Kazimierz Przerwa-Tetmajer – poeta Tatr, autor „Na skalnym Podhalu” i taternik

Kazimierz Przerwa-Tetmajer to poeta, który nauczył Polaków patrzeć na Tatry przez wiersz, a na Podhale – przez gwarę. „Na skalnym Podhalu” i „Legenda Tatr” zbudowały w wyobraźni czytelników świat zbójników, juhasów i harnasiów, który do dziś opowiadają przewodnicy. Ale Tetmajer nie pisał o górach zza biurka: był taternikiem, uczestnikiem pierwszego wejścia na Staroleśny Szczyt, a jego nazwisko nosi przełęcz pod Gerlachem.

Kalendarium

Rok	Wydarzenie
12 II 1865	Urodzony w Ludźmierzu, syn Adolfa Tetmajera i Julii z Grabowskich; przyrodni brat malarza Włodzimierza Tetmajera.
od ok. 1881	Letnie wakacje w Zakopanem, wycieczki w Tatry.
1883	Rodzina przenosi się do Krakowa – gimnazjum św. Anny, potem Uniwersytet Jagielloński.
1892	Pierwsze wejście na Staroleśny Szczyt z Klimkiem Bachledą.
1894–1900	Najważniejsze serie „Poezji”.
1898	Przedmowa do debiutanckich „Nowel” Władysława Orkana.
1900	Gość wesela Lucjana Rydla – pierwowzór Poety w „Weselu” Wyspiańskiego.
1902	Przełęcz Tetmajera pod Gerlachem; członkostwo honorowe Towarzystwa Tatrzańskiego.
1903–1910	„Na skalnym Podhalu”; 1910–1911 – „Legenda Tatr”.
ok. 1910	Praktycznie na stałe w Zakopanem.
18 I 1940	Umiera w Warszawie, pochowany na Powązkach.
1986	Prochy przeniesione na Pęksowy Brzyzek w Zakopanem.

Chłopak z dworu w Ludźmierzu

Tetmajer urodził się 12 lutego 1865 r. w Ludźmierzu, w szlacheckiej rodzinie. Jego ojciec Adolf kupił dobra ludźmierskie w 1859 r., ale w latach 1877–1883 musiał się ich pozbyć ^[3]. W 1883 r. rodzina przeniosła się do Krakowa. Dzieciństwo na Podhalu dało jednak przyszłemu poecie coś bezcennego: znajomość Podhala, Spisza, Liptowa i Tatr oraz gwary, w której potem pisał ^[1]. W dworze Tetmajerów w Łopusznej (w latach 1821–1884 należał do Leona Przerwy-Tetmajera) bywali Kazimierz i jego brat Włodzimierz. Dziś dwór jest filią Muzeum Tatrzańskiego ^[4].

Taternik z pokolenia Klimka

Od około 1881 r. młodzi Tetmajerowie spędzali lato w Zakopanem pod opieką matki. W latach 1881–1891 Kazimierz chodził w Tatry z bratem, z Franciszkiem Henrykiem Nowickim, Karolem Potkańskim, Klimkiem Bachledą, Tadeuszem Boyem-Żeleńskim (bratem ciotecznym), Januszem Chmielowskim i Jerzym Żuławskim. Ulubione miejsca: Żelazne Wrota, Dolina Pięciu Stawów, Dolina Staroleśna, Furkot, Wysoka, Rysy ^[1].

• 14 sierpnia 1892 r. – pierwsze wejście na Staroleśny Szczyt (z Klimkiem Bachledą, Boyem i innymi) oraz na Baniastą Turnię ^{[1] [5]}.
• Furkot – pierwsze odnotowane wejście z Boyem-Żeleńskim i przewodnikami, ok. 1889–1893 ^[5].
• 1902 – taternicy nazwali jego imieniem Przełęcz Tetmajera (ok. 2563 m) między Gerlachem a Zadnim Gerlachem – jedną z najwyżej położonych przełęczy w Tatrach. W tym samym roku Towarzystwo Tatrzańskie nadało mu członkostwo honorowe ^{[1] [5]}.

Tatry poznał wszechstronnie: był na wszystkich modnych wtedy szczytach i jako jeden z pierwszych na wielu rzadko odwiedzanych. Dużo przebywał na halach wśród górali, poznał też Spisz, Liptów i Tatry Niżne. Chodził m.in. z przewodnikami Jędrzejem Walą młodszym i Klimkiem Bachledą ^[8]. Od około 1895 r. chorował na nerwicę serca. Po 1896 r. nie wchodził już na szczyty, ale wędrował po dolinach i po Podhalu. Do rodzinnego Ludźmierza po sprzedaży majątku wrócił tylko raz, w 1898 r. ^{[1] [8]}.

W jego „Poezjach” jest ponad 50 wierszy tatrzańskich – od liryk pejzażowych („Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej”, „Pod Rysami”, „Ciemnosmreczyński Staw”, „Mgły nocne”, „Schnąca limba”) po ballady zbójnickie o Janosiku. Wiersz „Ostatni” poświęcił słynnemu przewodnikowi Szymonowi Tatarowi ^[8].

„Na skalnym Podhalu” i „Legenda Tatr”

„Na skalnym Podhalu” to cykl 40 nowel, wydawanych w Warszawie w latach 1903–1910 w pięciu tomach, a w 1914 r. w Krakowie w wydaniu jubileuszowym z ilustracjami Leona Wyczółkowskiego. Nowele, pisane gwarą, pokazują życie górali głównie z czasów Marii Teresy, ale też tematy dawniejsze i współczesne, jak emigracja zarobkowa ^[2]. Do najsłynniejszych należą „Orlice” i „O Zwyrtale muzykancie”.

„Legenda Tatr” składa się z dwóch części: „Maryna z Hrubego” (1910) i „Janosik Nędza Litmanowski” (1911). To romantyczna epopeja o zbójnictwie i powstaniu Kostki-Napierskiego (1651). Pierwowzorem Maryny była góralka Maria Palider, z którą Tetmajer miał kilkuletni romans ^[1]. W 1994 r. Wojciech Solarz nakręcił film „Legenda Tatr” na podstawie obu dzieł ^[2].

Poeta w „Weselu” i dobroczyńca

W 1900 r. Tetmajer był gościem wesela Lucjana Rydla w Bronowicach. Wyspiański uczynił go Poetą w „Weselu” – w filmie Wajdy (1972) zagrał go Andrzej Łapicki ^[1]. Tetmajer walnie pomógł Władysławowi Orkanowi: załatwił druk jego „Nowel” (1898) i napisał do nich entuzjastyczną przedmowę ^{[1] [6]}. Około 1910 r. zamieszkał praktycznie na stałe w Zakopanem. „Po wszystkich chałupach zakopiańskich i po wszystkich szałasach w Tatrach miał przyjaciół” – pisano o nim ^[1]. Pieniądze ze spontanicznie zebranego dla niego „Funduszu Tetmajerowskiego” oddał ofiarom wojny.

W latach 1918–1919 zaangażował się w spór o granicę na Spiszu i Orawie i napisał broszurę „O Spisz, Orawę i Podhale” (1919). Był prezesem Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich (1921), a w 1934 r. członkiem honorowym Polskiej Akademii Literatury ^[1].

Smutny koniec i powrót pod Tatry

Ostatnie lata były tragiczne. Poeta tracił wzrok i zdrowie psychiczne; żył dzięki ofiarności społecznej i emeryturze, którą od 1925 r. finansowało miasto Bydgoszcz. W styczniu 1940 r. przeniesiono go z Hotelu Europejskiego do szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie. Zmarł 18 stycznia 1940 r. Pochowano go wtedy na Powązkach, w grobie syna. Od 1986 r. spoczywa na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (kw. L-I-17), obok Władysława Orkana ^{[1] [7] [8]}.

Gdzie opowiedzieć o Tetmajerze – przystanki

Przystanek	O czym opowiedzieć
Ludźmierz	Rodzinna wieś i dawne dobra Tetmajerów. Przy sanktuarium – opowieść o dzieciństwie i gwarze.
Łopuszna – dwór Tetmajerów	Filia Muzeum Tatrzańskiego; bywali tu Kazimierz i Włodzimierz Tetmajerowie.
Pęksowy Brzyzek	Grób obok Orkana: starszy poeta, który pomógł młodszemu zadebiutować.
Dolina Pięciu Stawów / Dolina Staroleśna	Ulubione doliny poety. Czytanie wiersza na postoju.
Widok na Gerlach	Przełęcz Tetmajera między Gerlachem a Zadnim Gerlachem – nazwa z 1902 r.
Spisz i Orawa	Broszura „O Spisz, Orawę i Podhale” (1919) i spór o granicę.

Zobacz też: Władysław Orkan, Klimek Bachleda, Staroleśny Szczyt, Gerlach, Słowniczek gwary podhalańskiej.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Kim był Kazimierz Przerwa-Tetmajer?

Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865–1940) był poetą i prozaikiem Młodej Polski, urodzonym w Ludźmierzu. Napisał m.in. cykl nowel „Na skalnym Podhalu” i „Legendę Tatr”. Był też taternikiem – uczestnikiem pierwszego wejścia na Staroleśny Szczyt (1892).

Gdzie jest pochowany Tetmajer?

Zmarł w Warszawie 18 stycznia 1940 r. i pierwotnie spoczął na Powązkach. Od 1986 r. jego grób znajduje się na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, obok grobu Władysława Orkana.

O czym jest „Na skalnym Podhalu”?

To cykl 40 nowel pisanych gwarą podhalańską, wydawanych w latach 1903–1910. Opowiadają o życiu górali, głównie w XVIII w., o zbójnikach, juhasach i muzykantach, a także o emigracji zarobkowej.

Co upamiętnia Przełęcz Tetmajera?

Przełęcz między Gerlachem a Zadnim Gerlachem (ok. 2563 m) taternicy nazwali w 1902 r. na cześć Kazimierza Przerwy-Tetmajera – poety i taternika.

Czytaj dalej: Władysław Orkan, Klimek Bachleda, Sabała, Historia Zakopanego.

Źródła