Jurgów, 34-532 Jurgów 10.00 - 18.00 7 dni w tygodniu
Obserwuj nas

E-mail

kontakt@tatryguide.pl

Zadzwoń

+48533566312

Mariusz Zaruski – człowiek gór i morza

Lata życia: 1867–1941
W Zakopanem: 1904–1914, willa „Krywań” (dziś ul. Mariusza Zaruskiego)
Najważniejsze dokonanie w Tatrach: założenie i kierowanie TOPR (1909–1914)
Narciarstwo: współzałożyciel ZON TT (1907), autor pierwszych polskich podręczników i przewodnika narciarskiego z mapą lawin (1913)
Pasje: góry, morze, malarstwo, pisarstwo


Mało kto zasłużył na miano „człowieka dwóch żywiołów” tak jak Mariusz Zaruski. Był generałem, malarzem, poetą, taternikiem, narciarzem i żeglarzem. Przez dziesięć lat w Zakopanem zrobił dla Tatr więcej niż wielu przez całe życie. Najważniejszym jego dziełem jest Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.

Droga w góry

Urodził się w 1867 r. na Podolu. Za działalność niepodległościową został zesłany na daleką północ Rosji, gdzie zetknął się z morzem i żeglugą. Studiował malarstwo. W 1904 r. zamieszkał z żoną Izabelą w Zakopanem, w willi „Krywań”. Izabela prowadziła tam pensjonat, utrzymując rodzinę, co pozwoliło mężowi oddać się górom.

Zaruski traktował Tatry jako „kuźnię charakterów” i miejsce wolności w czasach zaborów. Wszystko robił z rozmachem, po wojskowemu i perfekcyjnie. Wspinał się świetnie, miał żelazną kondycję i był gotów iść w góry o każdej porze dnia i nocy.

Pionier narciarstwa wysokogórskiego

Pierwsze dwa zimowe sezony w Tatrach chodził pieszo. Od 1906 r. jeździł na nartach i szybko stał się jednym z najbardziej aktywnych narciarzy w Tatrach:

  • 1906 – długi rajd narciarski przez Przełęcz Tomanową, Liptów i Orawę z powrotem do Zakopanego, z wejściem na Osobitą,
  • 1907 – przejście na nartach przez Zawrat i zjazd z Koziego Wierchu Szerokim Żlebem,
  • pierwsze narciarskie przejście z Zakopanego do Szczyrbskiego Jeziora przez Liliowe, Zawory i Dolinę Koprową, z powrotem przez Polski Grzebień, gdzie omal nie zasypała go lawina,
  • zjazd z Kościelca na Karb, uznawany za początek narciarstwa ekstremalnego w Tatrach,
  • narciarskie wejścia m.in. na Bystrą, Kasprowy, Giewont, Żółtą Turnię i zimowe przejścia odcinków Orlej Perci.

W 1907 r. współtworzył ZON TT, pierwszy klub narciarski w Zakopanem, i przez dwa lata był jego prezesem. Organizował kursy narciarskie według metody Zdarsky’ego, a w 1908 r. napisał z Henrykiem Bobkowskim „Podręcznik narciarstwa”. Jego „Przewodnik po terenach narciarskich Zakopanego i Tatr Polskich” (1913) zawierał pierwszą w Polsce mapę tras lawin. Zaproponował też skalę trudności zjazdów, wyprzedzając o kilkadziesiąt lat późniejsze skale narciarstwa ekstremalnego. Spierał się z Romanem Kordysem o słowo „narty”; sam początkowo proponował „łyże”.

O początkach „białego szaleństwa” piszę szerzej na stronie Historia narciarstwa w Tatrach.

Twórca TOPR

Śmierć przyjaciela, Mieczysława Karłowicza, pod lawiną w 1909 r. była dla Zaruskiego wstrząsem. Jeszcze w tym samym roku powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, a Zaruski został jego pierwszym naczelnikiem. Kierował nim do 1914 r. Ratownicy, w większości górale i przewodnicy, składali przysięgę, w której zobowiązywali się ratować ludzkie życie o każdej porze, bez względu na pogodę i warunki.

Zaruski zawsze szedł pierwszy, w pogodę i w kurniawę, ryzykując własne życie. Choć nie wszystkim góralom podobał się jego wojskowy dryl, uznawali jego autorytet bez zastrzeżeń. Wysokie standardy, które wprowadził, do dziś są fundamentem tatrzańskiego ratownictwa.

Ciekawostki

  • W willi „Krywań” Zaruski organizował seanse spirytystyczne.
  • Podczas zjazdu z Zawratu zaczął zsuwać się po lodzie w stronę Czarnego Stawu. Uratował go własny kij, który zjechał za nim i pozwolił wyhamować. Gdy towarzysze spodziewali się najgorszego, stał już na nartach i zapalał papierosa.
  • Podobno nosił w plecaku 20 kg, a złośliwi twierdzili, że dokładał kamieni dla kondycji.
  • Zaproponował polskie nazwy „wąż” lub „smok” dla slalomu, a jeden ze żlebów do Doliny Jaworzynki nazwał Wściekłymi Wężami.
  • W Muzeum Tatrzańskim zachowały się jego czekany, ciupaga i torba górska.

Morze i dalsze losy

Po wyjeździe z Zakopanego Zaruski walczył o niepodległość, a w II Rzeczypospolitej doszedł do stopnia generała. Jest uznawany za ojca polskiego żeglarstwa. Szkolił młodzież pod żaglami i dowodził słynnym szkunerem „Zawisza Czarny”. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez NKWD i zmarł w 1941 r. w więzieniu w Chersoniu. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.

Imię Zaruskiego nosi ulica w Zakopanem i żaglowiec „Generał Zaruski”. Na każdym szkoleniu ratowniczym i na każdej wycieczce zimowej warto pamiętać, że to od niego zaczęło się zorganizowane ratownictwo w Tatrach.

Źródła: W. Szatkowski (Muzeum Tatrzańskie), „Działalność narciarska Mariusza Zaruskiego w Tatrach (1904–1914)”, wykład „Mariusz Zaruski – człowiek dwóch żywiołów” (kurs przewodnicki PTTK), M. Zaruski, „Na bezdrożach tatrzańskich”.

Czytaj dalej: Historia ratownictwa w Tatrach – od pierwszej wyprawy Zaruskiego w 1908 r., przez narodziny TOPR, po śmigłowce i współczesne akcje.

Zaruski w pigułce – kalendarium dla przewodnika

RokWydarzenie
31 I 1867Urodzony w Dumanowie koło Kamieńca Podolskiego.
1894Po studiach w Odessie aresztowany za działalność niepodległościową i zesłany do guberni archangielskiej. Kończy tam szkołę morską i pływa jako kapitan statków żaglowych.
1901–1906Ślub z Izabelą Kietlińską (1901), studia malarskie w krakowskiej ASP u Cynka, Mehoffera i Wyczółkowskiego.
1904Zamieszkuje w Zakopanem (Wikipedia podaje 1907 r. – WET i Muzeum Tatrzańskie 1904 r.).
29 X 1909Rejestracja Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego; Zaruski zostaje naczelnikiem, autorem regulaminu i ślubowania ratowników.
VIII 1910Akcja na Małym Jaworowym Szczycie – ginie Klimek Bachleda.
1911Pierwsze zimowe wejścia na Rohacz Ostry i Rohacz Płaczliwy; narciarskie wejście na Kościelec.
1913Z Józefem Oppenheimem odkrywa górne piętro Jaskini Kasprowej Niżniej. Przewodnik narciarski z pierwszą mapką terenów lawinowych.
X–XI 1918Jeden z zastępców Stefana Żeromskiego w Radzie Narodowej Rzeczypospolitej Zakopiańskiej.
1919–1921Dowódca 11 Pułku Ułanów w wojnie polsko-bolszewickiej; Virtuti Militari.
1923–1926Adiutant generalny prezydenta Stanisława Wojciechowskiego; od 1924 r. generał brygady.
po 1926Yacht Klub Polski i jacht „Witeź”, Liga Morska i Rzeczna, Komitet Floty Narodowej (zbiórka na „Dar Pomorza”).
1935Kapitan harcerskiego szkunera „Zawisza Czarny” i prezes Polskiego Związku Żeglarskiego.
1939–1940Ukrywa się we Lwowie pod nazwiskiem Sidorowicz. Aresztowany przez NKWD po donosie, skazany na zesłanie.
8 IV 1941Umiera w szpitalu więziennym w Chersoniu.
1997Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski; urna z ziemią z cmentarza w Chersoniu na Pęksowym Brzyzku (kw. P-III-27).
2001Symboliczny morski pogrzeb – ziemię z Chersonia rozsypano z pokładu STS „Generał Zaruski” w Zatoce Gdańskiej.

„Klimku, wracajcie” – najtrudniejsza decyzja naczelnika

W sierpniu 1910 r. Zaruski prowadził akcję po rannego taternika Stanisława Szulakiewicza na północnej ścianie Małego Jaworowego Szczytu. Gdy wyczerpani ratownicy byli ok. 80 m od rannego, w ulewie ze śniegiem i gradem, kazał zawrócić. Klimek Bachleda nie posłuchał, poszedł dalej sam i zginął porwany przez lawinę kamienną. Zaruski opisał tę wyprawę w „Na bezdrożach tatrzańskich” (1923). Cała historia dzień po dniu: Klimek Bachleda – król przewodników.

Dla przewodnika to kluczowa lekcja: naczelnik odpowiadał za życie całego zespołu i jego decyzja była słuszna. Dzisiejsze ratownictwo – i dzisiejszy przewodnik z grupą – działa według tej samej zasady: bezpieczeństwo prowadzącego i grupy jest na pierwszym miejscu.

Generał, żeglarz i więzień NKWD

Po 1918 r. Zaruski wstąpił do Wojska Polskiego. W kwietniu 1919 r. wsławił się atakiem na dworzec w Wilnie, a w maju 1920 r. nad Autą osłaniał odwrót polskich oddziałów – za to dostał Virtuti Militari. Od 1923 r. był adiutantem generalnym prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, w 1924 r. został generałem brygady, a w 1926 r. przeszedł w stan spoczynku.

Wtedy zaczął drugie życie – morskie. Współtworzył Yacht Klub Polski i był jego pierwszym komandorem, zdobył dla niego pierwszy pełnomorski jacht „Witeź”, kierował Ligą Morską i Rzeczną i był faktycznym twórcą Komitetu Floty Narodowej, który kupił m.in. „Dar Pomorza”. Od 1929 r. szkolił harcerzy, w 1935 r. został kapitanem szkunera „Zawisza Czarny” i prezesem Polskiego Związku Żeglarskiego. Mawiał, że „w twardym trudzie żeglarskim hartują się charaktery” – to samo, co wcześniej mówił o Tatrach.

W sierpniu 1939 r. świadomie nie wypłynął w kolejny rejs, by nie opuszczać kraju. Ukrywał się we Lwowie pod nazwiskiem Sidorowicz. W 1940 r. NKWD aresztowało go po donosie. Skazany na pięć lat zesłania, 72-letni i chory na serce, trafił do szpitala więziennego w Chersoniu, gdzie zmarł 8 kwietnia 1941 r. Dokładne miejsce pochówku nie jest znane. Radzieckie władze zrehabilitowały go w 1989 r.

🎙️ Opowieść przy grupie: grób z garści ziemi

Na Pęksowym Brzyzku stoi symboliczny grób Zaruskiego. W 1997 r. harcerze-żeglarze przywieźli tu urnę z ziemią pobraną z dziesięciu miejsc chersońskiego cmentarza, bo nikt nie wie, gdzie dokładnie leży generał. W 2001 r. część tej ziemi rozsypano z pokładu STS „Generał Zaruski” u wejścia do portu w Gdyni – macierzystego portu „Zawiszy Czarnego”.

Góry i morze dostały po garści tej samej ziemi. Trudno o lepsze zakończenie opowieści o „człowieku dwóch żywiołów”.

Gdzie opowiedzieć o Zaruskim – przystanki

PrzystanekO czym opowiedzieć
Dworzec Tatrzański, KrupówkiPierwsza siedziba TOPR i tablica Klimka Bachledy. Początki pogotowia w 1909 r.
ul. Mariusza Zaruskiego – dawna willa „Krywań”Pensjonat Izabeli Zaruskiej, seanse spirytystyczne i ciekawostki z życia w Zakopanem.
Siedziba TOPR, ul. PiłsudskiegoWspółczesne ratownictwo, ślubowanie ratowników, numer alarmowy 985 / +48 601 100 300.
Pęksowy BrzyzekSymboliczny grób z ziemią z Chersonia (1997).
Kozi Wierch / KościelecNarciarskie wejścia i zjazdy z lat 1907–1911.
Pomnik GrunwaldzkiRzeczpospolita Zakopiańska (1918) – Zaruski jako zastępca Żeromskiego.
🎓 Na egzamin przewodnicki – zapamiętaj
  • Zaruski (1867–1941) – założyciel i pierwszy naczelnik TOPR (29 X 1909), autor ślubowania ratowników.
  • Pionier narciarstwa: rajd 1906, Kozi Wierch 1907, Kościelec 1911; przewodnik narciarski z mapką lawin (1913).
  • Akcja na Małym Jaworowym (1910) – śmierć Klimka Bachledy.
  • Generał (1924), „ojciec polskiego żeglarstwa”, kapitan „Zawiszy Czarnego”.
  • Zmarł w Chersoniu (1941); symboliczny grób na Pęksowym Brzyzku (1997).

Źródła uzupełnienia: Wikipedia (pl) „Mariusz Zaruski” i „Rzeczpospolita Zakopiańska”; Z. i W. H. Paryscy, „Wielka encyklopedia tatrzańska”, hasło „Zaruski Mariusz” (z-ne.pl/encyklopedia/5627-zaruski-mariusz); M. Zaruski, „Na bezdrożach tatrzańskich” (1923). Zobacz też: Klimek Bachleda, Stefan Żeromski, Historia ratownictwa w Tatrach.

Przewodnik Tatrzański
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.