziora przez Liliowe, Zawory i Dolinę Koprową, z powrotem przez Polski Grzebień, gdzie omal nie zasypała go lawina,
- zjazd z Kościelca na Karb, uznawany za początek narciarstwa ekstremalnego w Tatrach,
- narciarskie wejścia m.in. na Bystrą, Kasprowy, Giewont, Żółtą Turnię i zimowe przejścia odcinków Orlej Perci.
W 1907 r. współtworzył ZON TT, pierwszy klub narciarski w Zakopanem, i przez dwa lata był jego prezesem. Organizował kursy narciarskie według metody Zdarsky’ego, a w 1908 r. napisał z Henrykiem Bobkowskim „Podręcznik narciarstwa”. Jego „Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich” (1913) zawierał pierwszą w Polsce mapę tras lawin. Zaproponował też skalę trudności zjazdów, wyprzedzając o kilkadziesiąt lat późniejsze skale narciarstwa ekstremalnego. Spierał się z Romanem Kordysem o słowo „narty”; sam początkowo proponował „łyże”.
O początkach „białego szaleństwa” piszę szerzej na stronie Historia narciarstwa w Tatrach.
Twórca TOPR
Śmierć przyjaciela, Mieczysława Karłowicza, pod lawiną w 1909 r. była dla Zaruskiego wstrząsem. Jeszcze w tym samym roku powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, a Zaruski został jego pierwszym naczelnikiem. Kierował nim do 1914 r. Ratownicy, w większości górale i przewodnicy, składali przysięgę, w której zobowiązywali się ratować ludzkie życie o każdej porze, bez względu na pogodę i warunki.
Zaruski zawsze szedł pierwszy, w pogodę i w kurniawę, ryzykując własne życie. Choć nie wszystkim góralom podobał się jego wojskowy dryl, uznawali jego autorytet bez zastrzeżeń. Wysokie standardy, które wprowadził, do dziś są fundamentem tatrzańskiego ratownictwa.
Ciekawostki
- W willi „Krywań” Zaruski organizował seanse spirytystyczne.
- Podczas zjazdu z Zawratu zaczął zsuwać się po lodzie w stronę Czarnego Stawu. Uratował go własny kij, który zjechał za nim i pozwolił wyhamować. Gdy towarzysze spodziewali się najgorszego, stał już na nartach i zapalał papierosa.
- Podobno nosił w plecaku 20 kg, a złośliwi twierdzili, że dokładał kamieni dla kondycji.
- Zaproponował polskie nazwy „wąż” lub „smok” dla slalomu, a jeden ze żlebów do Doliny Jaworzynki nazwał Wściekłymi Wężami.
- W Muzeum Tatrzańskim zachowały się jego czekany, ciupaga i torba górska.
Morze i dalsze losy
Po wyjeździe z Zakopanego Zaruski walczył o niepodległość, a w II Rzeczypospolitej doszedł do stopnia generała. Jest uznawany za ojca polskiego żeglarstwa. Szkolił młodzież pod żaglami i dowodził słynnym szkunerem „Zawisza Czarny”. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez NKWD i zmarł w 1941 r. w więzieniu w Chersoniu. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.
Imię Zaruskiego nosi ulica w Zakopanem i żaglowiec „Generał Zaruski”. Na każdym szkoleniu ratowniczym i na każdej wycieczce zimowej warto pamiętać, że to od niego zaczęło się zorganizowane ratownictwo w Tatrach.
Źródła: W. Szatkowski (Muzeum Tatrzańskie), „Działalność narciarska Mariusza Zaruskiego w Tatrach (1904–1914)”, wykład „Mariusz Zaruski – człowiek dwóch żywiołów” (kurs przewodnicki PTTK), M. Zaruski, „Na bezdrożach tatrzańskich”.
Czytaj dalej: Historia ratownictwa w Tatrach – od pierwszej wyprawy Zaruskiego w 1908 r., przez narodziny TOPR, po śmigłowce i współczesne akcje.
Zaruski w pigułce – kalendarium dla przewodnika
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 31 I 1867 | Urodzony w Dumanowie koło Kamieńca Podolskiego. |
| 1894 | Po studiach w Odessie aresztowany za działalność niepodległościową i zesłany do guberni archangielskiej. Kończy tam szkołę morską i pływa jako kapitan statków żaglowych. |
| 1901–1906 | Ślub z Izabelą Kietlińską (1901), studia malarskie w krakowskiej ASP u Cynka, Mehoffera i Wyczółkowskiego. |
| 1904 | Zamieszkuje w Zakopanem (Wikipedia podaje 1907 r. – WET i Muzeum Tatrzańskie 1904 r.). |
| 29 X 1909 | Rejestracja Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego; Zaruski zostaje naczelnikiem, autorem regulaminu i ślubowania ratowników. |
| VIII 1910 | Akcja na Małym Jaworowym Szczycie – ginie Klimek Bachleda. |
| 1911 | Pierwsze zimowe wejścia na Rohacz Ostry i Rohacz Płaczliwy; narciarskie wejście na Kościelec. |
| 1913 | Z Józefem Oppenheimem odkrywa górne piętro Jaskini Kasprowej Niżniej. Przewodnik narciarski z pierwszą mapką terenów lawinowych. |
| X–XI 1918 | Jeden z zastępców Stefana Żeromskiego w Radzie Narodowej Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. |
| 1919–1921 | Dowódca 11 Pułku Ułanów w wojnie polsko-bolszewickiej; Virtuti Militari. |
| 1923–1926 | Adiutant generalny prezydenta Stanisława Wojciechowskiego; od 1924 r. generał brygady. |
| po 1926 | Yacht Klub Polski i jacht „Witeź”, Liga Morska i Rzeczna, Komitet Floty Narodowej (zbiórka na „Dar Pomorza”). |
| 1935 | Kapitan harcerskiego szkunera „Zawisza Czarny” i prezes Polskiego Związku Żeglarskiego. |
| 1939–1940 | Ukrywa się we Lwowie pod nazwiskiem Sidorowicz. Aresztowany przez NKWD po donosie, skazany na zesłanie. |
| 8 IV 1941 | Umiera w szpitalu więziennym w Chersoniu. |
| 1997 | Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski; urna z ziemią z cmentarza w Chersoniu na Pęksowym Brzyzku (kw. P-III-27). |
| 2001 | Symboliczny morski pogrzeb – ziemię z Chersonia rozsypano z pokładu STS „Generał Zaruski” w Zatoce Gdańskiej. |
„Klimku, wracajcie” – najtrudniejsza decyzja naczelnika
W sierpniu 1910 r. Zaruski prowadził akcję po rannego taternika Stanisława Szulakiewicza na północnej ścianie Małego Jaworowego Szczytu. Gdy wyczerpani ratownicy byli ok. 80 m od rannego, w ulewie ze śniegiem i gradem, kazał zawrócić. Klimek Bachleda nie posłuchał, poszedł dalej sam i zginął porwany przez lawinę kamienną. Zaruski opisał tę wyprawę w „Na bezdrożach tatrzańskich” (1923). Cała historia dzień po dniu: Klimek Bachleda – król przewodników.
Dla przewodnika to kluczowa lekcja: naczelnik odpowiadał za życie całego zespołu i jego decyzja była słuszna. Dzisiejsze ratownictwo – i dzisiejszy przewodnik z grupą – działa według tej samej zasady: bezpieczeństwo prowadzącego i grupy jest na pierwszym miejscu.
Generał, żeglarz i więzień NKWD
Po 1918 r. Zaruski wstąpił do Wojska Polskiego. W kwietniu 1919 r. wsławił się atakiem na dworzec w Wilnie, a w maju 1920 r. nad Autą osłaniał odwrót polskich oddziałów – za to dostał Virtuti Militari. Od 1923 r. był adiutantem generalnym prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, w 1924 r. został generałem brygady, a w 1926 r. przeszedł w stan spoczynku.
Wtedy zaczął drugie życie – morskie. Współtworzył Yacht Klub Polski i był jego pierwszym komandorem, zdobył dla niego pierwszy pełnomorski jacht „Witeź”, kierował Ligą Morską i Rzeczną i był faktycznym twórcą Komitetu Floty Narodowej, który kupił m.in. „Dar Pomorza”. Od 1929 r. szkolił harcerzy, w 1935 r. został kapitanem szkunera „Zawisza Czarny” i prezesem Polskiego Związku Żeglarskiego. Mawiał, że „w twardym trudzie żeglarskim hartują się charaktery” – to samo, co wcześniej mówił o Tatrach.
W sierpniu 1939 r. świadomie nie wypłynął w kolejny rejs, by nie opuszczać kraju. Ukrywał się we Lwowie pod nazwiskiem Sidorowicz. W 1940 r. NKWD aresztowało go po donosie. Skazany na pięć lat zesłania, 72-letni i chory na serce, trafił do szpitala więziennego w Chersoniu, gdzie zmarł 8 kwietnia 1941 r. Dokładne miejsce pochówku nie jest znane. Radzieckie władze zrehabilitowały go w 1989 r.
Na Pęksowym Brzyzku stoi symboliczny grób Zaruskiego. W 1997 r. harcerze-żeglarze przywieźli tu urnę z ziemią pobraną z dziesięciu miejsc chersońskiego cmentarza, bo nikt nie wie, gdzie dokładnie leży generał. W 2001 r. część tej ziemi rozsypano z pokładu STS „Generał Zaruski” u wejścia do portu w Gdyni – macierzystego portu „Zawiszy Czarnego”.
Góry i morze dostały po garści tej samej ziemi. Trudno o lepsze zakończenie opowieści o „człowieku dwóch żywiołów”.
Gdzie opowiedzieć o Zaruskim – przystanki
| Przystanek | O czym opowiedzieć |
|---|---|
| Dworzec Tatrzański, Krupówki | Pierwsza siedziba TOPR i tablica Klimka Bachledy. Początki pogotowia w 1909 r. |
| ul. Mariusza Zaruskiego – dawna willa „Krywań” | Pensjonat Izabeli Zaruskiej, seanse spirytystyczne i ciekawostki z życia w Zakopanem. |
| Siedziba TOPR, ul. Piłsudskiego | Współczesne ratownictwo, ślubowanie ratowników, numer alarmowy 985 / +48 601 100 300. |
| Pęksowy Brzyzek | Symboliczny grób z ziemią z Chersonia (1997). |
| Kozi Wierch / Kościelec | Narciarskie wejścia i zjazdy z lat 1907–1911. |
| Pomnik Grunwaldzki | Rzeczpospolita Zakopiańska (1918) – Zaruski jako zastępca Żeromskiego. |
- Zaruski (1867–1941) – założyciel i pierwszy naczelnik TOPR (29 X 1909), autor ślubowania ratowników.
- Pionier narciarstwa: rajd 1906, Kozi Wierch 1907, Kościelec 1911; przewodnik narciarski z mapką lawin (1913).
- Akcja na Małym Jaworowym (1910) – śmierć Klimka Bachledy.
- Generał (1924), „ojciec polskiego żeglarstwa”, kapitan „Zawiszy Czarnego”.
- Zmarł w Chersoniu (1941); symboliczny grób na Pęksowym Brzyzku (1997).
Źródła uzupełnienia: Wikipedia (pl) „Mariusz Zaruski” i „Rzeczpospolita Zakopiańska”; Z. i W. H. Paryscy, „Wielka encyklopedia tatrzańska”, hasło „Zaruski Mariusz” (z-ne.pl/encyklopedia/5627-zaruski-mariusz); M. Zaruski, „Na bezdrożach tatrzańskich” (1923). Zobacz też: Klimek Bachleda, Stefan Żeromski, Historia ratownictwa w Tatrach.
