Ludzie Tatr · narciarka i kurierka
Helena Marusarzówna
Helena Marusarzówna (1918–1941): najlepsza polska narciarka lat 30., kurierka na trasie Zakopane – Budapeszt, więźniarka „Palace” i Montelupich, rozstrzelana w 1941 r. Grób na Pęksowym Brzyzku i miejsca, w których warto opowiedzieć jej historię.
- Siedmiokrotna mistrzyni Polski w zjeździe i slalomie (1936–1939) [1].
- Siostra Stanisława Marusarza, wicemistrza świata w skokach [2].
- Kurierka ZWZ: Zakopane – Budapeszt (baza „Romek”) [1].
- Aresztowana w III 1940, torturowana – nikogo nie wydała; rozstrzelana w 1941 [1].
- Grób na Pęksowym Brzyzku (1958); pośmiertnie Virtuti Militari [1].
Helena Marusarzówna miała 21 lat, gdy wybuchła wojna, i była najlepszą narciarką w Polsce. Mogła przeczekać okupację w Zakopanem. Wybrała inaczej: jako kurierka przeprowadzała przez góry ludzi i pocztę do Budapesztu. Złapana i torturowana, nikogo nie wydała. Zginęła rozstrzelana w lesie pod Tarnowem w wieku 23 lat. Jej historia to najmocniejszy, a zarazem najtrudniejszy rozdział każdej opowieści o Tatrach w czasie wojny.
Kalendarium
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 17 I 1918 | Urodzona w Zakopanem, córka Jana Marusarza i Heleny z Tatarów; siostra skoczka Stanisława Marusarza. |
| lata 20. | Jako dziecko wygrywa zawody narciarskie organizowane z inicjatywy Kornela Makuszyńskiego. |
| I 1935 | Przyjęta do Sekcji Narciarskiej Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. |
| 1936–1939 | Najlepsza polska zawodniczka; siedmiokrotna mistrzyni Polski w konkurencjach alpejskich. |
| od X 1939 | Kurierka komórki „Zagroda” Oddziału Łączności Konspiracyjnej SZP-ZWZ, trasa do bazy „Romek” w Budapeszcie. |
| III 1940 | Schwytana przez żandarmerię słowacką, przekazana gestapo. |
| 1940–1941 | Więzienia: Muszyna, Nowy Sącz, „Palace” w Zakopanem, Tarnów, Montelupich w Krakowie. |
| 12 IX 1941 | Rozstrzelana w Pogórskiej Woli koło Tarnowa (wg innej wersji 23 VII 1941 r. w lesie Kruk w Skrzyszowie). |
| 1958 | Uroczysty pochówek na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (27 listopada według Wikipedii, 27 września według WET). |
Dziewczyna na nartach
Helena urodziła się 17 stycznia 1918 r. w Zakopanem, w góralskiej rodzinie Marusarzów. Jej brat Stanisław został jednym z najlepszych skoczków świata – wicemistrzem świata z Lahti (1938). Helena od dziecka jeździła doskonale. Jako kilkuletnia dziewczynka startowała w zawodach narciarskich organizowanych z inicjatywy Kornela Makuszyńskiego i kilka razy je wygrała. W styczniu 1935 r. przyjęto ją do Sekcji Narciarskiej PTT. W latach 1936–1939 była najlepszą polską narciarką, siedem razy zdobyła mistrzostwo Polski w biegu zjazdowym i slalomie [1]. Skończyła szkołę handlową w Zakopanem.
Kurierka: Zakopane – Budapeszt
Od września 1939 r. Helena działała w ruchu oporu. Od października była kurierką komórki „Zagroda” Oddziału Łączności Konspiracyjnej Komendy Głównej SZP-ZWZ. Nosiła pocztę do polskiej bazy „Romek” w Budapeszcie i przeprowadzała ludzi szlakiem przez góry i Słowację [1]. Trasa kurierska wymagała tego, co Helena umiała najlepiej: szybkiego i pewnego poruszania się zimą po górach, często nocą. Szerzej o szlakach i ludziach: Kurierzy tatrzańscy 1939–1945.
W marcu 1940 r. zatrzymała ją żandarmeria słowacka i przekazała gestapo. Przeszła przez więzienia w Muszynie (był tam wtedy także jej brat Stanisław), Nowym Sączu, zakopiańskim „Palace”, Tarnowie i na Montelupich w Krakowie [1] [2]. Była wielokrotnie torturowana i nie zdradziła żadnej tajemnicy. Gestapo po wielu miesiącach powiązało list po węgiersku, znaleziony w jej bagażu, z osobą Stefanii Hanauskówny [1].
Stanisławowi udało się 2 lipca 1940 r. uciec z Montelupich – wyskoczył przez okno celi, lądując „jak na skoczni”. Helena nie miała takiej szansy [2].
Egzekucja i powrót do Zakopanego
Helenę rozstrzelano 12 września 1941 r. w Pogórskiej Woli koło Tarnowa. Według innej wersji zginęła 23 lipca 1941 r. w lesie Kruk w Skrzyszowie, razem z Janiną Bednarską, Stefanią Hanauskówną i trzema innymi kobietami [1]. Po ekshumacji jej szczątki uroczyście pochowano w 1958 r. (Wikipedia podaje 27 listopada, WET – 27 września) na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (kw. P-I-13), niedaleko grobu brata [1] [4].
Brat i siostra trafili do tych samych więzień. On uciekł z Montelupich, skacząc z okna celi – później mówił, że to był najważniejszy skok w jego życiu. Ona nie uciekła i nie mówiła. Ta para opowieści dobrze pokazuje młodzieży, że bohaterstwo nie zawsze wygląda jak ucieczka z filmu. Czasem jest milczeniem w celi.
Na zakończenie możesz wspomnieć, że w latach 1946–1994 w Zakopanem rozgrywano Memoriał Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny – dwojga narciarzy, którzy zginęli z rąk Niemców. W 1952 r. wygrał go Stanisław Marusarz [1] [2].
To historia o torturach i egzekucji młodej kobiety. Z dziećmi mów o odwadze, sporcie i milczeniu, bez szczegółów przesłuchań. Ze starszą młodzieżą dobrym przystankiem jest Muzeum Palace – dawna siedziba gestapo, zwana „katownią Podhala”, otwarta jako muzeum 9 marca 2024 r. [3]. Przed wizytą sprawdź aktualne godziny otwarcia i zasady dla grup.
Pamięć
Helena Marusarzówna została pośmiertnie odznaczona Orderem Virtuti Militari, w 1967 r. Krzyżem Walecznych, a 21 września 2019 r., podczas gali 100-lecia PZN, Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski [1]. Jej imię noszą ulice w ponad dwudziestu miastach, m.in. w Zakopanem, Krakowie, Tarnowie i Nowym Sączu, oraz szkoły, m.in. w Zębie, Szczyrku i Pogórskiej Woli. Już w 1970 r. powstał film dokumentalny Janusza Kidawy „Dwoje z gór” o Bronisławie Czechu i Helenie Marusarzównie, a w 2022 r. – fabularny „Marusarz. Tatrzański orzeł”, w którym przypomniano także jej historię. Szkoły jej imienia w Zębie (1970) i na Wilczniku w Zakopanem (1971) to jedne z pierwszych w Polsce [1] [7].
Gdzie opowiedzieć o Helenie – przystanki
| Przystanek | O czym opowiedzieć |
|---|---|
| Pęksowy Brzyzek | Groby Heleny i Stanisława Marusarzów niedaleko siebie. Historia rodzeństwa. |
| Muzeum Palace, ul. Chałubińskiego | Dawna siedziba gestapo, przez którą przeszła Helena. Lekcja o okupacji dla starszej młodzieży. |
| Wielka Krokiew / Kalatówki | Przedwojenne narciarstwo: zawody, mistrzostwa, Helena i Stanisław na nartach. |
| Dolina Chochołowska / przełęcze graniczne | Szlaki kurierskie przez Tatry – jak wyglądała droga do Budapesztu. |
- Helena Marusarzówna (1918–1941) – narciarka alpejska, 7 razy mistrzyni Polski, siostra Stanisława Marusarza.
- Kurierka ZWZ na trasie Zakopane – Budapeszt (baza „Romek”).
- Aresztowana w marcu 1940 na Słowacji, więziona m.in. w „Palace” i na Montelupich; nikogo nie wydała.
- Rozstrzelana w 1941 (Pogórska Wola koło Tarnowa); pochowana na Pęksowym Brzyzku (1958).
- Memoriał Bronisława Czecha i Heleny Marusarzówny (1946–1994); Virtuti Militari.
Zobacz też: Kurierzy tatrzańscy 1939–1945, Historia narciarstwa w Tatrach, Kornel Makuszyński, Historia Zakopanego.
Sprawdź się
Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.
1. W jakiej dyscyplinie Helena Marusarzówna zdobywała mistrzostwa Polski?
Skoczkiem był jej brat Stanisław. Helena była siedmiokrotną mistrzynią Polski w konkurencjach alpejskich.
2. Dokąd prowadziła trasa kurierska Heleny?
Kurierzy nosili pocztę do polskiej bazy „Romek” w Budapeszcie.
3. Jak nazywała się siedziba gestapo w Zakopanem?
Dawną „katownię Podhala” otwarto jako Muzeum Palace 9 marca 2024 r.
4. Gdzie pochowano Helenę Marusarzównę?
Po ekshumacji pochowano ją uroczyście w 1958 r. na Pęksowym Brzyzku.
5. Jaki memoriał narciarski upamiętniał Helenę?
Rozgrywano go w Zakopanem w latach 1946–1994.
Wynik: 0 / 5
Najczęstsze pytania
Kim była Helena Marusarzówna?
Helena Marusarzówna (1918–1941) była zakopiańską narciarką, siedmiokrotną mistrzynią Polski w konkurencjach alpejskich i siostrą skoczka Stanisława Marusarza. W czasie wojny była kurierką ZWZ na trasie do Budapesztu. Aresztowana w 1940 r., torturowana, nikogo nie wydała. Niemcy rozstrzelali ją w 1941 r.
Gdzie zginęła Helena Marusarzówna?
Według najczęściej podawanej wersji została rozstrzelana 12 września 1941 r. w Pogórskiej Woli koło Tarnowa. Inna wersja mówi o 23 lipca 1941 r. i lesie Kruk w Skrzyszowie.
Gdzie jest grób Heleny Marusarzówny?
Na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (kw. P-I-13). Pochowano ją tam w 1958 r., po ekshumacji.
Jakie odznaczenia otrzymała Helena Marusarzówna?
Pośmiertnie Order Virtuti Militari, w 1967 r. Krzyż Walecznych, a w 2019 r. Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski.
Czytaj dalej: Kurierzy tatrzańscy, Historia narciarstwa w Tatrach, Klimek Bachleda, Historia Zakopanego.
Źródła
- Wikipedia (pl): „Helena Marusarzówna” – kariera sportowa, służba kurierska, aresztowanie, egzekucja, pochówek, odznaczenia. link
- Wikipedia (pl): „Stanisław Marusarz” – rodzina, aresztowanie, ucieczka z Montelupich (2 VII 1940). link
- Wikipedia (pl): „Zakopane” – Muzeum Palace w dawnej siedzibie gestapo (otwarte 9 III 2024). link
- Wikipedia (pl): „Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku” – historia (1851), układ grobów, symboliczne mogiły. link
- A. Tajner, „Legendy polskiego sportu, cz. 1. Białe szaleństwo”, Fundacja Gloria Victoribus 1991. link
- TatryGuide: „Kurierzy tatrzańscy 1939–1945”. link
- Z. i W. H. Paryscy, „Wielka encyklopedia tatrzańska” (WET), hasło „Marusarzówna Helena” – wersja internetowa z-ne.pl. link
Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wymienionych źródeł. Daty i fakty sprawdziliśmy w kilku hasłach; gdzie źródła podają różne wersje, piszemy o tym wprost. Cytaty pochodzą z tekstów będących w domenie publicznej.