Akademia TatryGuide · przyroda nieożywiona
Przyroda nieożywiona Tatr
Położenie Tatr w Karpatach, otoczenie, grzbiety i doliny, regionalizacja, geologia, wody i klimat. Opracowania z tabelami, schematami, mapami i quizami – w Akademii TatryGuide, dla przyszłych przewodników i miłośników Tatr.
Na zachętę: 4 liczby, które warto znać
tyle powierzchni Karpat zajmują Tatry – ok. 790 z ok. 215 tys. km²
Gerlach, najwyższy szczyt całych Karpat
numer Tatr Wysokich w podziale fizycznogeograficznym
państw, przez które ciągną się Karpaty
Wiesz, co oznacza numer 512.54 i dlaczego Tatry Reglowe są w nim osobnym regionem? Wyjaśniamy to krok po kroku w opracowaniach dla kursantów Akademii.
Co znajdziesz w opracowaniach
🔒 1. Karpaty i Tatry – regionalizacjaGdzie leżą Tatry w Karpatach, podprowincje, makroregiony, mezoregiony i numery regionów.
- Karpaty w Europie – najważniejsze liczby
- Jak dzieli się Karpaty?
- Co oznaczają numery regionów, np. 512.54?
- Łańcuch Tatrzański (512.5) – 5 mezoregionów
- Regiony wokół Tatr – Podhale, Spisz i Liptów
🔒 2. Położenie Tatr – otoczenieRegiony wokół Tatr, cztery rzeki, Europejski Dział Wodny, Podhale, Orawa, Liptów, Spisz i typy krajobrazu.
- Co otacza Tatry?
- Cztery rzeki Tatr
- Europejski Dział Wodny w Tatrach
- Podhale, Orawa, Liptów i Spisz
- Regiony według typów krajobrazu
🔒 3. Orografia Tatr – grań głównaDługość i szerokość Tatr, grań główna, grzbiety i doliny walne, hipsometria i profile północ–południe.
- Jak duże są Tatry?
- Grań główna Tatr – którędy biegnie?
- Grań główna to nie to samo co dział wodny
- Krzywa hipsometryczna
- Profile północ–południe
🔒 4. Regiony Tatr – mikroregiony i doliny walne4 mezoregiony, 29 mikroregionów z wysokościami, 31 dolin walnych i historia granic Tatr.
- Cztery mezoregiony Tatr
- 29 mikroregionów Tatr
- 31 dolin walnych Tatr
- Rankingi dolin walnych
- Jak wyznaczano granice Tatr?
🔒 II.1. Promieniowanie słoneczneEkspozycja, nachylenie i zasłonięcie horyzontu, tabela sum rocznych, słońce w Zakopanem 1964–2013.
- Od czego zależy ilość słońca?
- Kasprowy kontra Wielka Świstówka
- Ekspozycja i nachylenie – tabela
- Słońce w Zakopanem – 50 lat pomiarów
- Co to znaczy dla turysty?
🔒 II.2. Temperatura powietrzaIzotermy roku, lipca i stycznia, amplituda, przymrozki, okres wegetacyjny i 100 lat pomiarów w Zakopanem.
- Średnia temperatura: rok, lipiec, styczeń
- Roczna amplituda temperatury
- Dni przymrozkowe i okres bezprzymrozkowy
- Termiczny okres wegetacyjny
- Sto lat temperatury w Zakopanem
🔒 II.3. Opady i pokrywa śnieżnaSumy roczne do ponad 2000 mm, rekordowe ulewy, dni z opadem, pokrywa śnieżna i trendy.
- Średnia roczna suma opadów
- Największe opady dobowe
- Ile dni w roku pada?
- Pokrywa śnieżna
- Jak zmieniają się opady i śnieg?
🔒 II.4. Zachmurzenie, wiatr, mgły i burzeZachmurzenie 73%, róże wiatrów, mgły na Łomnicy, burze, inwersje i wiatr halny.
- Zachmurzenie
- Wiatr: skąd wieje w Tatrach?
- Burze
- Inwersje temperatury
- Wiatr halny
🔒 II.5. Ekstremalne zjawiska pogodoweWiatrołom 2004, powódź 1970, mróz −40,4°C w 1929, inwersja 1982 i halny w Boże Narodzenie 2013.
- Jak czytać sytuacje synoptyczne?
- Siedem sytuacji ekstremalnych
- Mróz 10 lutego 1929 r.
- Halny w Boże Narodzenie 2013 r.
🔒 II.6. Piętra klimatyczne i typy pogodyPiętra klimatyczne Hessa, regiony Končeka, typy pogody, przydatność pogody i mapa 57 stacji.
- Piętra klimatyczne według M. Hessa
- Regiony klimatyczne według M. Končeka
- Typy pogody w ciągu roku
- Mapa 57 stacji klimatycznych i opadowych
🔒 II.7. Rekonstrukcja klimatuSłoje drzew, Minimum Maundera i Daltona, temperatura lata na Hali Gąsienicowej od 1552 r. i kronika klęsk.
- Jak drzewa zapisują klimat?
- Minimum Maundera i Minimum Daltona
- Temperatura lata na Hali Gąsienicowej 1552–2014
- Kronika klęsk – co zapisali ludzie
🔒 III.1. Stosunki wodneEuropejski Dział Wodny, regiony hydrograficzne, źródła i wywierzyska, kras, obiekty hydrotechniczne w TPN.
- Dwa zlewiska: Bałtyk i Morze Czarne
- Regiony hydrograficzne
- Źródła i ich wydajność
- Kras: ponory, wywierzyska i znikające potoki
🔒 III.2. Przepływ i odpływ rzecznyPrzepływy charakterystyczne potoków, odpływ jednostkowy do 52,5 l/s/km², wezbrania Cichej Wody.
- Jak czytać przepływy charakterystyczne?
- Przepływy wybranych potoków
- Gdzie Tatry dają najwięcej wody?
- Wezbrania i Cicha Woda w Zakopanem
🔒 III.3. Zjawiska hydrologiczneTrendy przepływów w 25 zlewniach, reżim roczny potoków, zmienność przepływów i udział wód podziemnych w odpływie.
- Od czego zależy przepływ potoku?
- Czy w potokach przybywa wody?
- Rok tatrzańskiego potoku
- Ile wody w potoku pochodzi spod ziemi?
🔒 III.4. Temperatura wody i zjawiska lodoweTemperatura wody w potokach, staw kontra wywierzysko, zlodzenie na czterech posterunkach.
- Temperatura wody na posterunkach
- Rok w potoku: staw kontra wywierzysko
- Zjawiska lodowe na czterech posterunkach
- Dlaczego wywierzyska nie zamarzają?
🔒 III.5. Skład chemiczny wód722 potoki i 1018 źródeł, środowiska krystaliczne i osadowe, rola litologii i zmiany od lat 50.
- Typy chemiczne wód potoków
- Środowiska hydrogeochemiczne Tatr Polskich
- 1018 źródeł i 16 grup skał
- Zmiany składu wód źródeł w ciągu 50 lat
🔒 IV.1. Budowa geologicznaHistoria Tatr od paleozoiku, krystalinik, płaszczowiny i łuski, przekroje i mapa geologiczna.
- Jak powstały Tatry – oś czasu
- Jednostki tektoniczne Tatr Polskich
- Łuski Organów i Żdziarów
- Przekroje geologiczne
🔒 IV.2. Wody podziemne i termalneDwa systemy krążenia, typy skał wodonośnych, artezyjska niecka Podhala i otwór Bukowina Tatrzańska.
- Dwa systemy krążenia wód podziemnych
- W jakich skałach płynie woda?
- Skąd się biorą wody termalne Podhala?
- Strona słowacka – inaczej
🔒 V.1. Rzeźba TatrAsymetria Tatr, formy glacjalne, ruchy masowe, 4 systemy koryt, kriosfera i formy peryglacjalne.
- Dlaczego Tatry są asymetryczne?
- Rzeźba glacjalna
- Cztery systemy koryt potoków
- Współczesna kriosfera
- Formy peryglacjalne
🔒 V.2. Spływy gruzoweBudowa szlaku spływu, ponad 3,5 tys. form, Wielicka Dolina i znikający Kwietnicowy Staw.
- Jak zbudowany jest szlak spływu gruzowego?
- Świeże, stare i bardzo stare spływy
- Wielicka Dolina – laboratorium spływów
🔒 V.3. Potencjalne obszary lawinowe3800 szlaków lawinowych, strefy obrywu, tory i obszary akumulacji, Morskie Oko i Żarska Dolina 2009.
- Trzy części szlaku lawinowego
- Liczby: całe Tatry i Dolina Rybiego Potoku
- Tatry Wysokie a Zachodnie i Bielskie
- Żarska Dolina, 25 marca 2009 r.
🔒 V.4. Tatrzańskie zlodowacenia55 lodowców LGM, lodowiec Białki 13,4 km, ślady lodowców w terenie i starsze zlodowacenia.
- Lodowce maksimum ostatniego zlodowacenia
- Lodowiec Białki
- Jakie ślady zostawiły lodowce?
- Starsze zlodowacenia
Opracowania „Przyroda nieożywiona Tatr” są częścią Akademii TatryGuide – razem z artykułami „Tatry od podszewki”, testem wiedzy, trenerem egzaminu ustnego i lekcjami z testami. Nie wiesz, czy to dla Ciebie? Zacznij od darmowej lekcji.
Za darmo na TatryGuide
Opracowania powstają na podstawie Atlasu Tatr – Przyroda nieożywiona (Wydawnictwa TPN, Zakopane 2015). Tekst, schematy i mapy są własnym opracowaniem TatryGuide.