Słowacja · TANAP · Tatry Wysokie i Bielskie
Tatrzańska Jaworzyna – co piszą Słowacy na tablicach
Przeszliśmy 1 listopada 2026 r. z Tatrzańskiej Jaworzyny do rozdroża Pod Muráňom i sfotografowaliśmy wszystkie tablice po drodze. Tu jest ich treść po polsku: historia osady i księcia Hohenlohego, „ważne miejsce leśne”, klimat z rekordami mrozu i powodzi, kornik, bóbr, ścieżka Zadnie Koperszady i zasady sezonowego zamknięcia szlaków.
- Tatrzańska Jaworzyna (Tatranská Javorina, ok. 1000 m) to najstarsza stale zamieszkana osada w słowackich Tatrach – kilka kilometrów od przejścia na Łysej Polanie [1].
- Od 1879 r. majątek należał do pruskiego księcia Christiana Krafta Hohenlohego: zbudował zameczek myśliwski (1885), drewniany kościół św. Anny (1903) i zwierzyniec, a jego leśniczy Eduard Kegel wprowadził nowoczesną gospodarkę leśną [1][2].
- W 1938–1939 r. ok. 110 km² okolicy zajęła Polska; od 1993 r. Jaworzyna jest osobną gminą, a zameczek – rezydencją prezydenta Słowacji [1].
- Klimat jest zimny i bardzo wilgotny: średnio ok. 4 °C w roku, 1200–1400 mm opadu, mróz do –31,6 °C, a w lipcu 2008 r. w cztery dni spadło 242 mm deszczu [3].
- Od 1 listopada do 31 maja szlaki z Pod Muráňom w górę – na Przełęcz pod Kopą i na Przełączkę pod Zawratową Turnią – są zamknięte. Doliną do Pod Muráňom można iść cały rok [9][10].
Trasa: Tatrzańska Jaworzyna – Pod Muráňom
Z centrum Jaworzyny (drogowskaz „Tatranská Javorina 1000 m n. m.”) wspólnie biegną niebieski i zielony szlak: szutrową drogą wzdłuż Jaworowego Potoku (Javorinka) w głąb Doliny Jaworowej. Po ok. 1,9 km dochodzą do rozdroża Pod Muráňom (1076 m) u stóp Murania (1890 m), najbardziej na zachód wysuniętego szczytu Tatr Bielskich. Tam szlaki się rozdzielają: niebieski skręca do Zadnich Koperszadów (Zadné Meďodoly), zielony idzie dalej Doliną Jaworową [7][12].
| Odcinek (wg tablicy-mapy z 2020 r.) | Szlak | Czas | Długość |
|---|---|---|---|
| Tatrzańska Jaworzyna – Pod Muráňom | niebieski + zielony | 40 min | 1,9 km |
| Pod Muráňom – Przełęcz pod Kopą (Kopské sedlo, 1749 m) | niebieski | 2:55 h | 6,1 km |
| Pod Muráňom – Przełączka pod Zawratową Turnią (Sedielko, 2376 m) | zielony | 5:20 h | 9,2 km |
| Drogowskaz | Kierunek | Czas na tabliczce |
|---|---|---|
| Tatrzańska Jaworzyna 1000 m – niebieski | Przełęcz pod Kopą · Biały Staw Kieżmarski (Biele pleso) · Tatrzańska Łomnica | 3:00 · 3:30 · 7:00 h |
| Tatrzańska Jaworzyna 1000 m – zielony | Przełączka pod Zawratową Turnią · Schronisko Téryego · Stary Smokowiec | 5:00 · 6:15 · 9:15 h |
| Pod Muráňom 1076 m – niebieski | Przełęcz pod Kopą · Biały Staw · Tatrzańska Łomnica / Jaworzyna | 2:30 · 3:00 · 6:30 h / 0:30 h |
Tablica-mapa podaje z Pod Muráňom na Sedielko 5:20 h, a drogowskaz w Jaworzynie – 5:00 h już od samej wsi (czyli o pół godziny dłuższy odcinek w krótszym czasie). Na Przełęcz pod Kopą mapa liczy 2:55 h, a drogowskaz Pod Muráňom – 2:30 h. To normalne: drogowskazy i mapy powstawały w różnych latach. Planuj według dłuższego czasu [7][9].
Spis tablic – co gdzie wisi
| Tablica (oryginalny tytuł) | Po polsku | Gdzie | Temat |
|---|---|---|---|
| Tatranská Javorina – stručná história | Krótka historia | Jaworzyna | od 1320 r. do dziś |
| Významné lesnícke miesto Tatranská Javorina | Ważne miejsce leśne | Jaworzyna | leśnictwo Hohenlohego i Kegla |
| Klíma a bioklíma | Klimat i bioklimat | Jaworzyna | pomiary, rekordy, powódź 2008 |
| Štyri ročné obdobia | Cztery pory roku | Jaworzyna | temperatura, opady, śnieg, przyroda |
| Lykožrút smrekový (część tablicy klimatycznej) | Kornik drukarz | Jaworzyna | ochrona bierna czy czynna |
| Cesty k zdravým lesom | Drogi do zdrowych lasów | Jaworzyna | projekt UE i powierzchnia badawcza |
| Pán vodných hradov | Pan wodnych zamków | zielony szlak w dolinie | bóbr europejski |
| Náučný chodník Zadné Meďodoly | Ścieżka edukacyjna Zadnie Koperszady | Pod Muráňom | 10 przystanków do Przełęczy pod Kopą |
| Turistický chodník je uzavretý | Szlak zamknięty | Pod Muráňom | 1.11–31.5 |
Tablic nie przepisujemy słowo w słowo – streszczamy je i tłumaczymy własnymi słowami, a liczby podajemy dokładnie tak, jak są na tablicach. Autorów każdej tablicy wymieniamy w źródłach [12].
Krótka historia Tatrzańskiej Jaworzyny
🪧 Tablica: Tatranská Javorina – stručná história → Tatrzańska Jaworzyna – krótka historia
Tablica zaczyna od nazwy: wieś wyrosła w lasach, w których ważnym gatunkiem był kiedyś jawor (stąd Javorina – Jaworzyna). Do gminy należą części Łysa Polana (Lysá Poľana), Podspady (Podspády), Jaworzyna i Wojtasowa Polana (Vojtasova poľana) [1]. Najważniejsze daty z tablicy:
| Rok | Co się wydarzyło |
|---|---|
| 1320 | pierwsza wzmianka o osadzie – sezonowy folwark (majer) dóbr niedzickich |
| 1589 | wieś rozwija się z sezonowego folwarku Horváthów z Plavča u wylotu Doliny Jaworowej; na polanach i halach pasą się stada z wsi podtatrzańskich: Jurgowa, Repisk i Czarnej Góry |
| 1759 | Horváthowie zakładają huty żelaza i kuźnie (hamry) – powstaje stała, całoroczna osada, najstarsza w Tatrach |
| 1856 | majątek przechodzi na rodzinę Salamonów |
| 1879 | majątek kupuje książę Christian Kraft Hohenlohe-Öhringen (książę od 1897 r.) i zakłada w Jaworzynie biuro zarządu swoich dóbr europejskich |
| 20 VII 1885 | Hohenlohe kończy budowę zameczku myśliwskiego i uroczyście go otwiera |
| 1887 | po sporach z Węgierskim Towarzystwem Karpackim (Hohenlohe zakazał najpierw turystom wstępu na swoje ziemie) wyznacza trzy trasy i terminy zwiedzania, zakazuje budowy schronisk. Tak powstały dzisiejsze przejścia do środkowej części Tatr Wysokich: Doliną Białej Wody przez Polski Grzebień (2200 m) i Rohatkę (Prielom, 2290 m) oraz Doliną Jaworową i Zadnimi Koperszadami przez Przełączkę pod Zawratową Turnią (Sedielko, 2376 m – najwyższą przełęcz w Tatrach Wysokich dostępną szlakiem) i Przełęcz pod Kopą (1750 m) |
| 1889 | Hohenlohe rozbudowuje zwierzyniec: jelenie szlachetne, wapiti, marale, żubry, bizony, sarny syberyjskie, koziorożce, kozy bezoarowe i niedźwiedzie |
| 24 VIII 1903 | książę, choć ewangelik, każe poświęcić nowy, drewniany katolicki kościół św. Anny i przypisuje go do dekanatu niedzickiego; buduje też elektrownię wodną i piekarnię |
| 14 V 1926 | Hohenlohe umiera w wieku 78 lat w węgierskim Somogyszob. Jest pochowany w Jaworzynie obok swojej towarzyszki, polskiej malarki Ottilie Lubraniec-Dambskiej; na pogrzebie są arystokraci z kilku krajów i przedstawiciele państwa czechosłowackiego |
| 1935 | spadkobierca, bratanek August Kraft von Hohenlohe, sprzedaje majątek państwu czechosłowackiemu; powstaje Zarząd Lasów Państwowych Jaworzyna |
| 27 IX 1938 – 1 IX 1939 | ok. 110 km² okolicy jest anektowane przez Polskę |
| 1949 | powstaje Tatrzański Park Narodowy (TANAP); w 1951 r. dawne dobra jaworzyńskie przechodzą pod zarząd parku – jako jeden z najlepiej zachowanych przyrodniczo obszarów Tatr |
| 1977 | nad wsią staje ośrodek KC Komunistycznej Partii Czechosłowacji (później hotel Poľana, dziś Montfort) |
| 1992–1993 | po referendum Jaworzyna od 1 I 1993 r. odłącza się od Zdziaru jako samodzielna gmina „Tatranská Javorina”; zameczek przejmuje Rada Narodowa SR, a w 2004 r. Kancelaria Prezydenta SR |
| 2009 | zameczek zostaje ogłoszony narodowym zabytkiem kultury |
Tablica mówi, że bratanek księcia „przekazał” majątek państwu w 1935 r. Serwis tatry.sk pisze o sprzedaży ponad 10 000 ha w 1935 r., a gdzie indziej o własności Hohenlohe „do 1936 r.”. Budowę zameczka tatry.sk datuje na 1884 r., tablica podaje datę otwarcia: 20 lipca 1885 r. Część stron łączy też zameczek z hotelem Poľana/Montfort. Tablica wyraźnie je rozróżnia: hotel to osobny budynek z 1977 r. nad wsią [1][11].
Z polskiej perspektywy w tej historii są trzy ważne wątki. Pierwszy to wypas – na halach Jaworzyny pasły się stada z Jurgowa, Repisk i Czarnej Góry, wsi dzisiejszego polskiego Spisza. Drugi to Ottilie Lubraniec-Dambska, pochowana obok księcia. Trzeci to krótka aneksja w latach 1938–1939. Do tego w XIX w. Hohenlohe toczył wieloletni spór z Galicją o granicę i Morskie Oko – opisujemy go na stronie Spór o Morskie Oko.
Ważne miejsce leśne – lasy księcia i leśniczego Kegla
🪧 Tablica: Významné lesnícke miesto Tatranská Javorina → Ważne miejsce leśne Tatrzańska Jaworzyna
- Las był wszystkim. Według tablicy miejscowi żyli „w lesie, z lasem i z lasu”. Od pierwszej wzmianki w 1320 r. pasterze, węglarze i górnicy brali z przyrody, co się dało: poszerzali pastwiska i wypalali węgiel drzewny z buka i jawora – i tym samym zmieniali lasy [2].
- Pierwsza nowoczesna gospodarka leśna. Od 1871 r. lasami zarządzał inżynier leśny Eduard Kegel. Wprowadził planowanie i ewidencję prac, wyjątkowe wtedy w całych Węgrzech, a także szkółki leśne i sadzonki z „otuloną” bryłą korzeniową. Rozwinął to zwłaszcza po 1879 r., kiedy właścicielem został Hohenlohe. Księcia interesowało głównie łowiectwo, ale lasów nie zaniedbywał [2].
- Najlepsze lasy przyszłego parku. Specjaliści, którzy przygotowywali utworzenie TANAP, ocenili lasy Jaworzyny jako najlepsze na całym planowanym obszarze. Wyjątkowe dla północnej części Tatr były zachowane duże płaty lasów pierwotnych [2].
- Po 1949 r. park odnawiał górną granicę lasu i przebudowywał zmienione drzewostany łagodniejszymi, bliższymi naturze metodami. W Jaworzynie założono wyjątkowy sad nasienny limby, z którego nasiona służyły do odnowienia górnej granicy lasu w całym parku (więcej o limbie: kosodrzewina i limba) [2].
- Budynek obok tablicy ma ponad 100 lat i jest jednym z ośmiu zabytków gminy. Była tu główna kancelaria węgierskich dóbr księcia Hohenlohego i stąd Kegel kierował gospodarką leśną. W 2021 r. Lasy Republiki Słowackiej, na wniosek Lasów Państwowych TANAP, ogłosiły to miejsce „ważnym miejscem leśnym”. Rejestr takich miejsc prowadzi Muzeum Leśnictwa i Drzewnictwa w Zwoleniu [2].
Klimat Jaworzyny – zimno, mokro, coraz więcej deszczu
🪧 Tablica: Klíma a bioklíma / Climate and bioclimate → Klimat i bioklimat
Klimat jaworzyńskiej części Tatr tablica opisuje jako zimny i bardzo wilgotny. Okres, w którym warunki sprzyjają roślinom i zwierzętom, jest krótki i zależy od wysokości. Pomiary prowadzi się tu od początku XX w. Stacja klimatologiczna Słowackiego Instytutu Hydrometeorologicznego (SHMÚ) stoi na wysokości 1017 m. Długie serie danych pokazują umiarkowane ocieplenie i wyraźny wzrost opadów w ostatnich dwóch dekadach [3].
| Okres | Średnia roczna temperatura | Okres | Średni roczny opad |
|---|---|---|---|
| 1931–1960 | 4,1 °C | 1951–1960 | 1133 mm |
| 1961–1990 (norma klimatyczna) | 3,8 °C | 1961–1990 | 1229 mm |
| 1991–2013 | 4,2 °C | 1991–2013 | 1383 mm |
| Rekordy z tablicy | Maksimum | Minimum |
|---|---|---|
| 1951–1960 | 31,0 °C (lipiec) | –31,6 °C (luty) |
| 1961–1990 | 29,4 °C (11 VII 1968) | –29,5 °C (13 I 1987) |
| 1990–2013 | 31,7 °C (8 VIII 2013) | –27,5 °C (4 II 2012) |
| najwyższy opad dobowy 1961–2013 | 147,1 mm (23 VII 2008) | — |
Powódź w lipcu 2008 r.
Pod koniec lipca 2008 r. na północną część Tatr Wysokich spadły wyjątkowo obfite deszcze. Między 22 a 25 lipca w okolicy Jaworzyny spadło łącznie 242 mm, a 23 lipca – rekordowe 147,1 mm w ciągu jednej doby. Wezbrane potoki zerwały kilka mostów i kładek, zniszczyły drogi leśne, na zboczach zeszły osuwiska. Zadnie Koperszady i Dolinę Jaworową trzeba było zamknąć dla turystów [3].
Tablica wspomina też projekt badawczy MapPOD: na powierzchniach pod Muraniem i przy Kołowym Stawie (Kolové pleso) mierzy się stężenie ozonu przy ziemi i modeluje, ile szkodliwego ozonu pochłaniają górskie lasy [3].
Cztery pory roku w Jaworzynie
🪧 Tablica: Štyri ročné obdobia / Four seasons → Cztery pory roku
Druga tablica klimatyczna dzieli rok na cztery pory. Dla każdej podaje wykresy temperatury i opadów oraz rekordową pokrywę śnieżną, a do tego zdjęcia typowych roślin i zwierząt. Wykresy pokazują, że najwięcej pada w czerwcu i lipcu – blisko 200 mm w miesiącu [4].
| Pora roku | Rekordowa pokrywa śnieżna | Na zdjęciach tablicy |
|---|---|---|
| Wiosna (III–V) | 146 cm (9–10 III 1952) · 113 cm (13 III 1968) · 140 cm (III 2000, 2005, 2009) | pierwiosnek łyszczak (Primula auricula), szafran spiski (Crocus heuffelianus), muchołówka szara, ostatni śnieg w Dolinie Jaworowej, roztopy nad Koperszadzkim Potokiem |
| Lato (VI–VIII) | — | zawilec narcyzowy, Zielony Staw Jaworowy, pełnik alpejski, goryczka kropkowana, kozica tatrzańska, szarotka, goryczka Clusiusa, rojnik górski, lepnica bezłodygowa |
| Jesień (IX–XI) | 50 cm (24 IX 1931) · 50 cm (27 XI 1962) · 80 cm (16 X 2009) | nocne niebo nad Muraniem, orzeł przedni, kobczyk, tęcza nad Tatrami Bielskimi, sarna, dzikie gniazdo pszczół w dziupli, niedźwiedź – i apel „czyść swoje potoki” |
| Zima (XII–II) | 125 cm (24 II 1952) · 138 cm (22–23 I 1976) · 132 cm (14 II 2006) | zaśnieżony Jaworowy Potok, zima w Tatrach Bielskich, szadź, drogowskaz w Dolinie Jaworowej, jelenie zimą |
Jesienna rubryka z rekordem 80 cm śniegu z października bardzo pasowała do naszego dnia. 1 listopada 2026 r. lasy nad doliną od ok. 1100 m były już białe, a wyżej wisiała gęsta mgła [12].
Kornik drukarz – chronić biernie czy czynnie?
🪧 Tablica: Lykožrút smrekový (Ips typographus) → Kornik drukarz
Ciepłe lata sprzyjają szkodliwym owadom, zwłaszcza w lasach osłabionych przez wiatr, suszę, pożary, powodzie, kwaśne deszcze i zanieczyszczenia przyniesione z daleka. Tablica stawia pytanie, które w Tatrach wraca od lat: ochrona bierna czy czynna? [3]
- Ochrona bierna zakłada, że przyroda sama poradzi sobie nawet z bardzo dużą gradacją kornika. Tablica ostrzega jednak, że bezczynność może skończyć się rozpadem drzewostanów i utratą ich funkcji: wodnej, glebochronnej i klimatycznej.
- Ochrona czynna to metody przyjazne środowisku: pułapki feromonowe, szybkie wyszukiwanie zaatakowanych drzew i korowanie ich.
- Wniosek tablicy: nigdy wcześniej sytuacji z kornikiem nie lekceważono, a szacunek dla „zielonego lasu” zachował najcenniejsze, pierwotne lasy do dziś.
Tablicę przygotowali leśnicy i naukowcy związani z Lasami Państwowymi TANAP, więc przedstawia punkt widzenia gospodarki leśnej. Część przyrodników uważa, że w rezerwatach ścisłych zamierające świerczyny trzeba zostawić naturze. Po polskiej stronie TPN w obszarach ochrony ścisłej w dużej mierze zostawia te procesy naturze. Szerzej o tym sporze piszemy w artykule kornik drukarz.
Drogi do zdrowych lasów – projekt Słowacja–Ukraina
🪧 Tablica: Cesty k zdravým lesom → Drogi do zdrowych lasów
Przy wejściu do doliny stoi tablica projektu „Cesty k zdravým lesom”. Pełna nazwa to „odporne, przystosowane, różnorodne i trwałe lasy w pograniczu Ukrainy i Słowacji”. Celem było zwiększenie stabilności karpackich lasów wobec zmian klimatu. Służyć temu miało udostępnienie lasów zniszczonych przez klęski, przebudowa uszkodzonych drzewostanów w lasy różnowiekowe i wielogatunkowe oraz lepsze szkolenie leśników i informowanie ludzi [5].
| Okres | 17 XII 2019 – 16 XII 2022 |
|---|---|
| Budżet | 3 523 870,16 € (w tym 3 171 483,12 € z UE) |
| Partnerzy | Užhorodski i Vyhodski Państwowy Zakład Leśny (Ukraina), Lasy Miasta Kieżmark, Lasy Miasta Spiska Biała, Lasy Państwowe TANAP, agencja FORZA (Ukraina) |
| Lasy TANAP w projekcie | odnowienie 38,88 ha, ochrona 171,47 ha i pielęgnacja 149,96 ha młodników na terenach po klęskach; 107 870 sadzonek, 418 856 sadzonek zabezpieczonych przed zgryzaniem, 1,76 ha grodzeń, 45 km utrzymanych dróg przeciwpożarowych; dwie powierzchnie demonstracyjne (Babia Dolina i Dolina Jaworowa) i publikacja o sprawdzonych metodach |
Powierzchnia demonstracyjna Dolina Jaworowa powstała we wrześniu 2020 r. w Narodowym Rezerwacie Przyrody Dolina Jaworowa. Ma trzy kwadraty 50 × 50 m:
- świerczynę do 30 lat z domieszką jodły i jawora,
- sztucznie założony drzewostan jaworowo-jodłowy ze świerkiem i jarzębiną,
- najmłodszy las mieszany.
Środek każdego kwadratu wyznacza wbita żelazna rurka. Leśnicy notują gatunek każdego drzewa, mierzą wysokość i grubość, oceniają uszkodzenia, a pomiary powtarzają co kilka lat. Dzięki temu można porównać skutki zabiegów gospodarczych i naturalnych procesów [5].
Pan wodnych zamków – bóbr w Dolinie Jaworowej
🪧 Tablica: Pán vodných hradov – Bobor vodný (Castor fiber) → Pan wodnych zamków – bóbr europejski
Najnowsza tablica (luty 2025 r.) stoi przy zielonym szlaku, tuż nad rozlewiskiem Jaworowego Potoku. Kilkadziesiąt metrów dalej widzieliśmy świeżo obgryzione drzewo z kupką wiórów – bóbr naprawdę tu mieszka [6][12].
- Największy gryzoń Europy – do 30 kg. Ma ciemnobrązowe, lśniące, nieprzemakalne futro, błony pławne między palcami i szeroki, płaski ogon, który służy jako ster i jako „alarm”: głośne plaśnięcie o wodę ostrzega rodzinę. Pod wodą wytrzymuje do 20 minut, a po zanurzeniu zamyka nozdrza i uszy. Jest aktywny głównie o zmierzchu i nie zapada w sen zimowy.
- Zamki i tamy. Z gałęzi, roślin, ziemi, pni, żwiru i błota buduje żeremie, czyli „bobrowy zamek”, a na płynących wodach – tamy. Główne budowniczki to samice, samce donoszą i podają materiał. Bobry mieszkają też w norach w brzegach z wejściem pod wodą. Granice terytorium znaczą wydzieliną z gruczołów, tzw. castoreum (strój bobrowy).
- Rodzina. Żyją w rodzinach lub koloniach, pary trzymają się razem całe życie. Godują wczesną wiosną, a w kwietniu–maju rodzą się 2–5 młodych, od razu owłosionych i widzących.
- Dieta. Jedzą wyłącznie rośliny: korę i gałęzie, które na zimę gromadzą pod wodą. Typowe jest obgryzanie pnia dookoła – czasem nie do końca. Niektóre drzewa ścinają tylko na budulec albo po to, żeby usunąć zacienienie. Okazjonalnie zjadają byliny, trawę, a przy polach także płody rolne.
- Coraz wyżej. W ostatnich latach bobry pojawiają się nie tylko na pogórzu, ale coraz wyżej – nawet w niektórych tatrzańskich stawach. Mimo szkód, o których się mówi, ich rola jest bezsporna: zatrzymują wodę w krajobrazie i tworzą siedliska dla traszek, żab, gadów i ptaków wodnych.
Ścieżka edukacyjna Zadnie Koperszady
🪧 Tablica: Náučný chodník Zadné Meďodoly → Ścieżka edukacyjna Zadnie Koperszady
Przy rozdrożu Pod Muráňom, niedaleko gajówki Podmuráň, zaczyna się ścieżka edukacyjna Lasów Państwowych TANAP z 2008 r. Najpierw prowadzi Doliną Jaworową, potem głównie Zadnimi Koperszadami (Zadné Meďodoly) i kończy się na Przełęczy pod Kopą. Spokojnym krokiem to ok. 3 godziny. Ma 10 przystanków [8]:
| Nr | Przystanek (sk) | Po polsku |
|---|---|---|
| 0 | Úvodný panel | tablica wstępna |
| 1 | Čo trápi tatranský les | co trapi tatrzański las |
| 2 | Zrod a premeny Tatier | narodziny i przemiany Tatr |
| 3 | Les ako špongia | las jak gąbka |
| 4 | Tiesňava Bránka | wąwóz Bramka |
| 5 | Meďodolský potok | Koperszadzki Potok |
| 6 | Medveď – vládca lesa | niedźwiedź – władca lasu |
| 7 | Panoramatická fotografia | fotografia panoramiczna |
| 8 | Pastierske vojny | wojny pasterskie |
| 9 | Kvitnúce ozdoby doliny | kwitnące ozdoby doliny |
| 10 | Medená minulosť | miedziana przeszłość (dawne górnictwo – stąd nazwa Koperszady) |
Na tablicy-mapie przy Pod Muráňom zaznaczono też edukacyjną powierzchnię geologiczną (náučná geologická plocha) tuż przy rozdrożu – kamienie z okolicznych skał ułożone przy szlaku [7]. Przystanek o „wojnach pasterskich” przypomina, że hale Jaworzyny były dawniej pastwiskami spiskich wsi. Gdzie owce pasą się w Tatrach dziś, opisujemy na stronie wypas owiec w Tatrach.
Sezonowe zamknięcie szlaków – 1 listopada do 31 maja
🪧 Tablica: Turistický chodník je od 1. 11. do 31. 5. uzavretý z dôvodu ochrany tatranskej prírody → Szlak zamknięty od 1.11 do 31.5 ze względu na ochronę tatrzańskiej przyrody
Przy rozdrożu Pod Muráňom wisi trójjęzyczna tablica (po słowacku, angielsku i polsku): szlak jest zamknięty od 1 listopada do 31 maja ze względu na ochronę przyrody. Pod nią są znaki zakazu jazdy na rowerze i wprowadzania psów. W dniu naszej wycieczki zamknięcie obowiązywało od kilku godzin [9][12].
- Co jest zamknięte: szlaki powyżej Pod Muráňom – niebieski przez Zadnie Koperszady na Przełęcz pod Kopą i dalej, oraz zielony Doliną Jaworową na Przełączkę pod Zawratową Turnią. Regulamin TANAP z 2023 r. zamyka na ten czas szlaki powyżej schronisk i ich odpowiedniki [10].
- Co jest otwarte: dolina z Jaworzyny do Pod Muráňom – tą trasą szliśmy 1 listopada. W razie wątpliwości sprawdź komunikat Správy TANAP przed wyjściem.
- Pies i rower: na tablicy przy rozdrożu są piktogramy zakazu. W TANAP szlaki dla psów i rowerów są wyznaczone osobno – nie zakładaj, że skoro można w dolinie, to można wszędzie.
- Numer ratunkowy: Horská záchranná služba – 18300 (albo 112). Słowackie ratownictwo górskie może obciążyć poszkodowanego kosztami akcji, dlatego warto mieć ubezpieczenie z ratownictwem w górach.
Tablica-mapa z września 2020 r. podaje zamknięcie „od 1.11 do 1?.6” (druga cyfra jest wytarta, zapewne 15.6 – taki był wcześniejszy termin). Obecny regulamin TANAP z 2023 r. i nowsza tablica przy rozdrożu podają 31 maja. Obowiązuje regulamin. Jedna rzecz się nie zmieniła: niezależnie od daty TANAP może zamknąć szlak wcześniej albo później, np. po powodzi, tak jak w 2008 r. [7][9][10][3].
Słowniczek: słowacko-polski z tablic
| Po słowacku | Po polsku |
|---|---|
| turistický chodník · značka · rázcestie | szlak turystyczny · znak · rozdroże |
| sezónna uzávera · uzavretý | sezonowe zamknięcie · zamknięty |
| sedlo · sedielko · štít · pleso · dolina · potok | przełęcz · przełączka · szczyt · staw · dolina · potok |
| les · porast · smrek · jedľa · javor · jarabina · limba | las · drzewostan · świerk · jodła · jawor · jarzębina · limba |
| lykožrút smrekový · kalamita · odkôrnenie | kornik drukarz · klęska (gradacja, wiatrołom) · korowanie |
| bobor · hrádza · hrad · obhryz | bóbr · tama · żeremie („zamek”) · ślady obgryzania |
| zrážky · snehová pokrývka · záplavy | opady · pokrywa śnieżna · powódź |
| poľovnícky zámoček · zverník (zvernica) | zameczek myśliwski · zwierzyniec |
| Krmením nám ubližuješ a ohrozuješ aj seba | Dokarmiając nas, krzywdzisz nas i narażasz siebie |
| Horská záchranná služba (HZS) | Słowackie Pogotowie Górskie – tel. 18300 |
Gdzie dalej – powiązane strony
Topografia całej doliny: odnogi, stawy, szczyty i szlaki.
🏔️Szczyty słowackie z przewodnikiemLista TP10: gdzie i kiedy można wejść z horským sprievodcą.
🇸🇰Przewodnicy a SłowacjaKto może legalnie prowadzić grupy w TANAP w 2026 r.
🥾Szlaki PodtatrzaPomysły na wycieczki po obu stronach granicy.
Po polskiej stronie, zaraz za Łysą Polaną, prowadzimy wycieczki w Dolinę Białki, do Morskiego Oka i na Rusinową Polanę. Napisz przez Kontakt, a zaproponujemy trasę.
Sprawdź, co zapamiętałeś z tablic
Pięć pytań. Kliknij odpowiedź, a od razu zobaczysz wyjaśnienie.
1. Od kiedy Tatrzańska Jaworzyna jest stałą, całoroczną osadą – według tablicy najstarszą w Tatrach?
W 1320 r. była tu tylko sezonowa osada. Stałą wieś stworzyły huty żelaza i kuźnie Horváthów z 1759 r.
2. Jak nazywała się polska malarka pochowana w Jaworzynie obok księcia Hohenlohego?
Ottilie Lubraniec-Dambska była towarzyszką księcia. Ich grób jest przy zameczku.
3. Ile deszczu spadło w okolicy Jaworzyny w czasie powodzi 22–25 lipca 2008 r.?
Łącznie 242 mm, w tym rekordowe 147,1 mm 23 lipca. Zadnie Koperszady i Dolinę Jaworową zamknięto.
4. Kto w bobrowej rodzinie jest głównym budowniczym żeremia?
Według tablicy budują głównie samice, a samce donoszą i podają materiał.
5. Do kiedy trwa sezonowe zamknięcie szlaku z Pod Muráňom na Przełęcz pod Kopą?
Tablica przy rozdrożu i regulamin TANAP z 2023 r.: od 1 listopada do 31 maja.
Wynik: 0 / 5
🦭 Jaworowy Potok kończy bieg w Białce w Jurgowie, a żwirowisko przy jego ujściu to jedno z ulubionych miejsc podhalańskich morsów. Mapę miejsc, zloty i nasz film z kąpieli znajdziesz na stronie Morsowanie pod Tatrami i w Pieninach.
Najczęstsze pytania
Gdzie leży Tatrzańska Jaworzyna?
Po słowackiej stronie Tatr, u wylotu Doliny Jaworowej, kilka kilometrów od przejścia granicznego na Łysej Polanie, przy drodze do Zdziaru. Wieś leży na wysokości ok. 1000 m i od 1993 r. jest samodzielną gminą Tatranská Javorina.
Ile idzie się z Tatrzańskiej Jaworzyny do Pod Muráňom?
Ok. 30–40 minut: 1,9 km niebieskim i zielonym szlakiem wzdłuż Jaworowego Potoku, z 1000 do 1076 m. To łatwy spacer, dostępny także w czasie sezonowego zamknięcia wyższych szlaków.
Kiedy szlak przez Zadnie Koperszady na Przełęcz pod Kopą jest zamknięty?
Od 1 listopada do 31 maja – tak podaje tablica TANAP przy rozdrożu Pod Muráňom i regulamin TANAP z 2023 r. Starsze mapy podają jeszcze 15 czerwca. Przed wyjściem sprawdź aktualny komunikat Správy TANAP.
Czy w Dolinie Jaworowej żyją bobry?
Tak. Przy zielonym szlaku stoi tablica TANAP z 2025 r. o bobrze europejskim, a 1 listopada 2026 r. widzieliśmy tam świeżo obgryzione drzewo. Według tablicy bobry pojawiają się coraz wyżej, nawet w niektórych tatrzańskich stawach.
Co to jest zameczek myśliwski Hohenlohego?
Drewniany zameczek myśliwski księcia Christiana Krafta Hohenlohego, otwarty 20 lipca 1885 r. Od 2004 r. administruje nim Kancelaria Prezydenta Słowacji, a w 2009 r. ogłoszono go narodowym zabytkiem kultury. Nie należy go mylić z hotelem nad wsią, zbudowanym w 1977 r.
Czy tablice w Jaworzynie są po polsku?
Większość jest po słowacku i angielsku. Po polsku są tylko krótkie komunikaty, np. o sezonowym zamknięciu szlaku. Dlatego treść wszystkich tablic przetłumaczyliśmy i streściliśmy na tej stronie.
Źródła (12 – kliknij, aby rozwinąć)
- Tablica ŠL TANAP „Tatranská Javorina – stručná história” (tekst P. Fabian, I. Stavný, M. Šturcel; fot. archiwum zameczku myśliwskiego, P. Fabian, M. Tobis), czerwiec 2020 – Tatrzańska Jaworzyna, przy budynku leśnictwa.
- Tablica ŠL TANAP i LESY SR „Významné lesnícke miesto Tatranská Javorina / Special Forestry Site” (tekst M. Šturcel, tłum. ang. M. Šturcelová; fot. J. Slivinský, M. Tobis), kwiecień 2021.
- Tablica „Tatranská Javorina – klíma a bioklíma / climate and bioclimate” (oprac. S. Bičárová, H. Hlavatá, H. Pavlendová, J. Slivinský, M. Tobis; dane SHMÚ i „Klíma Tatier”, Konček i in. 1974; projekty VEGA 2/0053/14 i APVV-0429-12).
- Tablica „Tatranská Javorina – klíma a bioklíma: štyri ročné obdobia / four seasons” (te same autorki i autorzy; fot. J. Slivinský, M. Tobis).
- Tablica projektu „Cesty k zdravým lesom / Roads to healthy forests” (HUSKROUA/1701/LIP/009, program ENI Węgry–Słowacja–Rumunia–Ukraina 2014–2020), ŠL TANAP.
- Tablica Správy TANAP „Pán vodných hradov – Bobor vodný (Castor fiber)” (tekst G. Chovancová, rys. P. Tajbošová, fot. M. Tobis), luty 2025 – zielony szlak w Dolinie Jaworowej.
- Tablica-mapa ŠL TANAP „Tatranská Javorina” z czasami i długościami szlaków, wrzesień 2020.
- Tablica startowa „Náučný chodník Zadné Meďodoly / Educational path” (ŠL TANAP, czerwiec 2008) – rozdroże Pod Muráňom.
- Tablica Správy TANAP o sezonowym zamknięciu szlaku (1.11.–31.5.) i znaki zakazu rowerów i psów – rozdroże Pod Muráňom; drogowskazy TANAP w Tatrzańskiej Jaworzynie i Pod Muráňom.
- Správa TANAP: „Návštevný poriadok Tatranského národného parku” (2023) – sezonowe zamknięcie znakowanych szlaków powyżej schronisk 1 listopada – 31 maja. link
- Tatranské informačné kancelárie (tatry.sk): „Hunting Lodge Hohenlohe in Tatranská Javorina” oraz „Wooden church in Tatranská Javorina”. link
- Własna wycieczka TatryGuide: Tatrzańska Jaworzyna – Pod Muráňom, 1 listopada 2026 r. – zdjęcia tablic (tłumaczone i streszczane własnymi słowami) i terenu.
Opracowanie TatryGuide na podstawie zdjęć tablic zrobionych 1 listopada 2026 r. Teksty tablic streszczamy i tłumaczymy własnymi słowami. Liczby, daty i nazwiska przepisujemy z tablic, a tam, gdzie inne źródła podają co innego, piszemy o tym wprost. To nie jest strona Správy TANAP ani Lasów Państwowych TANAP – aktualne zasady podaje tanap.sk. Zdjęcia: TatryGuide.