Kuźnice, Kalatówki i Dolina Białego – historia, las i przyroda na trasie przewodnickiej

Trasa w skrócie

Klasyczna trasa „przewodnicka” z zajęć terenowych: z Ronda Kuźnickiego aleją Przewodników Tatrzańskich do Kuźnic, Drogą Brata Alberta na Kalatówki, Ścieżką nad Reglami przez Przełęcz Białego i w dół Doliną Białego do Drogi pod Reglami. Na kilku kilometrach mieści się prawie cała historia Zakopanego: hutnictwo, rabunkowa gospodarka leśna, licytacja z 1889 r., narodziny ochrony przyrody i parku narodowego, a do tego regiel dolny i górny, wiatr halny, korniki, martwe drewno i sztolnie uranowe.

Odcinek	Szlak / czas	Najważniejsze tematy
Rondo Kuźnickie – Kuźnice	aleja Przewodników Tatrzańskich, ok. 45 min	Księżówka („Adasiówka”), Polana Kuźnicka i wypas kulturowy, pomnik Hasiora, Murowanica, dawne papiernie, tor bobslejowy, aleja – pomnik przyrody [23]
Kuźnice	–	Huty Hamerskie, Homolacsowie, Eichborn i Peltz, licytacja 1889, Zamoyski, „cepculki”, Dyrekcja TPN [1][3][4][7]
Kuźnice – Kalatówki	niebieski (Droga Brata Alberta), ok. 35 min	brat Albert, klasztory albertynek i albertynów, wiatrołom 1968, świerkowe monokultury [13][17]
Kalatówki – Przełęcz Białego	czarny (Ścieżka nad Reglami), ok. 1:10 h do szlaku żółtego	kosodrzewina na dawnych pastwiskach, jarzębina i świerk, regiel górny [14]
Dolina Białego	żółty, ok. 55 min w dół	rezerwat ścisły z 1954 r., kotły eworsyjne, sztolnie uranowe, kosówka na 920 m [15][16]

1. Rondo Kuźnickie i aleja Przewodników Tatrzańskich

Aleja zaczyna się na rondzie Jana Pawła II (dawnym Kuźnickim) na wysokości ok. 905 m i kończy w Kuźnicach na ok. 1117 m. Wytyczono ją po dawnym trakcie pasterskim z Bystrego do Kuźnic. Był to zarazem pierwszy odcinek Drogi pod Reglami, którą zwożono do hut rudę żelaza z Tatr – droga skręcała na zachód dzisiejszą ul. Bogówka. Wzdłuż alei stały kiedyś kuźnie z młotami poruszanymi przez koła wodne na Bystrej i ubogie domki „hamerników”, czyli hutników ^[23].

Jesiony, modrzewie i jawory przy alei uznano w 1970 r. za pomniki przyrody – miały wtedy ok. 140 lat, czyli posadzono je jeszcze za Homolacsów. Cała aleja leży już w Tatrzańskim Parku Narodowym, a powyżej skrzyżowania z ul. Karłowicza – w Tatrach w sensie geologicznym: wchodzimy w wąski wylot Doliny Bystrej między Nosalem a Krokwią. To dobry moment, by powiedzieć grupie, że za chwilę „zmienia się świat” – z fliszu Podhala i osadów Rowu Podtatrzańskiego wchodzimy na wapienie i dolomity płaszczowin reglowych ^[23]. Więcej: geologia Tatr.

Księżówka, czyli dawna „Adasiówka”

Pod numerem 2 stoi Księżówka – dom rekolekcyjny Konferencji Episkopatu Polski. Jej najstarsza, drewniana część to dawna „Adasiówka”. W 1896 r. kupił ją lekarz Bronisław Chwistek (ojciec malarza i filozofa Leona Chwistka) wraz z krewną Antoniną Majewską i w latach 1901–1905 prowadził tu sanatorium dla nerwowo chorych, a potem jego żona – pensjonat. W latach 1901–1909 był to jeden z ośrodków życia kulturalnego Zakopanego: mieszkali tu lub bywali m.in. Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Janusz Chmielowski, a młody Leon Chwistek przyjmował kolegów – Bronisława Malinowskiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza ^[9].

23 lutego 1910 r. dom kupiło Towarzystwo Domu Zdrowia dla Księży i tak powstała Księżówka. W czerwcu 1997 r. przez kilka dni mieszkał tu papież Jan Paweł II – specjalnie dla niego dobudowano windę ^[25]. Uwaga na pomyłkę, która łatwo się wkrada: zakład wodoleczniczy dr Chwistek prowadził gdzie indziej – „Hygeę” przy Krupówkach (1892–1905). Pierwszy zakład wodoleczniczy w samych Kuźnicach założył wcześniej, w 1875 r., lekarz hutniczy Ludwik Ganczarski – z kąpielami „żużlowymi” i igliwiowymi ^[9][24].

Polana Kuźnicka: owce i Prometeusz

Po prawej stronie alei leży Polana Kuźnicka (ok. 970 m). Park utrzymuje tu wypas kulturowy owiec – nie dla oscypków, tylko po to, by zachować półnaturalną łąkę i krajobraz, który bez wypasu i koszenia zarósłby lasem. W dolnej części polany stoi żelazna rzeźba „Prometeusz rozstrzelany” Władysława Hasiora, pomnik pamięci rozstrzelanych w czasie okupacji. Źródła podają różne daty powstania (1959 albo 1964) ^[23].

Murowanica, papiernia i tor bobslejowy

Duży, piętrowy, murowany budynek przy alei (nr 6), tuż poniżej mostu ul. Karłowicza, to Murowanica – pamiątka po hutnictwie. Od lat 40. XIX w. mieściła się tu administracja kuźnickiej walcowni, magazyn i mieszkania pracowników. Między wojnami była tu dyrekcja Kamieniołomów Tatrzańskich, po wojnie zakład remontowo-budowlany FWP, a dziś hotel ^[1].

Nieco powyżej ronda stała dolna papiernia Magnusa Peltza, zbudowana w latach 1879–1881. Przerabiała drewno na miazgę i tekturę. Przetrwała aż do 28 stycznia 1945 r., kiedy wysadziło ją wycofujące się wojsko niemieckie ^[6]. A wzdłuż drogi z Kuźnic biegł kiedyś tor bobslejowy: zbudowany w 1913 r. przez zarząd dóbr Zamoyskiego, zaczynał się nad dzisiejszą dolną stacją kolei, schodził serpentynami po zboczach Krokwi i kończył nieco powyżej Murowanicy. Pierwsze zawody odbyły się 6 stycznia 1914 r., w czterech kategoriach – na bobslejach 2-, 3-, 4- i 6-osobowych. Wcześniej zjeżdżano po prostu drogą jezdną z Kuźnic, co kończyło się wypadkami, także śmiertelnymi, bo tą samą drogą jeździły sanie konne – dlatego władze zjazdów zakazały ^[10].

Przy rondzie i Krokwi warto też wspomnieć Karola Stryjeńskiego (1887–1932), dyrektora Szkoły Przemysłu Drzewnego, autora pierwszego planu regulacyjnego Zakopanego (1922) i projektanta wielkiej skoczni na Krokwi, otwartej w 1925 r. ^[30] Skocznię nazwano kiedyś jego imieniem, ale nazwę z czasem zmieniono.

2. Kuźnice – „Zakopane było wioską pod Kuźnicami”

Dziś Kuźnice to dla większości turystów dolna stacja kolei na Kasprowy. Ale przez sto kilkadziesiąt lat było odwrotnie: to Zakopane było biedną wsią obok zakładu hutniczego, który dawał pracę i chleb. Pierwsza wiadomość o Kuźnicach pod nazwą Huty Hamerskie pochodzi według WET z 1766 r., według innych źródeł z 1776 r. Górale mówili po prostu „Hamry” ^[1][2][28]. Rudę żelaza wydobywano głównie pod Kopą Magury w Dolinie Jaworzynki – prawdopodobnie już na początku XVIII w. – a później zwożono ją z kopalń od Doliny Suchej Wody po Dolinę Kościeliską, a nawet ze Spisza ^[22].

Kalendarium Kuźnic

Rok	Wydarzenie
pocz. XVIII w.	Pierwsze huty i kuźnie w Kuźnicach, ruda z Jaworzynki spod Kopy Magury [22].
1765–1768	Za Stanisława Augusta Poniatowskiego prace górnicze w dolinach Kościeliskiej i Chochołowskiej, pod Giewontem i koło Morskiego Oka – szukano głównie miedzi i srebra [22].
1769–1772	Austria zajmuje starostwo spiskie (1769) i nowotarskie (1770), w 1772 r. I rozbiór. Królewszczyzna nowotarska staje się austriackimi dobrami kameralnymi.
1766 / 1776	Pierwsza wzmianka o „Hutach Hamerskich” (data różna w źródłach) [1][2].
1807	Jan Homolacs kupuje zakłady w Kuźnicach i w Dolinie Kościeliskiej od Jana Blutowskiego [22].
1824	Emanuel Homolacs (1779–1830) kupuje od rządu austriackiego sekcje białczańską i zakopiańską – powstają „dobra zakopiańskie” [3].
1830–1869	Dobra dziedziczy wdowa, Klementyna ze Sławińskich; zarządza nimi jej drugi mąż, Edward Homolacs (1808–1890). Rozkwit Kuźnic [3].
ok. 1850	Szczyt produkcji: ok. 500 t surówki i ok. 700 t żelaza sztabowego i blachy rocznie, ponad 120 pracowników [2].
1869/1870	Klementyna Homolacsowa sprzedaje dobra berlińskiemu bankierowi Ludwigowi Eichbornowi (rok różny w źródłach) [3][5].
1875	Wygaszenie wielkiego pieca. Kuźnice i walcownia działają jeszcze kilka lat [2].
ok. 1878–1880	Koniec hutnictwa w Kuźnicach [1][22].
1881	Dobra przejmuje zięć Eichborna, Magnus Peltz: papiernie, tartak, rabunkowe wyręby [5].
1884	Powódź na Podhalu ujawnia skalę zniszczenia lasów; władze nakładają na lasy zakopiańskie sekwestr [4].
II 1888	Pierwsza licytacja – dobra za cenę wywoławczą kupuje Jakub Goldfinger, licytacja zostaje unieważniona [4].
9 V 1889	Licytacja w Nowym Sączu – dobra kupuje Władysław Zamoyski [4].
1891	Do budynku dawnej dyrekcji huty przenosi się Szkoła Domowej Pracy Kobiet [7].
1914	Zamoyski buduje elektrownię w murach dawnej górnej papierni [6].
1935–1936	Budowa kolei linowej na Kasprowy Wierch; otwarcie 26 II 1936 r. [1]
1968	Tablica w miejscu dawnego wielkiego pieca, na murze poniżej dolnej stacji kolei [2].
2003	TPN przejmuje budynek dawnej dyrekcji huty; po remoncie mieści się tu Dyrekcja Parku [7].
2024	Pomnik „W hołdzie kurierom tatrzańskim” na placu pod dolną stacją kolei [2].

Homolacsowie – hutnicy, gospodarze i… lojalni poddani

Rodzina Homolacsów pochodziła z Węgier, przez Morawy trafiła pod Tatry. Uwaga na częsty błąd z notatek: Emanuel nie był synem Jana, tylko jego bratem lub kuzynem; to on w 1824 r. kupił dobra zakopiańskie. Po jego śmierci w 1830 r. majątek odziedziczyła młoda wdowa, Klementyna ze Sławińskich. Ok. 1832 r. wyszła za bratanka zmarłego, Edwarda Homolacsa – i postawiła mu warunek: przed ślubem miał walczyć w powstaniu listopadowym. Walczył w korpusie gen. Ramorino i potem nazywał siebie „świeżo upieczonym Polakiem” ^[3].

To za Homolacsów Kuźnice były największym zakładem hutniczym Galicji. Wyrabiano tu blachy kute i walcowane, gwoździe, narzędzia, krzyże przydrożne, kraty i sprzęty domowe, a także wszystkie żelazne części mostu łączącego Kraków z Podgórzem. Napęd dawało koło wodne na Bystrej. Robotnicy należeli do „Puszki Brackiej”, która wypłacała zasiłki w razie choroby i śmierci; była szkoła dla dzieci pracowników – w której, na polecenie właścicieli, uczono historii Polski – orkiestra i chorągiew. Klementyna wydała nawet drukiem „Regulamin służby górniczej” (1862) ^[2][3].

Dwór Homolacsów w Kuźnicach z ogrodem i fontanną był bazą dla pierwszych badaczy i turystów: bywali tu Jan Nepomucen Głowacki, Wincenty Pol, Oskar Kolberg, Maksymilian Nowicki. Ok. 1855 r. powstał tu zbiór okazów zoologicznych, był też mały zwierzyniec – nazwa przetrwała w topografii Zakopanego, tam gdzie dziś stoi Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN. W Kuźnicach zaczynał też Antoni Kocyan, urzędnik hutniczy, który został jednym z najwybitniejszych badaczy ptaków i ssaków Tatr ^[3][31].

Eichborn i Peltz – bankier, fabrykant lalek i koniec lasów

Ludwig Eichborn, bankier z Berlina, ma w historii Tatr dwie twarze. Z jednej strony jego gospodarka leśna była rabunkowa. Z drugiej – był w 1873 r. jednym z założycieli Towarzystwa Tatrzańskiego (obrady pierwszego zarządu musiano z jego powodu prowadzić po niemiecku, choć protokołowano po polsku), dał drewno i grunt pod pierwsze schronisko nad Morskim Okiem (1874), udostępnił w Kuźnicach lokal dla pierwszego Muzeum Tatrzańskiego TT (1875–1879) i opał dla Szkoły Snycerskiej. Wśród założycieli TT był też Józef Szalay, twórca uzdrowiska w Szczawnicy ^[5][32].

W 1881 r. dobra przejął zięć Eichborna, Magnus Peltz – saski fabrykant lalek i zabawek. Hutnictwo już się nie opłacało, więc postawił na drewno: papiernię produkującą miazgę i tekturę, a w 1884 r. największy w Zakopanem tartak na Zwierzyńcu. Wtedy lasy zakopiańskie poszły pod topór na dobre. Gdy powódź w 1884 r. pokazała skutki, Austriacy objęli lasy sekwestrem, a Peltz zbankrutował ^[4][6][33].

Nie lubię Kuźnic, zdaje mi się, że to potwór pożerający najpiękniejszą ozdobę gór, lasy.

Władysław Anczyc, 1878 ^[2]

Licytacja 9 maja 1889 r. – Zakopane „za centa”

Najlepsza opowieść tej trasy. W lutym 1888 r. dobra kupił za cenę wywoławczą Jakub Goldfinger, przedsiębiorca drzewny z Nowego Targu (w notatkach z zajęć to nazwisko często bywa przekręcane). Bano się, że wytnie resztę lasów, a górale – że przez błędy w księgach wieczystych stracą grunty. Krakowski adwokat Józef Retinger doprowadził do unieważnienia licytacji. Nowy termin wyznaczono na 9 maja 1889 r. w Nowym Sączu (nie w Nowym Targu, jak czasem się pisze) ^[4].

Licytant	Kogo reprezentował	Jak skończył
Jakub Goldfinger	siebie (przedsiębiorca drzewny, poprzedni nabywca)	wycofał wadium przy 460 000,01 guldena
Henryk Kolischer	według wielu źródeł księcia Christiana Hohenlohego	ostatnia oferta 460 002,02 złr
Fryderyk Wazel (Wezel)	galicyjski fundusz religijny	odpadł pierwszy, przy ok. 410–415 tys.
Władysław Markiewicz	Towarzystwo Ochrony Tatr Polskich	ostatnia oferta 425 005 guldenów
Józef Retinger	jak się okazało – Władysława Zamoyskiego	wygrał: 460 002 złr i 3 centy

Retinger dołączył dopiero przy ponad 420 tys. i – według większości źródeł – podbijał zawsze o jeden krajcar. Dopiero gdy Goldfinger się wycofał, ogłosił, że jest pełnomocnikiem hrabiego Zamoyskiego, co sala przyjęła z radością. Nazajutrz gazety pisały, że „Zamoyski kupił Zakopane za centa”. Ks. Stolarczyk odprawił nabożeństwo dziękczynne. Licytację opisał w reportażu „Kto da więcej?” Henryk Sienkiewicz (pod pseudonimem K. Dobrzański) ^[4][8]. Więcej o Sienkiewiczu: Henryk Sienkiewicz w Zakopanem.

Dla Zamoyskiego zakup był ogromnym obciążeniem – pożyczył od matki i zastawił dobra kórnickie. Ograniczył wyręby, prowadził intensywne zalesianie i walkę z kornikiem, wywalczył kolej Chabówka – Zakopane (1899) i miał duże zasługi w sporze o Morskie Oko (1902). W 1924 r. cały majątek przekazał narodowi jako Fundację „Zakłady Kórnickie”. Ważna precyzja: fundacja nie była „zalążkiem TPN” – państwo kupiło od niej dobra zakopiańskie (ok. 8000 ha) dopiero w 1933 r., z myślą o przyszłym parku ^[8][20]. Zob. też historia własności Tatr.

„Cepculki” – szkoła w dawnej dyrekcji huty

Matka Władysława, Jadwiga Zamoyska, założyła w 1882 r. w Kórniku Szkołę Domowej Pracy Kobiet. Po rugach pruskich szkoła wędrowała przez Starą Lubowlę i Kalwarię Zebrzydowską, aż w 1891 r. trafiła do Kuźnic, do budynku dawnej dyrekcji huty. Statut mówił o „potrójnej pracy, ręcznej, umysłowej i duchowej”. Dziewczęta uczyły się gotowania i prac gospodarskich, organizacji domu, dobrych manier, patriotyzmu, pobożności i gimnastyki. Od czepków, które nosiły, górale nazywali je „cepculkami”. Szkoła działała do 1950 r.; wykształciło się w niej ok. 6 tys. kobiet ^[7].

Dalsze losy budynku to cała historia PRL-u w pigułce: okupacyjny hotel „Zum alten Eisenhammer”, po wojnie liceum gospodarcze, od 1951 r. sanatorium dla dzieci po gruźlicy kostno-stawowej, potem klinika ortopedii Collegium Medicum UJ, a od 2003 r. – po przejęciu i rewitalizacji – siedziba Dyrekcji TPN (adres: Kuźnice 1) ^[7][19].

Woda i prąd dla Zakopanego

Kuźnice zasilały Zakopane nie tylko w żelazo. Pierwszy wodociąg zbudowano w 1906 r. według projektu inż. Zygmunta Rodakowskiego, z ujęciem wody źródlanej powyżej Kuźnic. Gdy miasto rosło, doszły kolejne ujęcia w Tatrach i w mieście – częściowo źródlane, częściowo potokowe, dlatego woda jest stale chlorowana ^[11]. Bystra płynie pod mostem w Kuźnicach średnio ok. 500 l/s; tuż poniżej przegradza ją tama, która daje początek sztucznej przykopie – Foluszowemu Potokowi. W murach górnej papierni (spalonej od pioruna w 1895 r.) Zamoyski zbudował w 1914 r. elektrownię wodną – duży budynek przy szlaku na Kasprowy ^[1][6].

O wodę, kanalizację i higienę Zakopanego walczył na przełomie wieków lekarz klimatyczny Tomasz Janiszewski (1867–1939), założyciel pierwszego szpitala (1899), późniejszy minister zdrowia (1919). Gdy wójt Andrzej Chramiec i władze gminy bezprawnie usunęli go ze stanowiska, Stanisław Witkiewicz napisał serię artykułów „Bagno” (1902). Szwagier wójta wytoczył Witkiewiczowi proces o zniesławienie – i przegrał. Od tamtej pory „bagnem zakopiańskim” nazywa się każdą lokalną aferę ^[12][34].

3. Wchodzimy do parku: zasady, hałas, psy i niedźwiedzie

Tatrzański Park Narodowy to jeden z 23 parków narodowych w Polsce. Zajmuje 21 197 ha, a razem ze słowackim TANAP-em chroni ok. 100 tys. ha. Utworzono go rozporządzeniem z 30 października 1954 r., z mocą od 1 stycznia 1955 r. – sześć lat później niż park słowacki. W parku są trzy rodzaje ochrony: ścisła (przyroda sama), czynna (np. koszenie i wypas polan, przebudowa lasu) i krajobrazowa. Park ma 275 km znakowanych szlaków pieszych ^[19][20].

Dyrekcja TPN mieści się w Kuźnicach. W jej strukturze są m.in. Dział Badań Naukowych i Planowania Ochrony Przyrody, Dział Ochrony Przyrody, Dział Edukacji, Dział Udostępniania, Dział Komunikacji i Wydawnictw (wydaje książki i czasopismo „Tatry”), działy administracji, finansów, sprzedaży i marketingu oraz Straż Parku. Według strony parku (X 2026) dyrektorem jest Szymon Ziobrowski, a zastępcą Filip Zięba ^[19]. Aktualne dane zawsze sprawdzaj w BIP TPN.

Dlaczego kosz na śmieci demoralizuje niedźwiedzia

Niedźwiedź uczy się szybko, a jedzenie z kosza albo dzikiego wysypiska to łatwa kaloria. Raz nagrodzony wraca, traci lęk przed ludźmi i uczy tego młode. Prowadzący zajęcia ujął to dosadnie: kilka osób wyrzucających resztki potrafi sprowadzić na złą drogę całe pokolenia niedźwiedzi. Dlatego w parku nie ma koszy, a w mieście i przy granicy parku stawia się kosze z zamknięciami odpornymi na niedźwiedzie i usuwa dzikie wysypiska. Niedźwiedź „miejski” to w końcu niedźwiedź problemowy – a takie zwierzęta bywa trzeba odłowić albo odstrzelić. Więcej: wpływ turystyki na przyrodę Tatr.

4. Droga Brata Alberta i Kalatówki

Z Kuźnic na Kalatówki prowadzi brukowana granitowymi „kocimi łbami” Droga Brata Alberta. Po ok. 12 minutach dochodzimy do klasztoru Albertynek. Budowę rozpoczęli w 1898 r. bracia albertyni z pomocą górali, według projektu Stanisława Witkiewicza – ale bardzo uproszczonego, bo reguła wymagała ubóstwa. Grunt dał Zamoyski, a pieniądze pochodziły m.in. ze składek robotników budujących ścieżkę do Czarnego Stawu i drogę do Morskiego Oka. W 1902 r. bracia oddali pustelnię siostrom, a sami przenieśli się wyżej, na Śpiącą Górę (1186 m) na stoku Krokwi. Tamta pustelnia spłonęła 17 września 1977 r.; nową ukończono w 1984 r. ^[13]

W skromnej pustelni brata Alberta (Adama Chmielowskiego) bywali Żeromski, Witkiewicz, Przybyszewski, Rostworowski i Józef Konrad Korzeniowski. Żeromski umieścił tu akcję „Nawracania Judasza”. Jan Paweł II odwiedził pustelnię w czerwcu 1997 r., po beatyfikacji siostry Bernardyny Jabłońskiej pod Wielką Krokwią ^[13].

Kalatówki to polana na morenie bocznej dawnego lodowca Bystrej (1160–1250 m). Nazwa pochodzi od Kalatów – sołtysów z Szaflar już w XIV w. W 1938 r. stało tu 11 szałasów. Tu był pierwszy w polskich Tatrach ośrodek narciarski i w 1910 r. odbyły się pierwsze w Tatrach zawody narciarskie. Drewniane schronisko Tatrzańskiego Towarzystwa Narciarzy działało w latach 1912–1943, a murowany hotel górski oddano w 1938 r., przed mistrzostwami świata FIS w Zakopanem (1939). WET nie zostawia na nim suchej nitki: „typowy przykład niedostosowania budynku w Tatrach ani do otaczającego krajobrazu, ani do tradycji miejscowego budownictwa” ^[14].

Gdy zniesiono pasterstwo, nad Kalatówkami pojawiła się kosodrzewina: na dawnych, wylesionych pastwiskach skolonizowała teren szybciej niż świerk. Dziś park przywrócił tu wypas kulturowy, a wiosną polana fioletowieje od krokusów. Kalatówki to też dobre miejsce na temat wiatrołomu z 1968 r. – patrz niżej. Więcej o samej dolinie: Dolina Bystrej.

5. Halny i wiatrołom z 1968 r.

Wiatr halny to ciepły, suchy, porywisty wiatr fenowy z południa. Powstaje, gdy na wschód od Karpat leży wyż, a na zachód nadciąga niż atlantycki – w uproszczeniu „niż nad Niemcami, wyż nad Rumunią”. Powietrze wznosi się po słowackich stokach i ochładza o ok. 0,6°C na 100 m, para wodna się skrapla i tworzy charakterystyczny wał fenowy nad graniami. Suche już powietrze spada po stronie polskiej i ogrzewa się o ok. 1°C na 100 m – dlatego w Zakopanem jest cieplej niż na graniach. W Zakopanem wieje z prędkością do 25–30 m/s, na graniach w porywach do 60 m/s i więcej; zwykle trwa 2–3 dni, rekord to 11 dni (1951) ^[18].

Z 6 na 7 maja 1968 r. halny osiągnął w porywach ok. 80–86 m/s, czyli blisko 300 km/h. W polskich Tatrach powalił ok. 150 000 m³ drewna, głównie świerczyn w wieku 80–120 lat. Wiał dwiema strugami: wzdłuż Doliny Bystrej (Kondratowa, Goryczkowa, Kalatówki, droga na Kalatówki) i wzdłuż Białki i Porońca aż po Bukowinę. Zniszczył też odwieczny las na Wantulach w Dolinie Miętusiej. Po katastrofie na wiatrołomy przyleciały gromady dzięciołów, które według WET walnie pomogły powstrzymać gradację kornika ^[17][18].

6. Las nad Kuźnicami: czy wprowadzenie świerka było zasadne?

Świerk zajmuje dziś ok. 90% powierzchni leśnej polskich Tatr, także w reglu dolnym, gdzie naturalnie rosłyby buk i jodła ^[35]. Stało się tak po wyrębach na potrzeby hut i papierni. Na zajęciach postawiono pytanie: czy sadzenie świerka było błędem? Prowadzący podał trzy argumenty za:

• Wierchy były łyse, a po powodzi z 1884 r. trzeba było jak najszybciej związać glebę i zatrzymać wodę.
• Jodła nie nadawała się na zniszczone, odsłonięte stanowiska – potrzebuje ocienienia i jest wrażliwa na mróz i zanieczyszczenia; świerk rośnie szybko na otwartej przestrzeni.
• Świerk daje dobre technicznie drewno, a dobra zakopiańskie miały też przynosić dochód.

Koszt tej decyzji widać dziś: świerkowe monokultury są podatne na wiatrowały i kornika, igliwie zakwasza glebę i tworzy grubą warstwę butwiny, a pod gęstymi koronami jest ciemno i sucho – niewiele tam kiełkuje. Park nie sadzi już szkółkowych sadzonek na masową skalę – w notatce z zajęć zapisano, że szkółka leśna w Kuźnicach „nie jest przydatna, bo las w parku doskonale sobie radzi” – i stawia na naturalne odnowienie – także na rozkładających się kłodach ^[26][27]. „Zawsze w przyrodzie jest coś kosztem czegoś” – to zdanie dobrze podsumowuje ten temat ^[17].

7. Dolina Białego – rezerwat, kotły i uran

Dolina Białego (2,5 km, 300 ha) to dolina reglowa między Krokwią a Sarnią Skałą. Wylot (ok. 910 m) ma postać wąwozu krasowego między skałami Kazalnicy i Korycisk; ten odcinek nazywa się Kotłami. Biały Potok ma spadek ok. 187 m/km – są tu progi, małe wodospady, baniory i kotły eworsyjne, wyżłobione przez wirujące w wodzie kamienie. Drogę wzdłuż potoku zbudowano ok. 1905 r.; wcześniej pasterze obchodzili Kotły górą, przez Kazalnicę ^[15].

Od 1954 r. dolina jest rezerwatem ścisłym, od 1965 r. imienia Stanisława Sokołowskiego – jednym z powodów była ochrona głuszca i cietrzewia. Zachował się tu wyjątkowo dobrze las dolnoreglowy z bukiem i jodłą. Przez cień masywu Giewontu klimat jest surowszy, niż wynikałoby z wysokości, więc piętra roślinności są obniżone: blisko wylotu, na skałach, rośnie jedno z najniżej położonych stanowisk kosodrzewiny w Tatrach (ok. 920 m). Z rzadkości: ostrożeń głowacz, sosna drzewokosa, gnidosz Hacqueta, irga kutnerowata, a z grzybów skórkotrzęsak ciernisty (2 stanowiska w Polsce). Tetmajer napisał o tej dolinie wiersz „W Białem” ^[15].

Sztolnie uranowe

Na początku lat 50. XX w., w czasie wyścigu zbrojeń, radzieccy specjaliści szukali tu rud uranu w triasowych łupkach z wulkanicznymi tufitami. Dolinę zamknięto i pilnie strzeżono. Wykuto dwie sztolnie o łącznej długości kilkuset metrów (pomiary z 2010 r.: ok. 260 i 440 m). Dolna jest przy żółtym szlaku, zamknięta kratą. Poszukiwania okazały się – jak pisał Władysław Cywiński – „na szczęście dla wszystkich miłośników Tatr, bezowocne”. Pomiary z 2010 r. wykazały, że stężenie radonu w wodzie wypływającej ze sztolni jest prawie 10 razy wyższe niż w Białym Potoku, a w wodzie zalegającej w sztolni – nawet 130 razy ^[16].

W latach 50. szukano uranu także w Kopach Sołtysich i na Hali na Stołach ^[16]. Dolina Białego jest przy tym dobrym przykładem dawnego przemysłu w reglach: przez Przysłop Miętusi i Ścieżkę nad Reglami biegną stare drogi hawiarskie, a kawałek dalej – w Dolinie Kościeliskiej i Chochołowskiej – są ślady kopalń rudy żelaza. Więcej: Ścieżka nad Reglami i pseudosynklina reglowa.

8. Serwituty, wywłaszczenia i „cudze” Tatry

W Spichlerzu i Wozowni w Kuźnicach TPN pokazuje historię wywłaszczeń i wykupów, które poprzedziły powstanie parku. Żeby ją zrozumieć, trzeba znać serwituty (służebności): prawa górali do korzystania z cudzych lasów. Obejmowały wypas bydła, owiec i koni w lesie, przegon i przejazd wyznaczonymi drogami oraz pobór drewna opałowego, budulcowego i na ogrodzenia. Obciążona nimi była prawie połowa lasów polskich Tatr. W lasach Uznańskich komisja ustaliła prawo poboru opału na 14 000 fur rocznie – dwa razy w tygodniu po lasach krążyło kilkaset furmanek, nie do skontrolowania ^[21].

Regulację serwitutów zapoczątkował austriacki patent z 5 lipca 1853 r.; komisja w latach 1860–1880 część z nich wykupiła albo zamieniła na ekwiwalenty – grunty leśne przekazane uprawnionym. Po II wojnie znacjonalizowano lasy Uznańskich, a uchwała Rady Ministrów z 8 grudnia 1960 r. nakazała przymusowy wykup lub wymianę wszystkich prywatnych udziałów na halach. Zrobiono to w latach 1960–1964, znosząc jednocześnie serwituty. Klasyczne opracowanie tematu napisał leśniczy Zamoyskiego, Marian A. Liberak (1926, 1930) ^[20][21][29].

Przystanki dla grupy

Przystanek	O czym opowiedzieć
Rondo Kuźnickie	Plan dnia, bilety, toalety. Karol Stryjeński i Krokiew. Dlaczego Zakopane powstało „pod Kuźnicami”.
Księżówka	„Adasiówka” dr. Chwistka, Karłowicz, Witkacy i Malinowski; Jan Paweł II w 1997 r.
Polana Kuźnicka	Wypas kulturowy, ochrona czynna; pomnik Hasiora. Zasady wejścia do parku: hałas, psy, śmieci.
Murowanica	Walcownia, papiernia Peltza wysadzona w 1945 r., tor bobslejowy z 1913 r.
Kuźnice – tablica wielkiego pieca	Homolacsowie, Eichborn, Peltz, licytacja „za centa”, Zamoyski.
Dyrekcja TPN	„Cepculki”, losy budynku, jak działa park narodowy.
Klasztor Albertynek	Brat Albert, Witkiewicz, „Nawracanie Judasza”.
Kalatówki	Halny i wiatrołom 1968, kosodrzewina na pastwiskach, pierwsze zawody narciarskie.
Dolina Białego	Rezerwat 1954, kotły eworsyjne, sztolnie uranowe.

Sprawdź się

Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.

Najczęstsze pytania

Ile trwa trasa Kuźnice – Kalatówki – Dolina Białego?

Z Ronda Kuźnickiego do Kuźnic idzie się ok. 40–50 min aleją Przewodników Tatrzańskich. Z Kuźnic na Kalatówki Drogą Brata Alberta ok. 35 min, z Kalatówek Ścieżką nad Reglami przez Przełęcz Białego do szlaku żółtego ok. 1:10 h, a zejście Doliną Białego do Drogi pod Reglami ok. 55 min. Razem ok. 3,5–4 h marszu. Z postojami i opowieściami – cały dzień.

Czy Dolina Białego jest dobra na wycieczkę z dziećmi?

Tak, dolny odcinek wzdłuż Białego Potoku jest krótki i łatwy, choć bywa śliski przy kładkach. Dzieciom najbardziej podobają się kotły eworsyjne, sztolnia uranowa za kratą i skałki. Pamiętaj, że dolina leży w parku narodowym – obowiązuje bilet wstępu do TPN.

Czy w Kuźnicach można zwiedzać dawny dwór Homolacsów?

Zespół dworsko-parkowy w Kuźnicach jest dziś siedzibą Dyrekcji TPN. Otoczenie jest dostępne, a w Spichlerzu i Wozowni park urządza wystawy historyczne. Godziny warto sprawdzić na stronie TPN przed wycieczką.

Dlaczego w lasach nad Kuźnicami rośnie prawie sam świerk?

Bo regle zostały w XIX w. wyrąbane na węgiel drzewny dla hut i drewno dla papierni, a potem zalesione głównie świerkiem. To był rozsądny wybór w tamtych warunkach, ale dziś te monokultury park stopniowo przebudowuje. Pełne omówienie argumentów „za” i „przeciw” jest w materiałach dla kursantów Akademii.

Skąd nazwa Kalatówki?

Od nazwiska dawnych właścicieli – górali Kalatów, którzy już w XIV w. byli sołtysami w Szaflarach. Polana należała do Hali Kalatówki; w 1938 r. stało na niej 11 szałasów.

Czytaj dalej: Kuźnice, Część dla kursantów: warsztat przewodnika, Przedwiośnie: Nosal, Kuźnice, Kalatówki, Historia Zakopanego, Historia ochrony przyrody Tatr, Akademia TatryGuide.

Źródła