Ludzie Zakopanego · pisarz
Henryk Sienkiewicz
Henryk Sienkiewicz (1846–1916) w Zakopanem: pobyty w latach 1886–1909, plebania ks. Stolarczyka, „Sabałowa bajka”, felieton o licytacji Zakopanego, wycieczki z Klimkiem Bachledą i projekt grobowca Słowackiego w Tatrach.
- W Zakopanem bardzo często w latach 1886–1909 [1].
- Mieszkał na plebanii ks. Stolarczyka, u Dembowskich i w domu Chałubińskiego [1] [8].
- „Sabałowa bajka” i felieton o licytacji Zakopanego (1889) [1].
- Wśród przewodników – Klimek Bachleda; członek honorowy TT (1901) [1] [7].
- Projekt grobowca Słowackiego w Tatrach (1904) [1].
Henryk Sienkiewicz nie był taternikiem ani mieszkańcem Zakopanego, ale przez ponad dwadzieścia lat (1886–1909) bywał tu bardzo często i pisał tu swoje książki. Mieszkał na plebanii u ks. Stolarczyka i w domu Chałubińskiego, znał Sabałę i Klimka Bachledę, spisał „Sabałową bajkę”, a gdy w 1889 r. licytowano dobra zakopiańskie, napisał o tym ostry felieton. Dla przewodnika to dobry „gość specjalny” spaceru po dawnym Zakopanem.
Kalendarium
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 5 V 1846 | Urodzony w Woli Okrzejskiej na Podlasiu. |
| 1876 | Wyjazd do Kalifornii z grupą Heleny Modrzejewskiej (Anaheim). Witkiewicz miał jechać, ale zrezygnował. |
| 1886 | Pierwsze z wielu pobytów w Zakopanem; mieszka na plebanii ks. Stolarczyka. |
| 1886 | „Potop” – scena z królem Janem Kazimierzem w Tatrach. |
| 1889 | „Sabałowa bajka” w „Czasie”; felieton „Kto da więcej? Szkice z licytacji Zakopanego”; wspomnienie po śmierci Chałubińskiego; polowanie na niedźwiedzie w Zubercu. |
| 1894 | Publiczne czytanie w Zakopanem fragmentów powstającej powieści (WET: „Quo vadis”, Wikipedia: „Krzyżacy”). |
| 1897 | Inicjator tablicy ku czci Edwarda Jelinka w Dolinie Strążyskiej. |
| 1901 | Członek honorowy Towarzystwa Tatrzańskiego. |
| 1904 | Projekt grobowca Juliusza Słowackiego w Tatrach. |
| 1905 | Nagroda Nobla w dziedzinie literatury. |
| 1909 | Mowa pogrzebowa nad trumną Heleny Modrzejewskiej w Krakowie. Koniec częstych pobytów w Zakopanem. |
| 15 XI 1916 | Umiera w Vevey w Szwajcarii. |
Zakopane jako gabinet pisarza
Według Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej Sienkiewicz w latach 1886–1909 bywał w Zakopanem bardzo często, pisząc tam wiele swoich utworów. Mieszkał w różnych domach: na plebanii u ks. Józefa Stolarczyka (1886), u Marii i Bronisława Dembowskich oraz w domu Tytusa Chałubińskiego – już po śmierci doktora [1] [8]. Znał wszystkich, którzy tworzyli wtedy Zakopane: ks. Stolarczyka, Sabałę, Dembowskich, Karola Potkańskiego, muzykanta i przewodnika Bartka Obrochtę, Klimka Bachledę, Kazimierza Tetmajera, Stanisława Witkiewicza i Władysława Zamoyskiego [1].
Z Witkiewiczem łączyła go dawna przyjaźń z Warszawy. To Sienkiewicz załatwił mu stypendium na działalność artystyczną [5]. W 1876 r. obaj mieli popłynąć z Heleną Modrzejewską do Kalifornii. Witkiewicz zrezygnował, Sienkiewicz pojechał – z tego wyjazdu wyrosły „Szkice węglem” [4]. W 1909 r. to Sienkiewicz wygłosił mowę nad trumną Modrzejewskiej w Krakowie, a w imieniu zakopiańskich górali żegnał ją Maciej Gąsienica [4].
Sienkiewicz w Tatrach
Sienkiewicz chodził na wycieczki w Tatry – wśród prowadzących go przewodników był Klimek Bachleda [7] – i polował na niedźwiedzie, m.in. w 1889 r. w Zubercu na Orawie u Antoniego Kocyana [1]. W 1897 r. był inicjatorem umieszczenia tablicy pamiątkowej ku czci Edwarda Jelinka w Dolinie Strążyskiej, gdzie jedna ze skał nosi nazwę Skały Jelinka [1] [9]. W 1901 r. Towarzystwo Tatrzańskie nadało mu członkostwo honorowe [1].
W „Potopie” (1886) Sienkiewicz opisuje, jak w Tatrach Szwedzi napadają na króla Jana Kazimierza wracającego do kraju, a górale go ratują. Scena jest piękna i wielu turystów bierze ją za fakt. Wielka encyklopedia tatrzańska przypomina, że to tylko fantazja literacka autora [1].
Dobry przykład na lekcję krytycznego słuchania: przewodnik opowiada legendy, ale zawsze mówi, gdzie kończy się historia, a zaczyna literatura. W „Krzyżakach” (1900) Sienkiewicz z kolei używał elementów gwary podhalańskiej, żeby nadać językowi dawny, archaiczny ton [1].
„Sabałowa bajka” i felieton o licytacji Zakopanego
- „Sabałowa bajka” („Czas” 1889) – opowieść Sabały w zapisie Sienkiewicza, przedrukowywana wiele razy, nawet w szkolnych czytankach. Część opracowań podaje rok 1884. Więcej: Sabała.
- „Kto da więcej? Szkice z licytacji Zakopanego” („Słowo”, 22 V 1889, pod pseudonimem K. Dobrzyński) – felieton z czasu licytacji dóbr zakopiańskich, które ostatecznie kupił Władysław Zamoyski. Szerzej o tej historii: Historia własności Tatr.
- Wspomnienie pośmiertne Tytusa Chałubińskiego („Słowo” 1889) – pożegnanie człowieka, który „odkrył” Zakopane dla Warszawy [1].
Grobowiec Słowackiego w Tatrach
W 1904 r., gdy dyskutowano o sprowadzeniu do Polski prochów Juliusza Słowackiego, Sienkiewicz wystąpił z projektem zbudowania poecie grobowca w Tatrach. Jego listy w tej sprawie wydrukowano w jednodniówce ku czci Słowackiego [1]. W 1910 r., po odmowie kardynała Puzyny, pomysł wrócił: Sienkiewicz, Żeromski, Witkiewicz i Miciński poparli umieszczenie grobowca w niszy turni Kościelca. Słowacki ostatecznie spoczął na Wawelu w 1927 r.
Staś z Zakopanego i sanatorium
W Paryżu Sienkiewicz poznał syna Żeromskiego, Adama – późniejszego zakopiańskiego skauta. Za odwagę podczas wypraw na kanale La Manche w 1910 r. nazywał go „Stasiem”, od bohatera pisanej wtedy powieści „W pustyni i w puszczy” [6]. Sienkiewicz był też hojnym filantropem: pomagał zbierać fundusze m.in. na budowę sanatorium przeciwgruźliczego w Zakopanem [3].
Pamięć w Zakopanem
Zakopane upamiętniło pisarza ulicą Sienkiewicza i willą „Sienkiewiczówka” z tablicą pamiątkową [1]. Sienkiewicz zmarł 15 listopada 1916 r. w Vevey w Szwajcarii i spoczywa w katedrze św. Jana w Warszawie – w Zakopanem nie ma jego grobu.
Sienkiewicz mieszkał w Zakopanem w wielu domach, a część z nich nie przetrwała. Na spacerze lepiej mówić ogólnie: „bywał tu w latach 1886–1909, mieszkał m.in. na plebanii ks. Stolarczyka i u Dembowskich” – niż przypisywać mu konkretną willę bez tablicy i źródła.
Gdzie opowiedzieć o Sienkiewiczu – przystanki
| Przystanek | O czym opowiedzieć |
|---|---|
| Stary Kościół i plebania, ul. Kościeliska | Sienkiewicz u ks. Stolarczyka (1886), pierwsze pobyty i krąg pierwszych zakopiańczyków. |
| Pomnik Chałubińskiego i Sabały | „Sabałowa bajka” i wspomnienie po śmierci Chałubińskiego (1889). |
| Dolina Strążyska – Skała Jelinka | Tablica z 1897 r. z inicjatywy Sienkiewicza. |
| Hala Gąsienicowa – widok na Kościelec | Projekt grobowca Słowackiego (1904, 1910). |
| Kuźnice / Muzeum Tatrzańskie | Licytacja dóbr zakopiańskich w 1889 r. i felieton „Kto da więcej?”. |
- Sienkiewicz (1846–1916) bywał w Zakopanem bardzo często w latach 1886–1909.
- Mieszkał m.in. na plebanii ks. Stolarczyka, u Dembowskich i w domu Chałubińskiego.
- „Sabałowa bajka” (1889), felieton o licytacji Zakopanego (1889).
- Scena z Janem Kazimierzem w Tatrach w „Potopie” to fikcja literacka; gwara w „Krzyżakach”.
- Członek honorowy TT (1901); projekt grobowca Słowackiego w Tatrach (1904); Nobel 1905.
Zobacz też: Sabała, Ks. Józef Stolarczyk, Stanisław Witkiewicz, Stefan Żeromski, Historia własności Tatr.
Sprawdź się
Pięć pytań na utrwalenie. Kliknij odpowiedź – od razu zobaczysz wyjaśnienie.
1. W jakich latach Sienkiewicz bardzo często bywał w Zakopanem?
Tak podaje Wielka encyklopedia tatrzańska. W 1916 r. pisarz zmarł w Vevey.
2. U kogo Sienkiewicz mieszkał podczas pobytu w Zakopanem w 1886 r.?
Na plebanii Stolarczyka mieszkał też m.in. Jan Matejko.
3. Czy król Jan Kazimierz był napadnięty przez Szwedów w Tatrach, jak w „Potopie”?
WET wyraźnie zaznacza, że scena jest fikcją.
4. Czego dotyczył felieton „Kto da więcej?” z 1889 r.?
Dobra zakopiańskie kupił wtedy Władysław Zamoyski.
5. Którą godność nadało Sienkiewiczowi Towarzystwo Tatrzańskie w 1901 r.?
TOPR powstało dopiero w 1909 r.
Wynik: 0 / 5
Najczęstsze pytania
Czy Henryk Sienkiewicz mieszkał w Zakopanem?
Nie na stałe, ale w latach 1886–1909 bywał tu bardzo często i pisał tu wiele utworów. Mieszkał m.in. na plebanii ks. Józefa Stolarczyka, u Marii i Bronisława Dembowskich i w domu Tytusa Chałubińskiego.
Co Sienkiewicz napisał o Tatrach i Zakopanem?
Między innymi „Sabałową bajkę” (1889), felieton „Kto da więcej? Szkice z licytacji Zakopanego” (1889) i wspomnienie po śmierci Tytusa Chałubińskiego. Tatry pojawiają się też w „Potopie”, a gwara podhalańska w „Krzyżakach”.
Czy Sienkiewicz chodził po Tatrach?
Tak, chodził na wycieczki – prowadził go m.in. Klimek Bachleda – i polował na niedźwiedzie, np. w 1889 r. w Zubercu. W 1901 r. został członkiem honorowym Towarzystwa Tatrzańskiego.
Jak Sienkiewicz jest upamiętniony w Zakopanem?
Ulicą Sienkiewicza i willą „Sienkiewiczówka” z tablicą pamiątkową. W Dolinie Strążyskiej jest Skała Jelinka, na której z jego inicjatywy umieszczono w 1897 r. tablicę ku czci Edwarda Jelinka.
Czytaj dalej: Sabała, Ks. Józef Stolarczyk, Stefan Żeromski, Historia własności Tatr.
Źródła
- Z. i W. H. Paryscy, „Wielka encyklopedia tatrzańska” (WET), hasło „Sienkiewicz Henryk” – wersja internetowa z-ne.pl. link
- Wikipedia (pl): „Henryk Sienkiewicz” – życiorys, lato 1894 w Zakopanem. link
- Wikipedia (en): „Henryk Sienkiewicz” – zbiórka na sanatorium przeciwgruźlicze w Zakopanem. link
- Wikipedia (pl): „Helena Modrzejewska” – wyjazd do Anaheim (1876), mowa pogrzebowa Sienkiewicza (1909). link
- Wikipedia (pl): „Stanisław Witkiewicz” – stypendium załatwione przez Sienkiewicza. link
- Wikipedia (pl): „Adam Żeromski” – „Staś” z „W pustyni i w puszczy”. link
- Wikipedia (pl): „Klemens Bachleda” – Sienkiewicz wśród klientów Klimka. link
- Z. i W. H. Paryscy, „Wielka encyklopedia tatrzańska” (WET), hasło „Stolarczyk Józef” – wersja internetowa z-ne.pl. link
- Wikipedia (pl): „Dolina Strążyska” – Skała Jelinka. link
Opracowanie własne TatryGuide na podstawie wymienionych źródeł. Daty i fakty sprawdziliśmy w kilku hasłach; gdzie źródła podają różne wersje, piszemy o tym wprost. Cytaty pochodzą z tekstów będących w domenie publicznej.